Aptap ystyqtyń saldary: klımat ózgerisi Qazaqstanǵa qalaı áser etip jatyr

Sońǵy jyldardaǵy oqıǵalar muny aıqyn kórsetip keledi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, Eýropada sońǵy tórt jylda aptap ystyqtan 200 myńnan astam adam kóz jumǵan. Bıyl Frantsııada ózen sýynyń shamadan tys jylynýyna baılanysty birneshe atom reaktorynyń jumysy shektelse, Germanııada joǵary temperatýranyń ekonomıkaǵa tıgizetin zardaby ashyq talqylana bastady.

Qazaqstanda da bul ózgeris baıqalady. «Qazgıdromettiń» boljamynsha, aldaǵy kúnderi elimizdiń birqatar óńirinde aýa temperatýrasy +45 gradýsqa deıin kóterilýi múmkin. Bul qalyptan tys ystyqtyń sebebi nede? Onyń adam densaýlyǵyna, ekonomıkaǵa jáne sý qaýipsizdigine yqpaly qandaı? Álemniń búgingi tájirıbesi Qazaqstanǵa qandaı sabaq beredi? Kazinform tilshisi osy saýaldarǵa jaýap izdep kórdi.

Qazaqstanda klımat shynymen ózgerip jatyr ma

«Qazgıdromet» RMK Klımattyq zertteýler basqarmasynyń bastyǵy Nuraıly Qojageldınanyń aıtýynsha, 1976 jyldan beri elimizdegi ortasha jyldyq aýa temperatýrasy ár on jyl saıyn shamamen 0,4 gradýsqa ósken.

– Bul – jahandyq ortasha kórsetkishten joǵary. Ásirese kóktem aılary jyldam jylyp keledi. Keı óńirlerde kóktemgi aýa temperatýrasy ár on jyl saıyn 0,9 gradýsqa deıin kóterilgen, – deıdi maman.

Bul ózgeris sońǵy jyldardyń kórsetkishinen de anyq baıqalady. 2025 jyl Qazaqstandaǵy baqylaý tarıhyndaǵy eń jyly jyl boldy. Ortasha jyldyq aýa temperatýrasy klımattyq normadan 2,9 gradýsqa joǵary tirkeldi. Buǵan qosa, elimizdegi eń jyly on jyldyń toǵyzy XXI ǵasyrda boldy.

Degenmen bıylǵy aptaptyń kúsheıýine tek klımattyń jylynýy sebep emes. «Qazgıdromet» mamandarynyń aıtýynsha, qazir Qazaqstanǵa Irannan ystyq ári qurǵaq aýa kelip jatyr.

– Qazir Qazaqstan aýmaǵyna Irannan ystyq ári qurǵaq aýa kelip jatyr. Sonyń áserinen elimizdiń kóp bóliginde aýa temperatýrasy qalypty deńgeıden joǵary bolyp tur, – deıdi «Qazgıdromet» RMK qysqa merzimdi aýa raıy boljamdary basqarmasynyń basshysy Ardaq Kalmenova.

Osylaısha búgingi aptapqa eki faktor áser etip otyr. Birinshisi – Qazaqstanda uzaq jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan aýa temperatýrasynyń kóterilýi. Ekinshisi – Irannan kelgen ystyq ári qurǵaq aýa. Osy eki jaǵdaı qatar kelgendikten, elimizdiń kóptegen óńirinde aptap ystyq kúsheıip otyr.

Aptap ystyq eń aldymen kimderge qaýip tóndiredi

Aptap ystyq eń aldymen adam densaýlyǵyna keri áser etedi. Aýa temperatýrasy kóterilgen saıyn aǵza qalypty jumysyn saqtaý úshin kóbirek kúsh jumsaıdy. Joǵary sanatty terapevt Aqmaral Ańǵalıevanyń aıtýynsha, aptaptyń alǵashqy belgileri kóbine aǵzanyń sýsyzdanýynan bastalady. Keıin kún ótýi, ystyq kóterilýi, qan qysymynyń aýytqýy baıqalyp, júrek-qan tamyrlary aýrýlary asqynady. Sonymen birge búırek qyzmeti álsirep, sozylmaly derti qaıta qozýy múmkin.

– Aýyr jaǵdaıda adam esinen tanyp, qurysýy múmkin. Eger ýaqytynda medıtsınalyq kómek kórsetilmese, birneshe aǵzanyń qyzmeti buzylyp, ómirge qaýip tónedi, – deıdi dáriger.

Aptap ystyq áseri barlyq adamǵa birdeı emes. Eń aldymen bes jasqa deıingi balalar, 65 jastan asqan adamdar, júkti áıelder, júrek-qan tamyrlary, qant dıabeti, tynys alý júıesi jáne búırek aýrýlary bar adamdar qaýip tobyna jatady. Sondaı-aq kún astynda uzaq ýaqyt eńbek etetin qurylysshylar, jol jóndeýshiler men aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri, sportpen belsendi aınalysatyn adamdar da erekshe saq bolǵany jón.

Dárigerdiń aıtýynsha, klımattyń jylynýyna baılanysty aptap kúnder jıilegen saıyn mundaı qaýip te kúsheıe túsedi. Sonyń saldarynan ystyqqa baılanysty aýrýlar men ólim-jitim artýy múmkin.

– Qazaqstanda kún ótýi, ystyq ótýi jáne sýsyzdaný belgilerimen medıtsınalyq kómekke júgingender esepke alynady. Alaıda bul kórsetkishter ázirge turaqty túrde jeke statıstıka retinde jarııalanbaıdy. Sondyqtan aptap ystyqtyń halyq densaýlyǵyna naqty qanshalyqty áser etip otyrǵanyn tolyq baǵalaý qıyn, – deıdi ol.

Mamannyń aıtýynsha, ystyq kúnderi saqtyq sharalaryn saqtaý – densaýlyqty qorǵaýdyń eń tıimdi joly. Sondyqtan kúnniń eń ystyq ýaqyty – saǵat 11:00 men 17:00 aralyǵynda ashyq kún astynda uzaq júrmegen jón.

– Jetkilikti sý iship, jeńil ári ashyq tústi kıim kıgen durys. Álsizdik, bas aınalý, júrek aıný nemese dene qyzýy kóterilse, ýaqyt ozdyrmaı medıtsınalyq kómekke júginý qajet, – deıdi Aqmaral Ańǵalıeva.

Aptap ystyq ekonomıkaǵa qandaı qaýip tóndiredi

Aptap ystyqtyń áseri tek densaýlyq saqtaý salasymen shektelmeıdi. Temperatýra uzaq ýaqyt joǵary deńgeıde saqtalsa, onyń saldary aýyl sharýashylyǵyna, energetıkaǵa, qala ınfraqurylymyna jáne baǵa turaqtylyǵyna áser etedi.

Ekonomıst Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, másele aptap ystyqtyń ózinde emes, onyń ekonomıkaǵa tıgizetin janama áserinde.

– Eń aldymen sý tapshylyǵy kúsheıedi. Sý azaısa, aýyl sharýashylyǵy álsireıdi. Egin kúıip, jemis-kókónis erte pisedi. Sonyń saldarynan ónimniń kólemi de, sapasy da tómendeıdi, – deıdi ol.

 Bul jaǵdaı naryqtaǵy usynystyń azaıýyna ákelip, azyq-túlik baǵasynyń ósýine áser etýi múmkin. Ekonomıstiń sózinshe, aptap ystyq ınflıatsııanyń negizgi sebebi emes, biraq ony údetetin faktorlardyń biri.

Sarapshynyń pikirinshe, joǵary temperatýra energetıka júıesine de salmaq túsiredi. Ystyq kúsheıgen saıyn turǵyndar men kásiporyndar aýa baptaǵyshtardy jıi qoldanady. Sonyń nátıjesinde elektr energııasyna suranys artyp, jelilerge túsetin júkteme kóbeıedi.

Rasýl Rysmambetov aptaptyń saldaryn tek klımattyń ózgerýimen baılanystyrý jetkiliksiz ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, máseleni qalalardyń qazirgi qurylys úlgisi de kúrdelendirip otyr. Іri qalalarda beton men áınekten salynǵan ǵımarattar kóbeıip, jasyl jelek azaıǵan. Buǵan qosa, halyqtyń megapolısterge shamadan tys shoǵyrlanýy qalalyq ortanyń jaılylyǵyn tómendetip keledi.

– Óńirlerdi damytý tek jańa turǵyn úı salýmen shektelmeýi kerek. Eń aldymen jumys oryndaryn ashyp, adamdardyń týǵan jerinde jaıly ómir súrýine jaǵdaı jasaý qajet. Sonda halyq iri qalalarǵa jappaı aǵylmaıdy. Qazaqstan úshin Eýropa tájirıbesinen alar úlgi kóp. Eń aldymen energetıkalyq qýatty arttyrý, óńirlerdi teńgerimdi damytý jáne kóshi-qon saıasatyn jetildirý qajet, – deıdi ekonomıst.

Onyń aıtýynsha, klımattyń ózgerýi qurylys salasyna da jańa talaptar qoıyp otyr. Jańa turǵyn úıler men qoǵamdyq ǵımarattardy jobalaǵanda jylý oqshaýlaýy, energııa tıimdiligi, kóleńkeleý sheshimderi men jasyl jelek kólemi eskerilýi tıis.

– Aptap ystyq endi ýaqytsha qubylys emes, qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Sondyqtan qalalardy osy jaǵdaıǵa beıimdep josparlaý qajet. Áıtpese beton men áınekten turǵyzylǵan ǵımarattar jazda qatty qyzyp, turǵyndarǵa qolaısyzdyq týǵyzady, – deıdi Rasýl Rysmambetov.

Qoryta kele, aptap ystyq endi sırek kezdesetin tabıǵı qubylys emes. Onyń saldary densaýlyq saqtaý, ekonomıka, energetıka jáne sý qaýipsizdigine qatar áser etip otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy mundaı ystyq tolqyndary aldaǵy jyldary da qaıtalanatynyn eskertedi. Sondyqtan Qazaqstan úshin búginnen bastap aptaptyń saldaryn azaıtatyn júıeli sharalardy qolǵa alý mańyzdy.