Antıbıotıkti orynsyz qoldaný: qarapaıym ınfektsııalardy emdeý qıyndaı ma

Kezdesýde ýnıversıtettiń Medıtsına mektebiniń professory ıÝlııa Semenova, doktoranttar Darıǵa Jazyqbaeva men Janar Kósherova jáne rezıdent Jadyra Mustafa zertteý nátıjelerimen bólisip, elimizde qolǵa alynǵan jańa ǵylymı jobalar týraly aıtty.

Buryn kómektesken antıbıotıkter nege áser etpeı qalady?

Antıbıotıkterdiń ashylýy medıtsınaǵa úlken ózgeris ákeldi. Buryn adam ómirine qaýip tóndirgen kóptegen bakterııalyq ınfektsııalardy emdeýge múmkindik týdy. Bul dáriler kúrdeli operatsııalar jasaý, aǵza aýystyrý jáne qaterli isikti emdeý kezinde de mańyzdy ról atqarady.

Alaıda qazir dárigerler jańa qıyndyqqa tap bolyp otyr. Keıbir bakterııalarǵa buryn kómektesken antıbıotıkter áser etpeı qalady. Nazarbayev University Medıtsına mektebiniń professory ıÝlııa Semenova mundaı jaǵdaıdy óz tájirıbesinde baıqaǵan. Ol medıtsına salasynda 30 jylǵa jýyq eńbek etip keledi.

— Buryn jyldar boıy taǵaıyndap kelgen dárilerimizdiń áser etpeı qalǵanyn baıqaı bastadyq. Alǵashynda másele dáriniń sapasynda nemese ony óndirýshilerde dep oıladyq. Quramyndaǵy áser etýshi zaty birdeı basqa preparatqa aýystyrdyq. Biraq ýaqyt óte onyń da kómegi bolmaı qaldy, — deıdi professor.

Keıin ǵalym bul qubylystyń sebebin zerttep, bakterııalardyń antıbıotıkterge tózimdi bola bastaǵanyn túsingen.

Muny qarapaıym tilmen túsindirsek, antıbıotık bakterııalardy joıady nemese olardyń kóbeıýin tejeıdi. Alaıda keıbir bakterııalar dáriniń áserinen aman qalyp, kóbeıe beredi. Ýaqyt óte mundaı bakterııalar taralyp, olar týdyrǵan ınfektsııany emdeý qıyndaıdy.
ıAǵnı antıbıotıkke adamnyń aǵzasy emes, aýrý týdyratyn bakterııalar tózimdi bolady.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) mıkrobtardyń dárige tózimdiligin adam densaýlyǵyna tóngen eń úlken on qaýiptiń qataryna jatqyzady.

2024 jyly The Lancet ǵylymı jýrnalynda jarııalanǵan zertteýge sáıkes, 2050 jylǵa qaraı dárige tózimdi ınfektsııalar jyl saıyn shamamen 1,9 mıllıon adamnyń ólimine tikeleı sebep bolýy múmkin. Al osyndaı ınfektsııalarmen baılanysty ólim-jitim sany 8,2 mıllıonǵa jetýi yqtımal.

Bul — bolashaqqa jasalǵan boljam. Degenmen ǵalymdar antıbıotıkterdiń tıimdiligin qazirden bastap saqtaýdyń mańyzdy ekenin aıtady.

Qazaqstanda antıbıotıkter qalaı qoldanylady?

Ǵalymdardyń málimetinshe, Qazaqstanda antıbıotık tutyný COVID-19 pandemııasyna deıin azaıǵanymen, keıin qaıta ósken. Eń joǵary ósim pandemııa kezinde baıqalǵan.

2024 jyly elimizde antıbıotık tutyný kórsetkishi táýligine ár myń adamǵa shaqqanda 19 standartty táýliktik dozany quraǵan. Eýropalyq odaqta 2023 jyly bul kórsetkish shamamen 20 bolǵan.

Bul — dári tutyný kólemin salystyrýǵa arnalǵan arnaıy ólshem. Ol ár myń adamnyń naqty qansha tabletka qabyldaǵanyn bildirmeıdi. Alaıda zertteýshiler úshin antıbıotıktiń qanshalyqty kóp qoldanylatynynan bólek, qandaı túrleri tańdalatyny da mańyzdy.

DDU antıbıotıkterdi Access, Watch jáne Reserve dep atalatyn úsh topqa bóledi.
Access tobyna keń taralǵan bakterııalyq ınfektsııalardy emdeýde birinshi kezekte qoldanýǵa usynylatyn dáriler kiredi. Olardyń bakterııalardyń tózimdiligin kúsheıtý qaýpi salystyrmaly túrde tómen.

Al Watch tobyndaǵy antıbıotıkterdi muqııat baqylaýmen qoldaný qajet. Reserve tobyna basqa antıbıotıkter áser etpeıtin keıbir aýyr ınfektsııalardy emdeýge arnalǵan preparattar jatady.

Ǵalymdardyń dereginshe, Qazaqstanda Access tobyna jatatyn antıbıotıkterdiń úlesi 2017 jylǵy 54,6 paıyzdan 2024 jyly 37,9 paıyzǵa deıin tómendegen.

Taǵy bir mańyzdy kórsetkish bar. Qazaqstanda keń taralǵan ınfektsııalardy emdeýge arnalǵan ulttyq nusqaýlyqtarda usynylǵan antıbıotıkterdiń 55 paıyzy Watch tobyna jatady. Al DDU nusqaýlyqtarynda bul úles 23 paıyzdy quraıdy.

Zertteýshilerdiń aıtýynsha, keıde belgili bir bakterııaǵa áser etetin antıbıotık jetkilikti bolsa da, bakterııalardyń kóptegen túrine áser etetin preparattar taǵaıyndalady.
Mundaı dáriler qajet kezde tıimdi. Alaıda olardy orynsyz qoldaný bakterııalardyń tózimdiligin kúsheıtýi múmkin.

Sondyqtan ǵalymdar antıbıotıktiń kúshtisin emes, naqty ınfektsııaǵa áser etetinin tańdaý mańyzdy ekenin atap ótedi.

Ár on adamnyń tórteýi antıbıotıkti retseptsiz qoldanǵan

Dárini óz betinshe qabyldaý da ǵalymdardy alańdatyp otyr. Qazaqstanda júrgizilgen zertteýge qatysqan turǵyndardyń 40 paıyzy antıbıotıkti retseptsiz paıdalanǵanyn aıtqan.

Ortalyq Azııa elderin qamtyǵan basqa zertteýlerde de osyǵan uqsas jaǵdaı anyqtalǵan. Qatysýshylardyń 26–40 paıyzy antıbıotıkti óz betinshe nemese retseptsiz qabyldaǵan. Al 60–92 paıyzy bul dáriler sýyq tııýdi emdeıdi dep oılaǵan.

Alaıda sýyq tııý men tumaýdyń kópshiligine vırýstar sebep bolady. Antıbıotıkter vırýstarǵa áser etpeıdi. Mysaly, adamnyń tamaǵy aýyryp, murnynan sý aqsa nemese dene qyzýy kóterilse, bul birden antıbıotık qabyldaý qajet degen sóz emes. Aldymen aýrýdyń sebebin anyqtaý kerek.

Ǵalymdar dárilerdiń satylýyna da nazar aýdarǵan. Olardyń aıtýynsha, keıbir antıbıotıkterge ınternet-dúkender men mobıldi qosymshalar arqyly retseptsiz tapsyrys berýge bolady.

Zertteýshiler mundaı dárilerdiń satylýyn qatań baqylaý qajet dep esepteıdi. Óıtkeni antıbıotıkterdi orynsyz qoldaný dárige tózimdi bakterııalardyń taralýyna yqpal etedi.
Munyń saldary jeńil ınfektsııalarmen shektelmeıdi. Eger bakterııalar dárige tózimdi bolsa, kúrdeli operatsııadan keıin paıda bolǵan ınfektsııalardy emdeý de qıyndaıdy.
Bul ásirese aǵza aýystyrǵan, hımıoterapııa qabyldaǵan nemese býynyn almastyrǵan naýqastar úshin qaýipti. Mundaı jaǵdaıda ınfektsııalar aýyr asqynýlarǵa, sonyń ishinde sepsıske ákelýi múmkin.

Dárigerler antıbıotıkti naýqastyń suraýymen taǵaıyndaı ma?

Antıbıotıkterdi durys qoldaný dárigerdiń em tańdaýyna da baılanysty.
2026 jylǵy naýryzda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Tájikstandaǵy jalpy praktıka dárigerleri arasynda zertteý júrgizilgen.

Saýalnamaǵa qatysqandardyń 70 paıyzdan astamy antıbıotıkterdi taǵaıyndaý tájirıbesi bakterııalardyń dárige tózimdiligine áser etetinin túsinetinin aıtqan.
Alaıda olardyń 27 paıyzy antıbıotıkti keıinge qaldyryp taǵaıyndaý tásilimen tanys bolmaǵan.

Bul qandaı tásil?

Keı jaǵdaıda dáriger naýqastyń jaǵdaıyn baǵalap, antıbıotıkti birden bastamaýǵa sheshim qabyldaýy múmkin. Mundaıda dárini qandaı jaǵdaıda qabyldaý kerektigin aldyn ala túsindiredi. Biraq bul tásil barlyq ınfektsııaǵa jaramaıdy.

Zertteý barysynda taǵy bir másele anyqtalǵan. Dárigerler antıbıotıkterdiń qajetsiz taǵaıyndalýyna keıde naýqastardyń ózderi dári suraýy da áser etetinin jıi atap ótken.
Sondyqtan mamandar antıbıotık taǵaıyndaý týraly sheshimdi naýqastyń qalaýyna emes, medıtsınalyq qajettilikke súıenip qabyldaý keregin aıtady.

Qazaqstanda antıbıotıkterge tózimdilik kartasy jasalyp jatyr

Qazaqstanda bakterııalardyń qandaı dárilerge tózimdi ekenin jáne antıbıotıkterdiń qanshalyqty jıi qoldanylatynyn anyqtaý úshin jańa ǵylymı jobalar qolǵa alynǵan.
2025–2027 jyldarǵa arnalǵan zertteýler aıasynda Nazarbayev University Medıtsına mektebiniń ǵalymdary eki karta ázirlep jatyr.

Birinshisi — Qazaqstannyń antıbıotıkterge tózimdilik kartasy. Ol elimizdiń ár óńirinde kezdesetin bakterııalardyń qandaı dárilerge tózimdi ekenin kórsetýge arnalǵan.
Zertteý nesep shyǵarý jáne tynys alý joldarynyń, qan, teri men jumsaq tinderdiń ınfektsııalaryn qamtıdy.

Ekinshisi — antıbıotıkterdi tutyný kartasy. Ǵalymdar aýrýhanalar men emhanalarda qandaı preparattardyń jıi qoldanylatynyn, óńirler arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy zertteıdi.

Bul derekter dárigerlerge em tańdaýǵa, al densaýlyq saqtaý salasynyń mamandaryna antıbıotıkterdi qoldaný tártibin jetildirýge kómektesýi múmkin.
Zertteýlerdiń alǵashqy nátıjeleri halyqaralyq ǵylymı basylymdarda, sonyń ishinde Scientific Reports jýrnalynda jarııalanǵan.

Dárige tózimdi bakterııalar qaıdan taralady?

Ǵalymdardyń aıtýynsha, dárige tózimdi bakterııalar tek aýrýhanalarda kezdespeıdi. Olar adamdar, janýarlar, azyq-túlik, sý jáne qorshaǵan orta arqyly taralýy múmkin.
Mysaly, mal sharýashylyǵynda antıbıotıkterdi orynsyz qoldaný nemese sý kózderiniń dári qaldyqtarymen lastanýy mundaı bakterııalardyń taralýyna yqpal etedi.
Sondyqtan bul máselemen dárigerler ǵana emes, veterınarlar, ekologter jáne basqa sala mamandary da aınalysýy qajet.

Ǵalymdar muny One Health, ıaǵnı «Birtutas densaýlyq» tásili dep ataıdy. Onyń negizgi máni — adam, janýarlar jáne qorshaǵan orta densaýlyǵynyń ózara tyǵyz baılanysty bolýy.
Mamandar antıbıotıkterden múlde bas tartýǵa bolmaıtynyn da eskertedi. Óıtkeni bul dáriler kóptegen bakterııalyq ınfektsııany emdeý úshin qajet.

Eń bastysy — antıbıotıkti qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana, dárigerdiń taǵaıyndaýymen qabyldaý.

Jyl saıyn 18–24 qarasha aralyǵynda mıkrobtardyń dárige tózimdiligi týraly dúnıejúzilik aqparattandyrý aptalyǵy ótedi. Bıyl 19–20 qarashada Astanada osy máselege arnalǵan halyqaralyq konferentsııa uıymdastyrylady.

Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstanda keıbir bakterııalardyń antıbıotıkterge tózimdiligi sońǵy úsh jylda 20 paıyzǵa artqanyn jazǵan edik.