Ár dáýirdiń aspany: Áskerı avıatsııadaǵy býyndar sabaqtastyǵy
ASTANA. KAZINFORM — Elimizdegi joıǵysh áskerı ushaqtardy basqaratyn eń jas ushqyshtyń jasy — 23-te. Ol úsh jyl ishinde aspanda 108 saǵat ótkizgen.
Jannur Balǵojın — Áskerı-áýe kúshteriniń ushqysh-shtýrmany, leıtenant. Bul salaǵa degen qyzyǵýshylyǵy Qaraǵandy qalasyndaǵy «Jas ulan» respýblıkalyq mektebinde oqyp júrgen kezde bastalǵan. Sol ýaqyttan bastap ol ushqysh bolýdy sanaly túrde maqsat etken. Keıin elimizdegi irgeli joǵary oqý oryndarynyń birinde bilim alǵan.
— Aqtóbede Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteri Áskerı ınstıtýtynda ushqysh mamandyǵy boıynsha 4 jyl oqydym. Osy tórt jyldyń úsh jylynda túrli oqý-jattyǵýlar kezinde ushaqty basqaryp kórdim. Qazir eńbek jolymdy Jetisý óńirinde bastadym. Bir jyl ǵana boldy. Kelesi aptada nusqaýshymen Sý-30SM ushaǵymen usha bastaımyz. Al joǵary oqý ornynda oqyp júrgende L-39 áskerı ushaǵymen jáne P 2002 atty azamattyq ushaqpen ushqan bolatynmyn, — dedi Jannur Balǵojın.
Jas ushqysh L-39 ushaǵyn nusqaýshysyz ózi 20 jasynda tizgindegen. Ol sol alǵashqy sapary búginge deıin júreginde saqtalǵanyn aıtady.
— Ol sát eshqashan umytylmaıdy. Sebebi kabınada artyńda ınstrýktor bolmaıdy. Bul óte úlken jaýapkershilik. Úlken bir temir qusty baǵyndyrý, ony baǵyttaý ońaı emes. Qýanysh pen tańqalý sezimi kezińde «Men ózim ushyp bara jatyrmyn ba?» dep oılaısyń. 3‑kýrsta alǵash jeke ushqanymda áýede 20 mınýt boldym, — dedi leıtenant.
Onyń aıtýynsha, bul mamandyqtyń eń úlken artyqshylyǵy — aspanmen dos bolý. Ár kókke kóterilgen sátte erekshe sezimge bólenesiń. Al eń kúrdeli tusy — jaýapkershilik. Sebebi ár ushqyshtyń moınynda úlken mindet pen senim júkteletinin atap ótti.
Ushqysh bolý úshin densaýlyq pen bilim — basty talap
Ushqysh bolý — tek ushaqty basqarý emes, kásibı daıyndyqty qajet etetin jaýapty qyzmet. Bul salany tańdaǵan árbir adam psıhıkalyq, fızıkalyq jáne medıtsınalyq tekserýlerden ótýi mindetti. Al áskerı salada bul talaptar áldeqaıda qatań. Áýe qyzmetkerleri ár jarty jyl saıyn medıtsınalyq tekseristen ótedi. Jannur da ushqysh bolý jolynda birneshe irikteýden ótip, óz qabiletin dáleldegen.
— Logıkalyq suraqtar, shapshańdyqqa qatysty suraqtar qoıady, oı qabiletińdi tekseredi. Kelesi kezeńde medıtsınalyq tekseristen ótesiń. Kózdiń kórýi jaqsy bolýy kerek, kabınaǵa syıý úshin boıyń men salmaǵyń saı bolýy tıis. Jalpy, densaýlyǵyń 100 paıyz jaqsy bolýy kerek. Odan keıin dene daıyndyǵynan óttik, normatıv tapsyrdyq. Sonymen qatar UBT‑dan alǵan upaılaryń da esepke alynady, — dedi jas ushqysh.
Munan bólek, bul salany tańdaǵan árbir adamǵa bilim men sabyrlyq kerek. Jannur Balǵojınniń pikirinshe, aýa qysymyna qaramastan túrli manevr jasaǵan sátte nemese tótenshe jaǵdaı týyndaǵanda ushqysh sanaly jáne tyńǵylyqty áreket etýi qajet.
— Áýede ushqanda ár sekýnd mańyzdy. Óz ómirińdi jáne basqa bireýdiń ómirin saqtap qalý tek óz áreketińe baılanysty. Tótenshe jaǵdaı kezinde ár jaıttyń bólek algorıtmi bar. Nusqaý qaǵazdarynda bári jazylyp turady, ári ár qurylǵynyń orny kórsetiledi. Munyń bárin kózben úırenip, jattaý kerek, sebebi qıyn sátte nusqaýlyqqa qarap otyrýǵa ýaqyt bolmaıdy. Bári bilim men jaýapkershilikti qajet etedi, — dedi Jannur Balǵojın.
Dúnıejúzilik avıatsııa kúni týǵan ushqysh: Shohan Musabekovtiń tájirıbesi
Býyn aýysy — ár salada bolatyn tabıǵı qubylys. Táýelsizdik alǵannan beri áskerı ushaqtardy basqarý besinshi býyn mamandarynyń qolyna ótip jatyr. Al alǵashqy býyn qatarynda elimizdegi joıǵysh ushaqtardy tizgindegen ushqyshtyń jasy búginde 48-de.
Shohan Musabekov — Áskerı-áýe kúshteriniń aǵa ınspektor-ushqyshy, polkovnık. Onyń áskerı avıatsııa salasyndaǵy eńbek ótili 30 jyldan asqan. Osy ýaqyt ishinde áýede 1000-ǵa jýyq saǵat ushyp, talaı qıyndyq pen kedergilerden ótken.
Shohan Keńesbekuly avıatsııa salasyn tańdaýynyń bir sebebi — ol 12 sáýir, ıaǵnı dúnıejúzilik avıatsııa jáne kosmonavtıka kúni týǵan.
— Men ózim qarapaıym otbasynan shyqtym. Meniń týystarym men jaqyndarymnyń arasynda avıatsııa salasynda jumys istegen adam bolǵan joq. Kishkentaı kezimde ata-anam: «Meniń ulym 12 sáýirde dúnıege keldi, ol kosmonavt bolady» dep aıtatyn. Sol ata-anamnyń sózinen bala armanym bastaldy. Keıin bul armanymdy oryndaý úshin 1995 jyly Reseı memleketine qarasty Volgograd qalasyndaǵy Kachınski joǵary áskerı avıatsııalyq ushqyshtar ýchılışesine oqýǵa tústim, — dedi polkovnık.
Odan keıin Shohan Musabekov Krasnodar joǵary áskerı avıatsııalyq ushqyshtar ýchılışesine aýystyrylyp, 2000 jyly ınstıtýtty bitirgen. Shetelde bilim alyp júrgen kezinde alǵash ret ózi salmaǵy 5 tonnaǵa jetetin L-39 ushaǵyn basqarǵan.
— Reseı Fereratsııasy Kýban qalasy Kýşevskaıa aerodromynda oqý-jattyǵý kezinde alǵash ret jalǵyz ushtym. Ol kezde ǵajap sezimdi bastan keshtim. Áýe aılaǵynan ushaq kóterilgen kezde júregim dúrsildedi. Ushaqtaǵy eki kabınanyń arasyndaǵy aınaǵa qarasam, artymda nusqaýshy aǵaı joq eken. Sol kezde «Men ózim ushyp kele jatyrmyn ǵoı» dep oılaǵanym esimde. Bar kúshimdi jınap aldym. Odan keıin sol jaǵyma qarasam, aerodrom kórinip tur, bıiktikke ushyp ketken ekenmin. 8 mınýttaı áýede boldym, sosyn óz kúshimen ushaqty qaıta jerge qondyrdym. Túsken soń eki saǵat boıy boıymdy tolqý men qýanysh sezimi bıledi, — dedi Shohan Musabekov.
Ótken men búginniń ereksheligi
Shohan Musabekov úshin bul salanyń mamany bolý ońaı bolmaǵan. Sol kezde elimizde avıatsııa salasyn oqytatyn oqý oryndary az edi, sondyqtan arman qýyp Reseıge ketken. Qazirgi jas ushqyshtar sııaqty qazaq tilinde emes, orys tilin meńgere júrip, bilimin jetildirdi.
— Ushqysh bolý men úshin qıyn boldy. Óıtkeni men qazaq mektebinde oqydym, al joǵary oqý oryndarynda orys tilinde oqýǵa qınaldyq. Túsinbegen soń matematıka pánin de ilesip oqyp kete almadyq. Al ushqysh bolyp, avıatsııa salasynda jumys isteımin degen janǵa bul pán qajet. Sondyqtan men qosymsha sabaqtarǵa qatysyp, kóp oqyp, óz deńgeıimdi kóterdim. Joldastarymyzben birge tyrmysyp, namysqa tyrysyp júrip orys tiline de úırendik, oqýdy da aıaqtadyq. Armanymyzǵa da jettik, — dedi ol.
Onyń aıtýynsha, qazir ushqysh bolamyn dep armandaǵan adamǵa barlyq múmkindik bar. Elde sapaly bilim beretin joǵary oqý oryndary kóp. Áskerı avıatsııa salasy da zaman talabyna saı damyp keledi. Jańa júıeler engizilip, kóptegen protsester avtomattandyrylǵan. Bul oqýdy jeńildetip, kásibı daıyndyqty tıimdi etedi. Al otyz jyl buryn ardager ushqyshtar ár áreketti ózderi dál eseptep otyrǵan.
— Búgingi kúndi bizdiń kezben salystyrsaq, birneshe erekshelik bar. Mysal retinde ushaqtardaǵy navıgatsııa júıesin aıtar edim. Buryn biz navıgatsııany matematıkalyq formýlalar arqyly qolmen esepteıtinbiz. Qazir onyń bári elektrondy júıede, navıgatsııalyq spýtnıkter arqyly jumys isteıdi. Kelesi erekshelik — bizdiń ýaqytta nysanany dál tabý kezinde de esepteý qajet bolsa, qazir bul júıe de elektrondy. Zaman talabyna saı damyǵan. Sebebi burynǵydaı qolmen eseptep otyrýǵa ýaqyt joq, ushqyshqa tez sheshim qabyldaý qajet. Júıelerge modernızatsııa jasalǵanymen qazirgi jastarǵa da matematıka tereńdetip oqylady, — dedi Shohan Keńesbekuly.
Aspan álemi: bıiktik, batyldyq jáne jaýapkershilik
Shohan Musabekov otyz jyldyq eńbek jolynda salmaǵy 47 tonnadan asatyn ushaqty tizgindep 17 myń metr bıiktikke de kóterilgen. Osylaısha ol atmosferasynyń bir qabaty Stratosferaǵa deıin jetken eken.
— Oqý-jattyǵý kezinde MiG‑31 atty ushaqpen jerden 17 myń metr bıiktikte ushtyq. Sol kezde baıqaǵanym, jer ústinde bizge aspan kógildir bolyp kórinse, bıiktikke kóterilgende qaralaý bolady eken. «Mine ǵajap» dep tańǵalǵanym áli esimde. Saparymyz 2 saǵat 40 mınýt sozyldy. MiG‑31 ushaǵynyń jyldamdyǵy da, qozǵaltqyshtary da óte myqty. Bul alyp ushaqpen men 2000–2010 jyldar aralyǵynda ushyp, qyzmet ettim, — dedi ol.
Ushqyshtyń aıtýynsha, aspan áleminde myńnan asa saǵat ótkizse de, tótenshe jaǵdaı tek bir saparda ǵana bolǵan. 9 000 metr bıiktikke kóterilgende áskerı ushaqtyń generator júıeleri isten shyǵypty. Biraq ushqysh kásibı sheberliktiń arqasynda dereý sheshim qabyldap, ushaqty aerodromǵa aman-esen qondyrǵan. Mundaı sátterde ol tek bilim men batyl minezdiń mańyzdy ekenin aıtty.
— Ushqyshtyń teorııalyq bilimi myqty bolýy kerek. Ásirese matematıka men fızıkany jaqsy meńgergeni jón. Jalpy ushqysh bolamyn degen adam bilimdi, tártipti, psıhologııalyq turǵydan sabyrly ári batyl bolýy qajet. Ár ushqysh tótenshe jaǵdaıǵa árdaıym daıyn bolýy tıis. Oqý kezinde olar tolyq daıyndyqtan ótip, arnaıy jattyǵý quraldarynda úıretiledi. Sebebi tótenshe jaǵdaıda oılanýǵa ýaqyt joq, áskerı ushqysh bir sekýndtyń ishinde sheshim qabyldaýy kerek. Jaǵdaıdy baqylap, jerdegi komandalyq pýnktke baıandap, barlyq áreketti belgilengen algorıtm boıynsha oryndaýy tıis, — dedi ol.
Jas ushqysh Jannur Balǵojın men tájirıbeli ushqysh Shohan Mýsabekovtiń mamandyqtary bir. Ekeýi de áskerı-áýe kúshterinde ushqysh bolyp qyzmet etedi. Ár dáýirdiń talabyna saı, eki túrli kezeńniń qıyndyǵyn eńserip, óz joldaryn qalyptastyrǵan. Soǵan qaramastan, olardyń maqsat-muraty ortaq. Eki ushqysh ta avıatsııa salasynyń bolashaǵyna senimmen qaraıdy. Olardyń pikirinshe, qazirgi tańda jahanda jasandy ıntellekt qarqyndy damyp keledi. Bul úrdis avıatsııa salasyna da áser etýde. Bolashaqta pılotty jáne ushqyshsyz avıatsııanyń qatar jumys isteýi múmkin ekenin aıtady.