Antıekologııa, Kóbeıtuzdaǵy kórgensizdik jáne «Ekosergek» – ekobelsendi Ásem Omarmen suhbat

- Ásem, jaqynda «Kóbeıtuz» kóline baryp bir adamdyq pıket ótkizdińiz. Sodan keıin sizdi el ekobelsendi retinde kóbirek tanı bastaǵan sekildi. Buǵan deıin de ekologııalyq baǵytta belsendi pozıtsııa ustanyp keldińiz be, álde «bári Kóbeıtuzdan bastaldy» ma?

- Men ekologııa taqyrybyn óz aınalamda burynnan-aq jıi kóterip júretinmin. Sebebi biraz jyl Japonııada turdym. Al Japonııa - túrli tehnıka, elektronıka shyǵaratyn óndiristik derjava bolsa da ekologııany árqashan birinshi orynǵa qoıatyn memleket. Adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 100 jylǵa jaqyndap keledi. Densaýlyqtary jaqsy, aýrýhanalarynyń kóbi bos turady. Osynyń bar qupııasy ekologııada ekenin keıin anyq uqtym. Azamattarynyń ekologııalyq mádenıeti, jónsiz qoqys tastamaıtyny kim-kimge de úlgi bolady. Osyndaı halyqty kórip, Qazaqstanda da azamattardyń qorshaǵan ortany saqtaýda belsendiligin arttyrý kerek ekenin oılandym.

Al Kóbeıtuzdy Túrkııadaǵy Pamýkkale termaldy sýlarymen salystyrýǵa bolatyn shyǵar. Mine, sol jerde túrikter ınfraqurylymdy damytý, tártip ornatý arqyly tanymal týrıstik orynǵa aınaldyryp jiberdi. Kúlli dúnıejúzi «aq mamyqtardy» kórýge sonda aǵylady. Al biz ózimizdegi jańa ǵana ashylǵan ǵajaıyptyń az ýaqytta kúl-talqanyn shyǵardyq. Kólge kólikpen kirip barý degen naǵyz kórgensizdiktiń ózi. Sol jaǵdaıdan keıin jaǵamdy ustap, qur qarap otyra almadym. Taǵy bir aıta ketetini – kóldegi tuzdar áli tolyq zerttelgen joq, paıdaly nemese zııan ekeni belgisiz. Osyǵan kóz jetkizbesten bas salý da ekologııalyq mádenıettiń tómendiginiń kórsetkishi.

- Pıket ótkizgende qolyńyzǵa «Aıama», «Aıala» sózderin jazyp shyqtyńyz. Onymen ne aıtqyńyz keldi?

- Osy qazaqtyń eki sózine qarap bir árip bir álemdi ózgertetinin baıqaýǵa bolady. «Tańdaý sizde. Aıalaısyz ba? Álde aıamaısyz ba? Aıalasańyz - erteń urpaǵyńyz da sol jerge baryp, sulýlyqty kóredi. Al aıamasańyz, artyńyzdan eshteńe qalmaıdy». Aıtqym kelgeni osy edi.

- Ekologııalyq tárbıeni, mádenıetti qalyptastyrý baǵytynda qandaı sharýalar atqarylýy kerek?

- Ekomádenıetti, ekologııalyq tárbıeni qalyptastyrý tek qana Ekologııa mınıstrliginiń nemese jergilikti ákimshiliktiń mindeti degen oı qate. Eń birinshi – adamdarǵa BAQ arqyly aqparattyq túsindirý jumystary jıi júrgizilýi kerek. Ol TV, áleýmettik jelide kórsetiletin vıderolık, balalarǵa arnalǵan anımatsııalyq fılmderdiń kómegimen júzege asýy múmkin. Al senbilikti jylyna bir emes, aıyna, aptasyna bir ret ótkizip turý qajet. Adam aınalasyn ózi tazalap otyrsa, sol jumysty kún saıyn istep júrgen qyzmetkerlerdiń eńbegin baǵalaıdy. Ár kásiporynda qansha kisi jumys istese, sonsha aǵash egýleri tıis shyǵar, múmkin. Ekologııa sabaǵy pán retinde engizilse de ol áńgime mektepte ǵana aıtylýy tıis emes. Úıde ata-ana balasyna udaıy túsindirip otyrsa, nátıje shyǵar edi.

- Iá, ekomádenıetti qalyptastyrý óte mańyzdy baǵyt. Odan bólek te elimizde ekologııalyq problemalar jeterlik. Sizdiń pikirińizshe, osy qordalanǵan máselelerdi qalaı sheshýge bolady?

- Ekosaýattylyqty, ekomádenıetti arttyrýǵa bar kúshimdi salyp, atsalysqym keledi. Degenmen, adamdarǵa bul baǵytta qansha nasıhat júrgizip, durys baǵytqa burǵanmen, iri ónerkásip oryndarynyń atmosferalyq aýany lastaýyn shektemese, nátıje bolmaıdy. Sondyqtan óndiristen shyǵatyn las qaldyq úshin salynatyn aıyppul aqshasyn tolyǵymen ekologııalyq zardaptardy joıýǵa paıdalaný máselesin jolǵa qoıý kerek dep esepteımin. Ár ónerkásiptiń ózi aýasyn buzǵan, sýyna zııan keltirgen jerdegi jaýapkershiligin arttyrý kerek. Sosyn qazir antıekologııa ıdeologııasy bizde de qatty jumys istep tur. Onyń bir kórinisi – tutynýshylyq ádettiń shekten shyǵýy. Jarnama áserinen kóp satyp alýǵa umtylamyz. Bir telefon alasyz da, kelesi aıda jańa «nusqasyna» kóshesiz. Kólikti satyp alý da sondaı. Adamdar «kórshińnen, aınalańnan qalyp qoıma» maǵynasyndaǵy eliktirýge erý arqyly qorshaǵan ortaǵa zııan keltirip, resýrstardy sarqyp, qaldyqty kóbeıtip jatqanyn sezinbeıdi. Osy baǵyttaǵy jumystardy da jolǵa qoıýymyz qajet.

- Iá, jaqynda áleýmettik jelide «janýarlardy azaptaý eń aldymen balanyń psıhologııasyna kóńil bólý kerektigin kórsetedi» dep jazypsyz. Ózińiz úıde balalaryńyzǵa bul baǵytta qandaı tárbıe jumysyn júrgizesiz?

- Bizdiń úıde mysyq bar. Múmkinshilik bolsa ıt te ustar edik. Biraq kópqabatty úıde turǵan soń asyraı almaımyz. Al mysyqqa kishkentaı ulym ózi qaraıdy, ózi kútip, tamaǵyn beredi, sýyn quıady. Tipti, kóshede mysyq kórse de menen aqsha surap, tamaǵyn alyp berip júredi. Áleýmettik jelide kúnde kórip júrgendeı, janýarlarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyq, árıne, janymyzdy aýyrtady. Ondaıdy jasaıtyn adamnyń boıyna qatygezdik bala kúnde sińgen shyǵar dep oılaımyn. Áıtpese, qazaq ıtti jeti qazynanyń biri dep sanaǵan halyq. Mysyqty da musylman halyqtary asa qatty qadirleıdi. Balama janýarlardyń da biz sekildi jany aýyratynyn, olardyń da sezimi, mahabbaty bar ekenin, olar da bizben bir planetada ómir súretin jaratylys ekenin jıi aıtyp otyramyn. Mundaı qatygezdikter buryn da bolǵan. Tek qazir ınternet, áleýmettik jelige bári salyna beretindikten jıi kóre bastadyq. Qazaqstandyqtar kúrt ózgerip, qatygez bolyp ketti nemese mádenıet deńgeıi túsip ketti dep aıtýdan aýlaqpyn. Degenmen Eýropa elderi, jańa men aıtqan Japonııa sekildi ekoádepterdi qalyptastyryp, kóshten keri qalmaýymyz qajet. Qazaqtyń ósimdikterge, janýarlarǵa qatysty yrym-tyıymdary, úlgili áńgimeleri onsyz da kóp qoı. Solardy trend etsek, utylmaımyz.

- Qazaqstanda qorshaǵan ortaǵa salmaq túsirmeı demalýǵa múmkindik ashatyn ekotýrızm qolǵa alynýda. Osy jóninde oı-pikirińiz qandaı?

- Elimizde tabıǵaty sulý jerlerdiń kóp ekenine karantın kezinde taǵy bir kóz jetkizdik. Shekara asyp, demalyp júre bergende Kóbeıtuzdyń da bar ekenin bilmeı qalar ma edik?! Ekotýrızm qolǵa alynǵanda adamdar tártip buzbas úshin tabıǵat aıasyndaǵy demalys nysandarynda kóshedegi sekildi «Sergek» kameralaryn ornatýdy usynar edim. Ony «Ekosergek» dep ataý kerek shyǵar. Bul ıdeıa kóp kisilerge unamaýy múmkin, biraq úlken qalalarda adamdar sol «Sergektiń» arqasynda qaýipsizdik beldigin taǵyp, jyldamdyqty azaıtyp júretin boldy. Statıstıkaǵa súıensek, kólik apattary birshama azaıdy. Sondyqtan adamdardyń qorshaǵan ortadaǵy mádenıetin de ósirý úshin qatań tártip engizgen durys.

- Siz EKSPO ǵımaratyndaǵy «Nur-Álem» pavılonyn basqarasyz. EKSPO-2017 jasyl ekonomıkaǵa baǵyttalǵany belgili. Búginde nysan arqyly qorshaǵan ortany saqtaý, keleshek energııasy boıynsha qandaı nasıhat júrgiziledi?

- EKSPO kórmesi kezinde Qazaqstannyń pavılony bolǵan «Nur Álem» mýzeı retinde jumys istep tur. Onyń ishinde jel, kún sáýlesi, ǵarysh sekildi sheksiz energııalardyń múmkinshiligi jaqsy kórinis tapqan. Planetamyzdy qorǵap, onyń resýrstaryn sarqymaı, balamaly qýat kózderin paıdalana alatynymyzdy, ásirese, balalarǵa eksponattar arqyly barynsha túsindirip kelemiz. Ǵalymdar da kelip, stýdentterine osy jerde sabaq ótkizedi.

- Suhbatyńyzǵa raqmet!