Ár balaǵa 122 myń teńge: mekteptegi tegin tamaqtyń máziri shyǵynǵa saı ma

14,9 mlrd teńgeden 210 mlrd teńgege deıin

2019 jyly mekteptegi tegin tamaqqa 14,9 mlrd teńge bólinip, 495,1 myń bala qamtylǵan. 2026 jyly qarjylandyrý 210 mlrd teńgege jetip, tegin tamaq ishetin oqýshy sany 1,716 mln boldy.

Bul bir balaǵa jumsalatyn ortasha qarajattan da anyq kórinedi. 2019 jyly bir oqýshyǵa jylyna shamamen 30,1 myń teńge jumsalsa, 2026 jyly 122,4 myń teńgege jetip otyr.

Demek, jeti jyl ishinde bir balaǵa shaqqandaǵy qarjylandyrý tórt eseden astam ósken. Shyǵynnyń tórt eseden astam ósýi balanyń tamaqtaný sapasyna qalaı áser etti?

Qymbatshylyqtyń úlesi

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2025 jyly Qazaqstanda azyq-túlik baǵasy 13,5% ósti. Sol jyly qoǵamdyq tamaqtandyrý qyzmetteriniń baǵasy 14%, kólik qyzmetteriniń baǵasy 10,9%, turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmetterdiń baǵasy 6,4% qymbattady. Mektep ashanasynyń naqty shyǵynyna salsaq, osy tórt kórsetkishtiń arıfmetıkalyq ortasha máni shamamen 11,2% bolady.

Al 2024-2025 jyldary mekteptegi tegin tamaqqa bólinetin qarjy 162 mlrd teńgeden 192,1 mlrd teńgege deıin, ıaǵnı 18,6% ósti. Demek, sońǵy jyldaǵy qarjy ósimi atalǵan shyǵyn faktorlarynyń qarapaıym ortasha deńgeıinen shamamen 7,4 paıyz joǵary boldy.

Aqsha kóbeıgende mázir ózgerdi me?

2025 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap mekteptegi tamaqtaný standarty jańartyldy. Jańa talaptarda tuz ben qantty azaıtýǵa, kókónis, jemis jáne sút ónimderiniń úlesin arttyrýǵa basymdyq berildi. Keıbir shujyq ónimderi, ystalǵan taǵamdar, spredter jáne quramynda qant kóp birqatar ónimder mázirden alyndy.

Osynyń áserinen mektep basshylyǵy negizge alatyn perspektıvalyq mázirler de ózgerdi. Bul perspektıvalyq mázirler birneshe aptaǵa eseptelip, kún saıynǵy taǵamdardyń quramy men qaıtalaný jıiligin retteıdi.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Sanıtarlyq-epıdemologııalyq baqylaý komıteti bekitken tórt aptalyq mázirge qarasaq, 20 oqý kúniniń segizinde et taǵamdary, taǵy segizinde taýyq nemese kúrketaýyq eti usynylady. Balyq tórt ret beriledi. ıAǵnı 20 kúnniń mázirinde et pen qus eti – 16 ret, balyq – 4 ret qoıylǵan.

Kókónis te kún saıynǵy mázirden túspeıdi. Jemis 20 kúnniń 19-ynda usynylǵan. Sút, aıran, ıogýrt, irimshik jáne ulttyq sút ónimderi – barlyq 20 kúnde kezdesedi. Mázirde kúrish, makaron, qaraqumyq, arpa, tary, kartop jáne burshaq tuqymdastar da kezektesip beriledi.

20 kúndik perspektıvaly mázirde qoldanylatyn negizgi ónim toptarynyń 2025 jylǵy baǵa ósimin jeke-jeke alǵanda: et pen et ónimderi – 22,6%, qus eti – 10,7%, balyq – 16,5%, sút ónimderi – 11,2%, nan jáne jarma ónimderi – 6,4%, jemis-jıdek pen kókónis – 7,8%, maılar – 14,5%, alkogolsiz sýsyndar – 16,3%, qant – 6,7%. Osy toǵyz kórsetkishtiń qarapaıym arıfmetıkalyq ortasha máni 12,5% bolady: (22,6 + 10,7 + 16,5 + 11,2 + 6,4 + 7,8 + 14,5 + 16,3 + 6,7) ÷ 9 = 12,5%. Bul mázirdiń naqty ózindik qunynyń ósimi emes, ónim toptary boıynsha baǵa dınamıkasyn salystyrýǵa arnalǵan shartty kórsetkish qana.

Qaı ólshemmen eseptesek te, tegin tamaqtandyrýǵa bólingen qarjynyń 18,6%-dyq ósimi mektep ashanasyna áser etetin negizgi shyǵyndardyń qymbattaýynan joǵary bolyp tur.

Endi taǵamnyń jelingeni de esepke alynady

Jańa talaptar aıasynda «jelinbegen tamaq ındeksin» engizý kózdelgen. Onyń maqsaty – oqýshynyń tabaǵynda qandaı taǵamnyń qansha bóligi qalyp qoıatynyn anyqtaý. UNICEF pen Ulttyq salaýatty tamaqtaný ortalyǵynyń zertteýinde balalardyń 59%-y mektep mázirin unatatynyn aıtsa, 21%-y unatpaıtynyn kórsetken. Al 20%-y mektep ashanasynda tamaqtanbaıtynyn aıtqan. Bul derekter jańa standart engizilgenge deıingi jaǵdaıdy sıpattaıdy. Al jańa talap boıynsha jasaqtalǵan mázir qanshalyqty súıip jeıtin tamaqqa aınalǵanyn ýaqyt kórsetedi.

Qarjy kóbeıgen saıyn jemqorlyq táýekeli de kóbeıdi me?

Mekteptegi tegin tamaq baǵdarlamasynyń kólemi ósken saıyn ony baqylaý máselesi de kúsheıedi.

2026 jyly Almaty oblysynda prokýratýra tekserýi 70-ten astam mektepte 1 101 balanyń tıesili tegin ystyq tamaqpen qamtamasyz etilmegenin anyqtady. Al Batys Qazaqstan oblysynyń mektep ashanalarynda bir oqýshynyń birneshe tizimge qatar engizilýi saldarynan negizsiz tólemder jasalǵan. Keıbir kommýnaldyq shyǵyndardyń bıýdjet esebinen ótelgeni de anyqtaldy. Tamaqtandyrý qyzmetterin negizsiz bir kózden satyp alý tirkelgen.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet mektep tamaǵynyń mázirin MektepMenu portalyna ornalastyrý úshin jetkizýshilerden negizsiz aqy alynǵanyn anyqtady. Astana qalasynda 12 jetkizýshi 94 mektepti qamtyǵan, olar portalǵa kirý úshin 2,5 mln teńgeden astam tólegen. Keıin osyndaı jaǵdaılar taǵy jeti óńirdegi 117 jetkizýshi men 405 mektepten anyqtaldy.

Jekelegen jaǵdaılar sotqa deıin jetken. Mańǵystaý oblysynda mektep ashanasynyń tórt qyzmetkeri jalǵan sanıtarııalyq qujattardy paıdalanyp jumys istegeni úshin sottalyp, aıyppul alǵan. Bul fakt oqýshylardyń jappaı ýlanýynan keıingi tekserý kezinde anyqtalǵan.

Shyǵys Qazaqstandaǵy prokýrorlyq tekserý mekteptegi tamaqtandyrý máselesiniń taǵy bir qyryn kórsetti. 9 501 balanyń tamaqtaný normasy zańsyz tómendetilgeni anyqtalǵan. Keı jaǵdaıda 11-18 jastaǵy balalarǵa 7-10 jastaǵy balalarǵa arnalǵan norma qoldanylǵan, al jekelegen ónimderdiń mólsheri eki esege deıin qysqartylǵan. 2026 jylǵy aýdıtterdiń birinde tegin ystyq tamaq boıynsha 3,4 mlrd teńge bıýdjet qarajaty is júzinde kórsetilmegen qyzmetter úshin qaıtarylǵan. Budan bólek, 676,5 mln teńge kólemindegi shyǵynnyń rastalmaǵany kórsetilgen.

Álemde mektep tamaǵy – tek áleýmettik kómek emes

Mekteptegi tegin tamaq baǵdarlamasy Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Álemniń kóptegen elderinde ol balanyń áleýmettik jaǵdaıyna qaramastan bilim alýǵa jáne durys tamaqtanýǵa múmkindik beretin mańyzdy memlekettik qural retinde qarastyrylady.

Dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń málimetinshe, álemde mekteptegi tamaqtaný baǵdarlamalarymen shamamen 466 mln bala qamtylǵan. Kóptegen elderde bul baǵdarlamalardy negizinen ulttyq úkimetter qarjylandyrady.

Mundaı baǵdarlamalardyń maqsaty tek balany tamaqtandyrýmen shektelmeıdi. Durys uıymdastyrylǵan mektep tamaǵy balanyń densaýlyǵyna, sabaqqa qatysýyna, oqý úlgerimine jáne áleýmettik teńdikke áser etedi. Keı elderde mektep ashanasy jergilikti aýyl sharýashylyǵy ónimderine suranys qalyptastyratyn qural retinde de paıdalanylady.

Jańartylǵan standartqa qarap Qazaqstan da osy tendentsııaǵa ilesýge kóshkenin aıtýǵa bolady.