Ár aǵzanyń artynda – bir taǵdyr: transplantatsııa júıesi qalaı jumys isteıdi

Anarǵa ómir syılaǵan transplantatsııa

Tórt jyl buryn Anar da dál osy kezekte turǵan edi.

— Osydan tórt jyl buryn búıregime transplantatsııa jasalmaǵanda, qazir sizben sóılesip otyrmas edim, — dep bastady áńgimesin Anar Shaımergenova.

Onyń densaýlyǵy bala kezinen syr bere bastaǵan. Angına asqynyp, munyń saldary búıregine áser etken. Jasóspirim shaǵynda dárigerler bolashaqta búırek transplantatsııasy qajet bolýy múmkin ekenin eskertedi. Sóıtip jyldar óte kele eki búıregi de isten shyǵyp, gemodıalızge táýeldi bolady. Sodan keıin tórt jyl boıy donorlyq aǵza kezegin kútedi.

— Kútý ońaı emes. Dárigerler de tezirek ota jasaý qajettigin aıtyp júrdi. Alaıda donor tabylmaı, biraz júrip qaldyq. Rasynda da sol kezderi ólip qalýym ábden múmkin edi. Biraq tórt jyldan keıin máıittik donor tabylyp, aman qaldym. Ol kezde qyzym 7 jasta, 1 synypqa endi barǵan. Qyzymdy qatty ýaıymdadym, ol menen basqa kimge kerek? Sóıtip dárigerlerdiń barlyq aıtqanyn isteýge tyrystym, qajet emniń bárin ýaqytyly aldym. Sol kezde búıregimdi aýystyrmaǵanda, sizben sóılesip otyrmas pa edim, kim bilgen, — dedi Anar jymıyp.

2022 jyly Anarǵa máıittik donordyń búıregi transplantatsııalandy. Osydan keıin ol gemodıalızge táýeldilikten qutylyp, qalypty ómirine qaıta oraldy. Búginde qyzyn tárbıelep, jumys istep júr. Onymen qosa áleýmettik jelide donorlyq taqyrybyn turaqty túrde kóterip, óz tájirıbesi arqyly qoǵamnyń donorlyqqa qatysty kózqarasyn ózgertýge kúsh salyp keledi.

— Patsıenttiń óz aýzynan estigende adamdar kóbirek senedi. Sondyqtan basymnan ótkenniń bárin ashyq aıtam. Bizde transplantatsııany óte joǵary deńgeıde jasaıdy. Dáriger de, qural-jabdyq ta jetkilikti. Biraq bir másele bar — donor jetispeıdi. Sondyqtan adamdarǵa donorlyq týraly durys aqparat jetkizý kerek, — deıdi ol.

Anar Shaımergenovanyń sózinshe, donorlyq týraly aqparattyń kóbirek jazylýy, kóbirek taralýy qoǵamdaǵy kóptegen kúmándi seıiltýge kómektesedi.

— Biz adamdarǵa tek durys aqparat jetkenin qalaımyz. Kópshilik donorlyqqa qatysty túrli alypqashpa áńgimelerge senedi. Al shyn máninde bári ashyq ári qatań baqylaýmen júrgiziledi. Bir transplantatsııanyń ózine júzden astam maman qatysady. Qazaqstanda oǵan qajetti múmkindik te, tájirıbe de bar. Sondyqtan adamdar bul máseleni naqty aqparatqa súıenip baǵalasa deımin. Al ózimniń jaǵdaıyma kelsem, densaýlyǵym jaman emes, eń bastysy — tirimin, — dep aıaqtady sózin. 

Operatsııanyń 83 paıyzy tiri donordan jasalǵan

Transplantatsııany jáne joǵary tehnologııalyq medıtsınalyq qyzmetterdi úılestirý jónindegi respýblıkalyq ortalyqtyń málimetinshe, ótken jyly kútý tizimindegi 354 patsıent qaıtys bolyp, osyǵan baılanysty tizimnen shyǵarylǵan. Al bıylǵy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha taǵy 154 patsıent kóz jumǵan.

Mamandardyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıdyń basty sebepteriniń biri — máıittik donorlardyń azdyǵy. Sonyń saldarynan kóptegen patsıent ózine sáıkes keletin aǵzany jyldap kútedi. Búginde Qazaqstanda jasalǵan transplantatsııalardyń basym bóligi tiri donorlardyń kómegimen júzege asyrylady. Al máıittik donorlardyń úlesi nebári 17 paıyzdy quraıdy.

— Qazaqstanda 2012 jyldan beri jasalǵan 3270 aǵza transplantatsııasynyń 2678-i nemese 83 paıyzy tiri donordan, 545-i nemese 17 paıyzy máıittik donordan alynǵan aǵzalar arqyly júrgizildi. Búırek transplantatsııasynyń 239-y, baýyr transplantatsııasynyń 84-i máıittik donorlardyń kómegimen júzege asyryldy, — dedi transplantatsııany jáne joǵary tehnologııalyq medıtsınalyq qyzmetterdi úılestirý jónindegi respýblıkalyq ortalyqtyń dırektory Aıdar Sıtkazınov. 

2024 jyly 260, 2025 jyly 310 transplantatsııa jasalǵan. Al 2026 jyldyń 6 aıyndaǵy kórsetkish boıynsha, 151 operatsııany quraǵan. 
Sondaı-aq ortalyq málimetinshe, aǵzalary transplantatsııaǵa alynǵan qaıtys bolǵan donorlar sany 2024 jylǵy 6-dan 2025 jyly 18-ge deıin ósken.

Qazaqstandaǵy transplantatsııa tarıhy

Osy tusta, Qazaqstandaǵy transplantatsııa tarıhyna kóz júgirtsek, onyń tarıhy áriden bastalatynyn baıqaımyz. Elimizde alǵashqy búırek transplantatsııasy 1979 jyly jasalǵan. 1991 jyly balaǵa alǵash ret búırek aýystyryldy.

Al 2012 jyly máıittik donordan júrek, 2013 jyly baýyr transplantatsııasy jasalyp, sol jyly bir donordan birneshe aǵzany alý tájirıbesi bastaldy.

Osylaısha, Qazaqstanda zamanaýı transplantatsııa salasy jolǵa qoıylǵan 2012 jyldan beri 3 270 aǵza transplantatsııasy jasaldy.

— Elimizde sońǵy úlgidegi transplantatsııa jolǵa qoıylǵannan beri 3 270 aǵza transplantatsııasy jasaldy. Onyń ishinde 2 413 búırek, 636 baýyr, 118 júrek, 28 ókpe, 73 kózdiń qasań qabyǵy jáne 2 uıqy bezi transplantatsııasy bar, — deıdi Aıdar Sıtkazınov.

Transplantatsııa jumysy qalaı uıymdastyrylady

Jalpy transplantatsııa — tek birneshe saǵatqa sozylatyn operatsııa emes. Onyń aldynda donordy anyqtaýdan bastap aǵzany jetkizýge deıingi kóptegen kezeńnen turatyn, syrt kózge baıqala bermeıtin úlken jumys júredi. «University Medical Center» korporatıvtik qory medıtsınalyq jáne retteýshi máseleler departamentiniń bas menedjeri, transplantatsııa jónindegi úılestirýshi Sáýle Shaısultanovanyń aıtýynsha, transplantatsııa — ondaǵan mamannyń birlesken jumysyn qajet etetin kúrdeli protsess. Donor anyqtalǵan sátten bastap barlyq kezeńdi transplantatsııa jónindegi úılestirýshiler uıymdastyrady.

— Aldymen donorlyq statsıonarda patsıentke mı ólimi dıagnozy qoıylady. Keıin azamattyń eGov portalynda máıittik donorlyqqa qatysty ustanymy tekseriledi. Eger kelisimi ne bas tartýy tirkelmese, donordyń týystarymen sóılesip, olardyń kelisimi alynady. Odan keıin aqparat transplantatsııa ortalyqtaryna joldanyp, mamandar donor aǵzalarynyń jaramdylyǵyn baǵalaıdy, qosymsha zerthanalyq tekserýler júrgizedi. Aǵzalar transplantatsııaǵa jaramdy dep tanylǵannan keıin ǵana hırýrgııalyq brıgada donorlyq statsıonarǵa baryp, olardy alyp, retsıpıentke jetkizýdi uıymdastyrady, — dedi ol.

Onyń aıtýynsha, donorlar elimizdiń kez kelgen óńirinde bolýy múmkin. Sondyqtan úılestirýshiler aǵzalardy óńirler arasynda tasymaldaý jumystaryn da uıymdastyrady. Bul rette ár aǵzanyń aǵzadan tys saqtalý ýaqyty qatań eskeriledi. 

— Mysaly, donorlyq júrek tórt saǵat ishinde retsıpıentke transplantatsııalanýy tıis. Osy máseleni retteý úshin qazaqstandyq dárigerler donorlyq aǵzalardy alys qashyqtyqqa tasymaldaýǵa arnalǵan jańa júıeni ázirlep jatyr. Qazir ol klınıkaǵa deıingi zertteý kezeńinen ótý ústinde, — dedi transplantatsııa jónindegi úılestirýshi.

Al ázirge qazaqstandyq dárigerler donorlyq aǵzany óńirler arasynda tasymaldaýdy amerıkandyq júıe arqyly júzege asyryp otyr. Spıkerdiń sózinshe, onyń baǵasy qymbat.Sondyqtan da dárigerler otandyq júıeni ázirleýdi qolǵa alǵan.

— Bolashaqta osy tehnologııanyń arqasynda donorlyq aǵzalardy anaǵurlym uzaq ýaqyt saqtap, uzaq qashyqtyqqa jetkizý múmkindigi artady. Bul elimizdiń ártúrli óńirlerinde transplantatsııany uıymdastyrýǵa qosymsha múmkindik beredi, — dedi Sáýle Shaısultanova.

Transplantatsııa ınfraqurylymy qalaı damyp jatyr

Transplantatsııany jáne joǵary tehnologııalyq medıtsınalyq qyzmetterdi úılestirý jónindegi respýblıkalyq ortalyǵynyń málimetinshe, 2024 jyly elde 7 transplantatsııa ortalyǵy jumys istese, 2026 jyly olardyń sany 11-ge jetken. Qazirgi júıege 40-tan astam donorlyq uıym, 5 HLA-zerthana, sanıtarııalyq avıatsııa qyzmeti, 3 respýblıkalyq, 20 óńirlik jáne 30 statsıonarlyq transplant-úılestirýshi kiredi.

Mamandardyń aıtýynsha, qazirgi tańda transplantatsııa ortalyqtary tek Astana men Almatyda ǵana emes, óńirlerde de nysandardy damytý qolǵa alynǵan.

— Máselen, Qyzylordada bul baǵyt belsendi damyp jatyr. Shymkentte eki transplantatsııa ortalyǵy bar. Túrkistan oblystyq aýrýhanasy da osy baǵytta jumys isteıdi. Almatyda qalalyq kardıohırýrgııa ortalyǵy men Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ınstıtýtynda júrek transplantatsııasy jasala bastady. Sondyqtan transplantatsııa ortalyqtarynyń sany artyp keledi, — dedi Aıdar Sıtkazınov.

Onyń aıtýynsha, qazirgi maqsat — Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýymen óńirlik klasterler qurý. 

— Aldaǵy ýaqytta óńirlik klasterler qurý josparlanyp otyr. Soǵan sáıkes Semeı shyǵys óńirine, Aqtóbe batys óńirine qyzmet kórsetetin ortalyqtarǵa aınalmaq, — dedi ol. 

Donorlyqqa qatysty sheshimdi eGov arqyly tirkeýge bolady

Qazaqstan zańnamasyna sáıkes, azamattar qaıtys bolǵannan keıin aǵzalaryn alýǵa kelisetinin nemese qarsy ekenin aldyn ala tirkeı alady. Muny emhanaǵa tikeleı baryp nemese elektrondy úkimet portaly arqyly jasaýǵa bolady.

— Máıittik donor retinde 18 jastan asqan, mı qyzmetiniń ólimi dıagnozy qoıylǵan adam ǵana qarastyrylady. Alaıda adam tiri kezinde nemese ol qaıtys bolǵannan keıin jaqyn týystary aǵzalardy alýǵa qarsy ekenin bildirse, transplantatsııa jasaýǵa ruqsat berilmeıdi, — dedi Aıdar Sıtkazınov.

eGov málimetteri boıynsha, donorlyqqa qatysty sheshimin tirkegender sany jyl saıyn ósip keledi. Onyń ishinde qaıtys bolǵannan keıin donor bolýǵa kelisim bergender sany da aıtarlyqtar artqa. Máselen, 2023 jyly 4 991 adam bolsa, 2026 jyly kelisim bergender sany 16 109-ǵa jetken.

Sheteldik tájirıbe engizilip jatyr

Qazaqstan donorlyq jáne transplantatsııa júıesin damytý úshin Ispanııa, Belarýs jáne Túrkııamen memorandýmdar jasasqan. Ispanııamen birge qan aınalymy toqtaǵannan keıingi donorlyq tehnologııasyn engizý, Belarýspen qazaqstandyq mamandardy oqytý kózdelgen.

— Sondaı-aq Shveıtsarııa, Ońtústik Koreıa, Katar jáne Birikken Arab Ámirlikterimen yntymaqtastyqty jalǵastyrý jóninde ýaǵdalastyq bar. Qazaqstandyq transplant-úılestirýshiler, hırýrgter men oftalmologtar sheteldik ortalyqtarda bilimin jetildirip jatyr, — dedi transplantatsııany jáne joǵary tehnologııalyq medıtsınalyq qyzmetterdi úılestirý jónindegi respýblıkalyq ortalyǵynyń basshysy.

Halyqtyń senimin arttyrýǵa basymdyq berilip otyr

Transplantatsııa salasyn damytý tek medıtsınalyq ınfraqurylymmen shektelmeıdi. Ortalyq halyqqa máıittik donorlyqtyń tártibin túsindirý, júıeniń ashyqtyǵyn arttyrý jáne qoǵamnyń senimin qalyptastyrý baǵytynda da jumys júrgizip jatyr.

— Osy maqsatta derekti fılm, áleýmettik jáne anımatsııalyq beınerolıkter ázirlendi. Dinı basqarma ókilderimen kezdesýler ótkizilip, máıittik donorlyqtyń dinı qyrlary da talqylandy. Buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi úshin arnaıy lektsııalar uıymdastyrylyp, joǵary oqý oryndarynda stýdenttermen kezdesýler ótkizildi, — dedi Aıdar Sıtkazınov.

Sonymen qatar «Ómir syıy», «Ómir tynysy», «Senim» jáne «Novoe dyhanıe» qoǵamdyq uıymdarymen yntymaqtastyq ornatylǵan. Óńirlerde transplantatsııa máselelerine arnalǵan qoǵamdyq keńesterdiń otyrystary ótip turady.