Ańshylyq maýsymy bastaldy: ruqsat qaǵazy bárine ruqsat bere me

Ańshylyq kúntizbesi: qaı ańdy qaı kezde aýlaýǵa bolady?

Ár ańshylyq maýsymynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi zań talaptaryna sáıkes, bıoalýantúrlilikti saqtaý maqsatynda qaı ań-qusty qaı kezde aýlaýǵa bolatynyn belgileıdi. Al Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi ańshylyqqa ruqsat etiletin janýarlardyń túrleri men olardyń sandyq lımıtin aıqyndaıdy.

Lımıt degenimiz — belgili bir kezeńde aýlaýǵa ruqsat etilgen ań-qus sany. Vedomstvo málimetinshe, bıyl elimizde 1 375 maral, 1 500 kıik, 235 elik jáne 17 029 borsyq aýlaýǵa lımıt bekitilgen.

Qus túrlerinen 480 qaz, 515 úırek, 30 kekilik atýǵa bolady. Budan bólek, ańshylyqqa ruqsat etilgen ózge de janýarlar men qustardyń túrleri bar.

Ár ań-qustyń ózine belgilengen maýsymy bar, odan tys ýaqytta myltyq kezenýge ruqsat joq. Qaı ań-qusty qaı kezde aýlaýǵa bolatynyn nazarlaryńyzǵa keste túrinde usyndyq.

Túz taǵylary: qorǵaý, baqylaý jáne ań aýlaý tártibi

Resmı derekke súıensek, jyl basynda elimizde 145 425 ańshy tirkelgen. Bir aýdannyń halqymen para-par bul qaýymnyń ań aýlaý tártibin saqtap, tabıǵatqa jaýapkershilikpen qaraýyn qadaǵalaý da mańyzdy. Bul rette memlekettik organdardan bólek, ańshylarmen tyǵyz jumys isteıtin resmı tirkelgen bes qaýymdastyq bar. Sonyń biri — «Aıala» ulttyq qaýymdastyǵy. Búginde onyń qatarynda myńnan astam múshe bar.

Bul qaýymdastyq ókilderi ańshylarǵa baǵyt-baǵdar berip qana qoımaı, qoryqshylar sekildi ań-qusty qorǵaýǵa da atsalysady. Sondaı-aq ańshylyq erejelerin saqtaýǵa úndeıdi.

- Ańshylyq sharýashylyǵynda jabaıy janýarlardy qorǵap, ań aýlaý tártibiniń saqtalýyn qadaǵalaımyz. Ańshylar aldymen joldama alyp, qajetti qujattaryn rásimdeýi kerek. Al qaban, elik, maral, taý teke sııaqty janýarlardy aýlaǵan kezde qoryqshynyń birge júrýi talap etiledi. Biz ańnyń túrin, shamamen jasyn jáne jynysyn anyqtap, ony aýlaýǵa ruqsat etilgenin be, joq pa tekseremiz. Sodan keıin ǵana ańshyǵa atýǵa bolatynyn nemese bolmaıtynyn aıtamyz. Munyń bári ańshylyq tártibin saqtap, jabaıy janýarlardy qorǵaý úshin qajet, — dedi «Ayala» ulttyq palatasynyń atqarýshy dırektory Batyrjan Seıdomar.

Memleket belgilegen ań aýlaý lımıti ańshylyq sharýashylyqtary arasynda bólinedi. Ár olja esepke alynyp, ruqsat etilgen sannan shegerilip otyrady. Ańshylyq aýmaǵyn jete bilmeıtinderge nemese jabaıy janýarlardy aýlaýǵa shyqqandarǵa qoryqshy jol kórsetedi. Bul tusta arnaıy aqyly qyzmetter de bar eken.

- Búginde ańshylardy alańdatatyn máseleniń biri — ańshylyq qyzmettiń quny. Keıbir sharýashylyqtarda baǵa tym joǵary. Máselen, Almaty oblysynda elik aýlaý quny 100 myń teńgege deıin jetedi. Al bizdiń qaýymdastyqqa qarasty sharýashylyqtarda bul qyzmet 35 myń teńgeden bastalady. Qaban aýlaý keı jerlerde 100–150 myń teńge tursa, bizde 40–45 myń teńge shamasynda, — deıdi ol.

Túzdegi tirshilik: qus salý men ań qaǵýdyń tártibi men tásili

Kúzde qus atyp, ań aýlaıtyn jandardyń biri — Sanat Polat. Saıatshylyqty serik etkenine bıyl 13 jyl. Ańshylyq maýsymy bastalǵanda mereıi tasyp, ruqsat qaǵazyn alyp, túzge bet alady. Keıde úsh kún, úsh tún boıy dala kezip, qustyń jolyn ańdıdy.

Sanattyń ańshylyqqa qajet qarý jaraǵy túgel. Qolynda jeti túrli qosaýyzy bar. Onyń tórteýi — tegis uńǵyly, úsheýi — oıyq uńǵyly myltyq. Ár qarýdyń mezgilge saı ereksheligi bar eken. Ańshylyq kıimin de maýsym bastalmaı turyp jańartyp qoıady. Al ańnyń izine túsip, qustyń jolyn ańdýǵa kelgende, jyldar boıy qalyptasqan óz tásilderin qoldanady.

- Men kóbine qaz, úırek, qoıan jáne elik aýlaýǵa shyǵamyn. Úırek aýlaǵanda sýǵa qustyń pishinine uqsas jasandy músinder qoıylady. Ańshy qamys arasyna jasyrynyp, qustyń daýysyn salyp shaqyrady. Osylaısha tuzaq jasaımyz. Al qysta qoıan aýlaýǵa shyqqanda aq tústi búrkemeleý kıimin kıemin. Kıimniń túsi aınaladaǵy tabıǵı ortaǵa sáıkes bolýy kerek, - deıdi ol.

Ań aýlaýdyń ádis-tásili kóp. Máselen, keı ańshylar borsyqqa ańdý quryp, jasyrynatyn oryn ázirleıdi. Al tuıaqty janýarlardy aınalar arqyly jolynan adastyrýǵa tyrysady. Árkimniń óz tásili bolǵanymen, ańshylyqtyń shegi bar. Eń bastysy — ol qatygezdikke ulaspaı, belgilengen tártip aıasynda ótýi kerek.

- Ań aýlaý kezinde ózdiginen atylatyn qarýlardy, túrli qaqpan men tuzaqtardy, ilmekterdi, naızalardy jáne qusqa arnalǵan jelimdi paıdalanýǵa tyıym salynady. Sondaı-aq orlaryn qazýǵa, olardy tútinmen úrkitip shyǵarýǵa bolmaıdy. Qońyr aıýdy, tuıaqty janýarlar men qustardy qaqpanmen ustaýǵa, qorshaýǵa alyp nemese taǵamen aýlaýǵa da jol berilmeıdi. Budan bólek, ańdy muzǵa, qalyń qarǵa, jabysqaq sortań topyraqqa nemese shabylǵan qamysqa qaraı qýyp, qolǵa túsirýge tyıym salynǵan, - delingen Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń habarlamasynda.

Ań taný — bilim, dál kózdeý — sheberlik

Sanat Polattyń aıtýynsha, kókte qalyqtaǵan qus bolsyn, taý-tasty kezgen ań bolsyn atýdyń óz qıyndyǵy bar. Al solardyń ishinde qaz atý naǵyz mergendiktiń synalar tusy. Qanatyn keń sermep, zýlap ushqan qusty kózdep, dál tıgizý úshin tájirıbe men eptilik qajet.

- Qaz, úırek ońaılyqpen qolǵa túspeıdi. Ol bıikte ushady, alystan baıqaıdy. Sondyqtan qaz aýlaýǵa keıde úsh-tórt kúnge shyǵýǵa týra keledi. Ańshy qustardyń ereksheligin, qaı kezde aýlaýǵa bolatynyn bilýi kerek. Keıbir qustardyń tek atalyǵyn atýǵa ruqsat etiledi. Olardyń erkek ne urǵashy ekenin túrine qarap qana ajyratýǵa bolady. Mysaly, atalyǵynyń qaýyrsyny ashyq tústi bolsa, analyǵy kóbine surǵylt ne qońyr tústi keledi, — deıdi ańshy.

Qolyna qarý ustaǵannyń bári ańshy emes. Ań-qustyń túrin ajyratyp, aýlaý tártibin bilý úshin arnaıy oqytý baǵdarlamasynan ótý qajet. Óıtkeni syrttaı bir-birine uqsaıtyn ań-qus kóp.

Máselen, kepterdi kózdegen adam baıqamaı túrkepterdi atyp qoıýy múmkin. Ásirese, kún sáýlesimen shaǵylysqan aspanda qustardy bir-birinen ajyratý ońaı emes. Sondyqtan ańshyǵa qarýdan buryn bilim kerek. Áıtpese, ańshylyq erejesin buzǵany úshin qaltasyna salmaq túsýi múmkin. Ne bolmasa, áý bastan qoryqshynyń kómegine júgingen jón.

Oljaǵa obal bolmasyn: ań aýlaýdyń jaýapkershiligi

Baıaǵynyń sal-serilerindeı qus salyp, ıt júgirtpese de, tabıǵat aıasynda seıil quryp, ańǵa shyǵýdy jany súıetin er azamattar az emes. Alaıda ańnyń izine túsip, kún-tún demeı túz kezip, aqyry oljasyn qolǵa túsirgenimen, etin azyq etpeıtinder de bar.

Olar úshin ańshylyqtyń qyzyǵy kózdep atý, mergendigin synaý, ańdy jaralaý. Al oljanyń eti men terisin ózgege bere salady. Tipti, keıbiri atqan ańyn sol jerde qaldyryp, artyna da qaramaı ketedi. Qoryqshylardyń qynjyltatyn bir másele de osy.

- Buryn ańshylyq kóptegen otbasy úshin kúnkóris kózi bolǵan. Adamdar otbasyn asyraý úshin ań aýlap, oljasyn úıine alyp qaıtatyn. Qazir jaǵdaı ózgerdi. Azyq-túlikti dúkennen de, bazardan da satyp alýǵa bolady. Sondyqtan ańshylyq tek olja tabýmen shektelmeýi kerek. Ańshy zańdy saqtap, tabıǵatqa jaýapkershilikpen qarap, janýarlar dúnıesine zııan keltirmeýi qajet. Ańshylyq mádenıeti degenimiz osy, - dedi Batyrjan Seıdomar.

Ańshy Sanat Polat ta bul máseleni joqqa shyǵarmaıdy. Ol ózimen ańǵa birge shyqqan jandardyń arasynda oljasyn azyq etpek túgili, ony qalaı tazalap, músheleýdi bilmeıtinder de kezdesetinin aıtady.

- Ózim ańnan alǵan oljamdy da, balyqty da úıge ákelip, tazalap, asqa daıyndaımyn. Óıtkeni ańshylyq tek myltyq alyp, ań atýmen shektelmeıdi. Oljany kádege jaratyp, tabıǵatqa jaýapkershilikpen qaraý kerek. Ańdy atyp alyp, dalada qaldyryp ketýdi quptamaımyn. Bul durys emes, — deıdi Sanat Polat.

Bul iste jaýapkershilik oljany kádege jaratýmen ǵana shektelmeıdi. Ańshy ruqsat qujaty men zań talaptaryn da eskerýge tıis. 

- Máselen, ańshy úırek aýlaýǵa ruqsat alyp, ony atty delik. Biraq oljasyn ózimen birge alyp ketpese de, ańshylyq qaǵıdalaryna saı tıisti belgini qoıýǵa mindetti. Bul talapty oryndamasa, ańshylyq erejesin buzǵan bolyp sanalady. Al ózge zań buzýshylyqtardyń bar-joǵy oqıǵanyń mán-jaıyn tekserý barysynda anyqtalady, - dedi SQO orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasynyń Janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq sharýashylyǵy bóliminiń basshysy Oleg Bespalov.

Ruqsat qaǵazy zań buzýǵa quqyq bermeıdi

Ańshylyq týraly sóz qozǵaǵanda, brakonerlik máselesin aınalyp ótý múmkin emes. Bul áli de ózekti taqyryp. Biri zańdy ashyq buzsa, endi biri onyń talaptaryn aınalyp ótýdiń amalyn izdeıdi.

Máselen, keıbir ańshylar qolyndaǵy ruqsat qaǵazǵa senip, qaı jerde de ań aýlaýǵa bolady degen túsinikpen júredi eken. Biraq berilgen ruqsattyń da shekarasy bar. Bir ańdy aýlaýǵa berilgen qujat kez kelgen alqapta ań atýǵa quqyq bermeıdi. Keıbiri osyndaı aılaǵa salyp, ańshylyq erejesin belden basyp, tabıǵatqa zııan keltiredi eken.

- Brakoner degenimiz — zańsyz ań aýlaıtyn adam. Ol memlekettik qyzmetker, kásipker nemese basqa salada jumys isteıtin azamat bolsyn mańyzdy emes. Eger zańsyz ań aýlasa, ol — brakoner. Al janýarlar dúnıesin qorǵaýda qoryqshylar men ınspektorlardyń orny erekshe. Olar árdaıym baqylaý júrgizip, jabaıy janýarlardyń zańsyz aýlanýyna jol bermeýge kúsh salyp, óz úlesin qosyp keledi, - dedi qoryqshy.

Bul rette zańsyz ań aýlaýdyń aldyn alý úshin tekserý men baqylaý jumystaryn júıeli júrgizý mańyzdy.

- Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń memlekettik ınspektorlary quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerimen birlesip, arnaıy reıdter uıymdastyrady. Mundaı is-sharalar jyl boıy úzdiksiz júrgizilip keledi, — dep habarlady QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti.

Jalpy, janýarlar dúnıesine janashyrlyq pen tabıǵatqa jaýapkershilikpen qaraýdy bala kezden boıǵa sińirý mańyzdy. Batyrjan Seıdomardyń aıtýynsha, mundaı máselelerdiń túpki sheshimi tárbıege mán berý. Óskeleń urpaq ań-qusty qorǵaýdy, tabıǵatty aıalaýdy erte jastan úırenýi kerek.

Qoryta aıtqanda, elimizde ańshylyq mádenıeti qalyptasyp, oǵan degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Saıatshylyqty serik etip, ata dástúrdiń tamyryn úzbeı júrgen jandar da az emes. Tipti ań aýlaýǵa arnaıy keletin sheteldik ańshylar da bar. Alaıda qordalanǵan máseleler de joq emes. Endigi mindet — ańshylyq mádenıetin odan ári óristetip, zańsyz aýlaýǵa tosqaýyl qoıý jáne tabıǵatqa degen janashyrlyqty jas urpaqtyń boıyna sińirý. Óıtkeni ańshylyqtyń abyroıy atqan ańnyń sanymen emes, tabıǵat aldyndaǵy jaýapkershilikpen ólshenedi.