Anamdy emdeý úshin ǵylymı zertteýime qant dıabeti taqyrybyn tańdadym - endokrınolog Quralaı Atageldıeva

– Sizdiń qant dıabetine qatysty zertteýmen aınalysyp jatqanyńyzdan habardarmyz. Zertteýińizdiń negizgi jańalyǵy men basty tujyrymdary qandaı?

– Qant dıabetin emdeýde bir ǵana tásil barlyq adamǵa birdeı tıimdi bola bermeıdi, ıaǵnı ár naýqasqa jeke emdeý tásili qajet. Bizdiń ǵylymı zertteýler dıabettiń birneshe sýbtıpi nemese klasteri bar ekenin kórsetedi. Olardyń árqaısysy osy derttiń asqyný túrlerine baılanysty bolýy múmkin. Mysaly, júrek-qan tamyr aýrýlarymen qatar júretin dıabet túri bar. Keıbiri sozylmaly búırek jetkiliksizdigine ákelýi yqtımal. Eger dıabetti dıagnoz qoıylǵan sátten bastap osyndaı sýbtıpterge bólip anyqtaı alsaq, naýqasqa dál ári jeke emdeý josparyn usynýǵa múmkindik týady. Bul asqynýdyń aldyn alýǵa jáne patsıenttiń ómir sapasyn jaqsartýǵa kómektesedi. Men birneshe jyldan beri qant dıabetimen aýyratyn adamdarǵa keńes berip, ǵylymı izdenis júrgizip kelemin.

– Qazirgi kezde qant dıabetiniń, ásirese ekinshi tıpiniń taralýy artyp keledi. Bul aýrýdyń aldyn alýda qandaı negizgi faktorlarǵa nazar aýdarý qajet?

– Dıabet negizinen eki tıpke bólinedi. Ekinshi tıptegi dıabet kóbine genetıkalyq beıimdilikke baılanysty. Eger otbasyńyzda, mysaly anańyzda nemese ájeńizde dıabet bolsa, sizde de bul aýrýdyń damý qaýpi joǵary bolýy múmkin. Aldyn alý úshin eń aldymen ómir saltyna nazar aýdarý qajet. Artyq salmaq qospaý, shamadan tys tamaqtanbaý, tazartylǵan kómirsýlardy az tutyný mańyzdy. Tazartylǵan kómirsýlar – aǵzaǵa óte tez sińetin kómirsýlar. Olarǵa quramynda qant pen glıýkoza bar ónimder, unnan jasalǵan taǵamdar, kartoptan daıyndalǵan as túrleri jatady. Bul ónimder – kúndelikti ratsıondaǵy jyldam kómirsýlardyń negizgi kózderi. Sondyqtan mundaı taǵamdardy shektep, belsendi ómir saltyn ustanyp, sportpen aınalysqan jón. Sonymen qatar uıqy rejımin saqtaý da mańyzdy. Keshki saǵat 10 shamasynda uıyqtap, túnde tolyqqandy demalý aǵzanyń saýlyǵyna áser etedi.

– Nelikten ǵylymı zertteýińizge dál qant dıabeti taqyrybyn tańdadyńyz?

– Shynyn aıtsam, bul tańdaýyma jeke ómirlik jaǵdaı da áser etti. Meniń anam qant dıabetimen aýyrady. Sonymen qatar anamnyń da, ákemniń de týystary arasynda bul dertke shaldyqqandar bar. Sondyqtan bul másele men úshin tek ǵylymı taqyryp qana emes, ómirlik mańyzy bar baǵyt.

– Sizdi medıtsınalyq ǵylymmen aınalysýǵa ne shabyttandyrdy?

– Bala kezimde jýrnalıst bolýdy armandadym. Mektep bitirer kezde jýrnalıstıka men medıtsınanyń arasynda tańdaý jasaýǵa týra keldi. Sol kezde atam «medıtsınaǵa bar, bul – óte mártebeli ári ıgilikti mamandyq» dep keńes berdi. Anam da medıtsına salasynda jumys isteıdi. Sondyqtan medıtsına jolyn tańdadym. Qazir sol sheshimime esh ókinbeımin, kerisinshe kún saıyn óz jumysymnan úlken qýanysh alamyn. Medıtsına – ǵylymmen tyǵyz baılanysty óte qyzyqty sala. Kún saıyn jańa zertteýler jarııalanyp, túrli gıpotezalar men teorııalar dáleldenip nemese qaıta qaralyp jatady. Ǵylymı izdenister arqyly biz emdeý tásilderin jetildirip, patsıentterdiń ómir sapasyn jaqsartýǵa jáne olardyń uzaq ómir súrýine yqpal ete alamyz.

– Mektepten keıin bilim jolyńyz qaı oqý ornynda jalǵasty?

– Mektepti aıaqtaǵannan keıin Almaty qalasyndaǵy S. D. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıtetiniń «Emdeý isi» fakýltetine oqýǵa tústim. Biz birinshi topta oqydyq. Ázildep ony «bilimqumar stýdentterdiń toby» dep ataıtynbyz. Bir-birimizben jarysyp oqydyq. Sol orta meniń boıymda básekelestik rýhty qalyptastyrdy. Medıtsınalyq ýnıversıtetti GPA 3.6 kórsetkishimen aıaqtadym. Bul – joǵary nátıje.

– Ýnıversıtetten keıingi kásibı jolyńyz qalaı órbidi?

– Ýnıversıtetti bitirgen soń birden endokrınologııa mamandyǵy boıynsha rezıdentýraǵa tústim. Ony Almatydaǵy Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda óttim. Ǵylymı baılanystardyń arqasynda Japonııada taǵylymdamadan ótýge múmkindik aldym. Asahıkava medıtsınalyq ýnıversıtetinde PhD doktorantýrasyna túsip, tórt jyl boıy ǵylymı zertteý júrgizdim. Meniń zertteýim qant dıabetin emdeýde qoldanylatyn jańa dárilik preparatqa qatysty boldy. Qazir bul preparat keńinen qoldanylyp júr. 2016 jyly dıssertatsııamdy qorǵap, Qazaqstanǵa oraldym. Keıin Nazarbaev ýnıversıtetiniń Medıtsına mektebine jumysqa shaqyryldym. Qazir sol jerde eńbek etip júrmin.

– Medıtsına men ǵylym jolyn tańdaǵan jastarǵa qandaı keńes berer edińiz?

– Men stýdentterime únemi bir nárseni aıtyp júremin: eger siz bala kezińizden dáriger bolýdy armandasańyz, bul jaı kezdeısoq tańdaý emes. Sol armanyńyzdy eshqashan umytpańyz. Sizdi medıtsına ýnıversıtetine alyp kelgen basty maqsat – adamdarǵa kómektesý. Bul – júrektiń shaqyrýy. Árıne, jolda túrli qıyndyqtar kezdesedi. Biraq bastapqy maqsatyńyzdy umytpasańyz, ol sizge baǵyt kórsetetin juldyzdaı bolady.

– Ǵylym men medıtsınada jumys isteýdiń eń qıyn tusy qandaı?

– Áıel adam úshin eń úlken qıyndyqtardyń biri – jumysty, otbasyn jáne jeke ómirdi qatar alyp júrý. Keıde muny «ekinshi aýysym» dep te ataıdy. Jumysta eńbek etip, úıge kelgen soń da túrli mindetter jalǵasady. Eń qıyn tusy osy. Biraq qoldaý bolsa, bári jaqsy bolady.

– Qazirgi kezde siz birneshe baǵytta qatar jumys isteısiz be?

– Iá, meniń ómirimde úsh negizgi ról bar. Birinshisi – dáriger-endokrınolog. Men patsıentterdi Respýblıkalyq dıagnostıkalyq ortalyqta qabyldaımyn. Ekinshisi – oqytýshy. Nazarbaev ýnıversıtetiniń Medıtsına mektebinde ishki aýrýlar tájirıbesi kýrsynyń dırektory ári endokrınologııa kýrsynyń jetekshisimin. Úshinshisi – ǵalym. Qant dıabeti jáne júktiliktiń qaıtalama úzilýi taqyryptarynda zertteý júrgizemin. Shynymdy aıtsam, osyndaı ártúrli baǵyttardyń bolýy kásibı turǵyda qajyp ketýdiń aldyn alýǵa kómektesedi.

– Aldaǵy ǵylymı jáne kásibı josparlaryńyz qandaı? Dıabetke qatysty qandaı jańa bastamalardy júzege asyrǵyńyz keledi?

– Meniń úlken maqsatym – Diabetes Research and Training Center of Excellence atty ortalyq ashý. Bul dıabet boıynsha zertteý men oqytýdy biriktiretin ǵylymı-bilim berý ortalyǵy bolady. Qazirdiń ózinde Nazarbaev ýnıversıtetinde osy baǵytta jumys isteıtin ǵylymı komanda bar. Al bolashaqta endokrınolog dárigerlerge arnalǵan kásibı trenıngter ótkizý, patsıentter men olardyń týystaryna arnalǵan oqytý baǵdarlamalaryn uıymdastyrý, birinshi tıptegi dıabet pen ınsýlındik pompalardy qoldaný boıynsha kýrstardy damytý josparlanyp otyr. Bizdiń maqsatymyz – Qazaqstanda ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııada dıabetti erte anyqtaý men emdeý sapasyn arttyrýǵa úles qosý.

– Suqbatyńyzǵa raqmet!