Ánderi men jyrlaryn halqyna rýhanı azyq etip qaldyrǵan Bákir Tájibaev týraly bir úzik syr

Muhıt ánderiniń sazdylyǵy, fılosofııalyq ereksheligi men halyq ánderiniń qasıetin boıyna sińirip, týǵan eldiń qadirine jetken aqyn ári sazger Bákirdiń ómirden jınaqtaǵan oı-tolǵamdaryn ónerge baǵyttaǵany -onyń jan tazalyǵy bolsa kerek.

Sazer aqynnyń týǵan jer, ósken el, dos-jaran degende oıynyń móldirin, saǵynyshynyń ystyq yqylasyn arnap, tógilte jyr jazar kezderi de kóp bolǵan ǵoı.

Bákir óziniń alǵash án jazǵany jaıly kózi tirisinde bylaısha eske alǵan-dy:

- Birinshi, «Jas dáýren» degen án shyǵardym. Onyń óleńin Qasym Amanjolov jazdy. «Appaǵym-aý», «Dala joldary», «Aqbulaq» ánderin jazdym. Týǵan jerdiń bulaǵy, tabıǵaty, qazaqtyń keń sahara dalasy men úshin úlken taqyryp boldy da Bolat Sybanov, Qapash Qulyshevalar dombyramen oryndady. Ánshilerden erekshe atap ketetin ánshim Roza Rymbaeva. Ol meniń biraz ánderimdi sheber oryndap, tyńdaýshysyna jetkize bildi. Sol úshin rızashylyǵym sheksiz, - dep edi óz shyǵarmashylyǵy jaıly Bákeń.

Jetpisinshi jyldary áýe tolqynynan jıi nasıhattalǵan Bákir Tájibaevtyń «Aqbulaq» áni aýyzdan aýyzǵa tarap, kópshilik júregine jol tapty. Al bul ándi alǵash oryndaǵan semeılik ánshi Bákir Tájibaev ánniń baǵyn ashyp, ózi de án arqyly óneri arqyly tanymal boldy.

Bákir Tóleýuly 1926 jyly Aqtóbe oblysy Baıǵanın aýdanyna qarasty «Aqbulaq» aýylynda dúnıege kelgen. Elin súıgen erdiń týǵan elge arnaǵan tamasha áni osy «Aqbulaq» aýylyna arnalǵan eken.

Bákir 1941 jyldan bastap osy oblystyń Muǵadjar aýdanyna qarasty «Temir» aýylynyń pedýchılışesinde oqyp, keıin aýdandyq gazette hatshy bolyp qyzmet etedi.

1950 jyly Aqtóbe oblysyna arnaıy saparmen barǵan jazýshy Tahaýı Ahtanov Bákir Tájibaevpen kezdesip, onyń boıyndaǵy ónerge degen qushtarlyqty baıqap, Almatyǵa aldyrady. Bákir oqýǵa túsedi. Osy jaıly Bákir Tóleýuly kózi tirisinde aıtqan eken:

«Men ózi jastaıymnan ónermen, ádebıetpen shuǵyldandym. Men týǵan halqymnyń halyq ánderin dombyraǵa qosylyp aıtyp júrdim.

Jıyrma bir jasymda teatr ýchılışesin bitirgen soń meni Mádenıet mınıstrligi Jambyl oblysyna jiberdi. Eki-úsh jyldan keıin Shymkenttiń oblystyq teatryna shaqyrdy. Onda buryn jumys istep ketken jaǵdaıym bar edi. Kóp jyl jumys istedim. Ánmen qosa dramatýrgııalyq shyǵarmalardy dúnıege ákeldim. Erkeǵalı Rahmadıevtyń «Qamar Sulý» operasynyń lıberettosyn Nyǵymet Baımuhambetovpen birigip jazdyq. Ol opera sahnasynda kúni búginge deıin júredi. Sosyn kóptegen taza dramatýrgııalyq pesalar jazdym. Olardy aıtsam, «Qarakóz qaryndasym», «Ana júregi», ekeýi de Uly Otan soǵysyna arnalǵan. «Bataqtyń Sarysy» degen kompozıtsııa, sol kisiniń ómirinen «Túrmeden qashqan» degen mýzykalyq drama jazdym. Bul shyǵarmamda kóptegen teatrda júrdi. Semeı, Shymkent, Jambyl, Qyzylorda teatry, Almatydaǵy Memlekettik Jasóspirimder teatry biraz shyǵarmalarymdy sahnaǵa shyǵardy»-degen.

Bákir Tájibaev oblystyq teatrlarda eńbek etip, 1958-1974 jyldary Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, keıin Almaty oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy úıinde, Qazaqstan teatr qoǵamynda keńesshi-ádisker bolyp qyzmet etti.

Bákir Tájibaev 1974 jyldan bastap shyǵarmashylyqqa birjolata betburdy.

«Kóptegen ánderdiń dúnıege kelýine Erkeǵalı Rahmadıev, Eskendir Hasanǵalıev, Áset Beıseýov, Seıdolla Báıterekov, Tólegen Muhamedjanovtardyń áseri boldy.

Al endi Bıbigúl Tólegenova, Ermek Serkebaev, Roza Baǵlanova syndy ánshiler kompozıtorlarmen shyǵarǵan ánderimdi jarııalady»-dep aǵynan jarylǵan.

Aqyndy qanattandyra, bar jaǵdaıyn jasaǵan qudaı qosqan qosaǵy Saparkúl apaı sol bir qımas shaqty árkez erekshe sezimmen eske alady:

«1959 jyly Jambyl qalasyndaǵy naǵashy aǵamnyń qolynda turatynmyn. Men mektepte oqımyn, on bes jastamyn. Kelsem úıde bir jigit otyr dombyra tartyp. Kelip júrgen ártisterdiń bireýi shyǵar dedim de qoıdym. Kúnde keledi álgi kisi, sosyn bir kúni:

-Sen meniń jıen qaryndasym bolasyń, - dedi,

- Jaraıdy, aǵaı! - dedim. Bir kúni aıtty:

- Men seni óz qolymnan kúıeýge berem, - dedi, taǵy da:

- Jaraıdy - dedim. Sóıtip júrgende ekeýmiz qosyldyq. Men mektep qabyrǵasynda oqımyn, «jasy tolmaǵan qyzdy aldy» dep, Bákirdi sottamaqshy da boldy. Anam, ájem, naǵashy aǵam men jeńgem bar, bárimiz birge turatynbyz. Sodan Nurdáýlet Kúzembaev degen aǵamyz Shymkentte basshylyq qyzmette bolatyn. Bákir soǵan ketti. Sodan keıin sol aǵamyzǵa «qaryndasyńyzdy alyp edim, qýdalap jatyr» dese, «bárin kóshirip alyp kel!» degen eken. Sodan aǵamyz meni ýchılışege túsirdi. Bákir Shymkent teatryna kirdi, sóıtip turyp jattyq. Ártisterdiń árqaısysy kelip «bul kim?» degen suraqty kóp qoıa berdi. «Áıelim» dep aıta almaıdy, «qaryndasym» dep áreń qutylatyn»- dep bir syrdy asha sóıledi.

Súıgenine qosylǵan Bákir uzaq jyl jubyn jazbaı ómir súrdi.Al aqyn ári sazger, dramatýrg Bákir Tájibaevtyń týyndylary óz kezegimen jaryq kórip jatty.

Iá, avtordyń «Qaratorǵaı» atty novellalar jınaǵy, odan keıin «Bizdiń Roza» ocherkter jınaǵy men «Sahna juldyzdary» atty portretter toptamasy, «Balbulaq», «Án dáýren», «Júrip kelem», «Dala joldary», «Jyr jolaýshy» atty jınaqtary kózi tirisinde jaryq kórdi. Al bizdiń altyn qorymyzda saqtalǵan eki júzden asa ánderiniń ishinde shoqtyǵy bıigi Seıdolla Báıterekovtyń «Álııa» áni. Bul ándi alǵash oryndaǵan Roza Rymbaeva Sopotta ótken Halyqaralyq án festıvalinde Gran prı syılyǵyn jeńip alyp, laýreat atandy. Án ánshini, ánshi ándi dúnıejúzine pash etti. Al ánniń avtorlary Seıdolla men Bákir sol qýanyshtyń kýási bolyp mereıleri ósti. Osy jaıly Saparkúl apamyzdyń oıyn ortaǵa salsaq:

«Álııa Moldaǵulova meniń anam jaǵynan týystyǵy bar. Bákir anam ekeýi otyryp sháı ishedi ǵoı, sonda jazǵan óleńderin ekeýi taldaıdy. Sosyn Álııa týraly áńgime bolyp qalǵanda: «apa, aıtyp bershi» dep jalynyp, kóp nársege qanyq bolady. Osynda Álııa Moldaǵulovanyń naǵashy aǵasy boldy. Áýbákir Moldaǵulov deıtin kisi soǵysqa qatysqan.

Bir kúni úıge jas kompozıtor Seıdolla Báıterekov keldi. «Oı, aǵa, óleńińiz ánge suranyp tur eken, men bir án jazaıyn» dep, keshke deıin ekeýi osy ándi jazyp shyqty.

Bákir men Saparkúldiń Alladan surap alǵan ul-qyzy ata-anasynyń qýanyshy edi, qyzdary Aıjan erte dúnıe saldy. Endigi úmit Jasulandaı ulda edi...

Ol ákesi jaıly bylaı dep syr aqtardy.

Jasulan: «Ákemniń dúnıeden ótkenine de biraz jyldyń júzi boldy. Minezi qyzyq adam bolatyn. Kishkentaı adam sekildi bir adamnyń aıtqanyna senip, shyn kóńilmen ras dep sanaıtyn. Qolynan kelse, eldiń bárine kómek kórsetetin. Ózi ádebıetke jaqyn bolǵannan keıin meni de ádebıetke baýlydy.

Jalǵyz bolyp óstim, kishkentaı kezimnen oqýǵa qatty qaraıtyn. «Sabaqtaryń qalaı, keıin uıat bolyp qalmasyn» dep, ylǵı aıtyp otyratyn.

Ákem negizinen túnde jazatyn, tańǵy besterge deıin jazý jazady, sodan túske deıin uıyqtaıtyn. Ájemmen sháı iship, shyǵarmashylyǵyn taldaıtyn. Minezi tik bolatyn. Adamdarǵa qatesin betine aıtatyn, biraq zili bolmaıtyn. Birtalaı jas kompozıtorlarǵa aqyl-keńesimen bolsyn kómektesip jatatyn. Kishkentaı kezimizden bastap ánshiler men aqyn-jazýshylardyń ortasynda óstik. Olar bizdiń úıge kelgende án aıtyp, kúı tartyp, dýmandatyp otyratyn».

Aqyn Seıfolla Ospan bir esteliginde bylaı deıdi: «Ózbekstannyń Jızaq qalasynan jeńil kólikpen el aralap kele jatqanda jolda bir malshy máshınege mindi. Kenet júrgizýshimiz radıony qosyp edi, biz «báseńdet» dedik. Sonda malshy:

- Bákir Tájibaevtyń «Aqbulaǵyn» aıtsa ǵoı, shirkin, onda radıony qatty qoıar edik!- dep armandaıdy. Sonda:

- Eger sol Bákirmen birge kele jatsań ne ister ediń? - degenimde álgi kisi bizge jaltaqtaı qaraı berdi. Anyq-qanyǵyn bilgennen keıin qýanyp, - - Túıe soıam, úıge júrińder,- dep jabysqany bar, - degen edi Seıfolla aǵamyz. Osyndaı el arasynda Bákir Tájibaevqa qatysty áńgimeler bar. Bul ónerdi súıgen halyq ókiliniń qurmeti bolsa kerek.

Aqyn ári sazger dramatýrg Bákir Tájibaev myń burala aqqan Saǵyz ben Jem ózenderiniń boıynda meken etken ánshi-kúıshilerdiń ónerimen sýsyndaǵan dala daryny. Aǵasy Qonys jyraý da ónerli jan edi, al ákesi Tóleý men anasy Tájen oıyn-saýyqtyń kórki bolǵan aýyl ónerpazdary bolatyn. Týǵan topyraqtyń qasıetin boıyna darytqan Bákir Tóleýuly Eskendir Hasanǵalıevtyń «Ádemi-aý», «Almatynyń almasy», «Eligim-erkem», «Esińe al», «Aýylym-ánim», Nurǵısa Tilendıevtyń «Aqqusym», Keńes Dúısekeevtiń «Qarakóz», Seıdolla Báıterekovtiń «Álııa» ánderine óleń jazsa, óz ánderin de bizdiń altyn qorymyzǵa jazyp qaldyrdy. Áli kúnge mańyzyn joǵaltpaǵan eki júzden asa án jas oryndaýshylardyń árlep oryndaýynda qaıta jańǵyrýda.

Bákirdiń uly Jasulan men kelini Gaýhardyń batyr apalarynyń esimin qoıǵan Álııa degen qyzy ónerge áýes. Ol Nursultan Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń segizinshi synybynda oqıdy, fortepıano aspabyn úırenip, ózdiginen bilimin jetildirip júr.

Biz tamyljyǵan ásem ánderi men syrǵa toly jyr-marjandaryn halqyna rýhanı azyq etip qaldyrǵan birtýar daryn ıesi, arqaly aqyn, syrbaz sazger Bákir Tájibaevtyń shyǵarmalarynyń dáýir únimen úndesip, talaı ǵasyrǵa jetetine senimdimiz.

Máńgilik taqyryp mahabbat deıtin bolsaq, tyńdaýshynyń jan-dúnıesindegi qupııa syrdy názik sezimmen terbep, teńizdeı tolqytar ánimen, jyrymen týǵan halqymen birge jasaıtyn tamasha sýretkerdiń eńbegi áli de talaı áńgimege arqaý bolary sózsiz.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Altyn Imanbaeva