Án - ǵumyr nemese Shámshi týraly syr
ASTANA. QazAqparat - Halqymyzdyń rýhanı ómiri men mýzykalyq mádenıetindegi Shámshi Qaldaıaqovtyń alatyn orny orasan ekeni - eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq. Bıylǵy jyly tamyzda uly kompozıtordyń týǵanyna 85 jyl tolmaq. Búgin asyl azamattyń shyǵarmashylyq ǵumyry jaıly estelik-esseler, tarıhı-tanymdyq maqalalar jazyp júrgen, Shámshiniń kózin kórip, jaqyn aralasqan belsendi avtorymyz, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Baqtııar Smanovtyń jańa jazbalaryn gazet oqyrmandarynyń nazaryna usynyp otyrmyz, dep jazady egemen.kz.
Elbasynyń úsh Jarlyǵy
Shámshi Qaldaıaqov - aty alty alashqa áıgili, qazaq halqynyń ulttyq maqtanyshyna aınalǵan uly kompozıtor. Ol - búkil el moıyndaǵan, jalpy halyqtyń sheksiz súıispenshiligine bólengen, qalyń jurttyń qaınaǵan ortasynan shyqqan dara daryn, týma talant, aty kózi tiri kezdiń ózinde ańyz bolyp ketken biregeı óner ıesi. Elimiz Táýelsizdik alǵannan keıin Shámshi shyǵarmashylyǵynyń baǵy jańasha jandy. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Sh.Qaldaıaqovtyń eresen eńbegine úlken janashyrlyq tanytyp, keńestik qyzyl ımperııa kezindegi ádiletsizdikterdi qalpyna keltirdi.
Prezıdent Shákeń shyǵarmashylyǵyna baılanysty úsh birdeı Jarlyqqa qol qoıdy. Elbasynyń birinshi Jarlyǵymen oǵan «Qazaqstannyń halyq ártisi» qurmetti ataǵy (1991 j.) berilse, ekinshi Jarlyǵymen kompozıtordyń «Meniń Qazaqstanym» shyǵarmasy Ánuranǵa (2006 j.) aınaldy, al úshinshi Jarlyǵymen Shámshi Memlekettik syılyqtyń laýreaty (2010 j.) atandy.
Dara darynnyń ánderiniń respýblıkalyq, halyqaralyq baıqaýlary men án festıvaldaryn ótkizý dástúrge aınaldy. Bul oraıda, Shámshi shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýdaǵy belgili shámshitanýshy, kompozıtor Qaldybek Qurmanáliniń tynymsyz eńbegin ataǵan jón. Shámshiniń týǵan jeri Sháýildirge, oblys ortalyǵy Shymkentke eskertkishteri qoıylyp, murajaılaryn ashý memlekettik dárejede qolǵa alyndy.
Shyraıly Shymqalada Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy saıabaq ashylyp, kezinde onyń ózi jumys istegen Ońtústik Qazaqstan oblystyq fılarmonııasyna, Almaty, Astana, Shymkent sekildi úlken shaharlardaǵy kóshelerge esimi berildi. Týǵan aýyly - burynǵy «Temir» keńshary - «Shámshi aýyly» dep ataldy. Al Aqtóbe oblysynyń Qarǵaly aýdanynda «Shámshi Qaldaıaqov aýyly» ómirge keldi.
Án shamshyraǵynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan úlkendi-kishili eńbekter jazylýda. Ánderiniń tolyq jınaqtary, ol týraly estelikter kitap bolyp basylýda. Mine, osy sekildi ıgilikti isterdiń barlyǵy uly kompozıtordyń týǵan halqymen máńgi birge jasaı beretinin tanytady.
Shýaqty shaqtar
Biz uly tulǵanyń kózin kórip, sálem berdik, az-kem aralasyp áńgimelestik, shýaǵyna shomyldyq, ózimen dámdessyılas boldyq. Sondyqtan, ózimizdi baqytty sezinemiz. Ol kisimen zamandas bolýdyń ózi - úlken baqyt. Al endigi jerde aıaýly azamat jaıly tanymdyq-tárbıelik máni bar ónegeli áńgimeler aıtý, ǵıbraty mol estelikter jazý - bizdiń abyroıly mindetimiz, kózkórgenderdiń azamattyq boryshy. Bul - ol kisiniń arýaǵynyń aldyndaǵy asyl paryzymyz hám mindet-qaryzymyz bolyp eseptelmek. Árbir uly adamnyń, ásirese, týma talanttyń ǵumyry jumbaq syrlarǵa, burylys-qaltarystarǵa toly bolǵan. Jasyryp-jabatyny joq, Shákeń de solaı ómir keshti. Aıtalyq, ózi keremet kompozıtor bola tura, Qazaqstan komsomoly syılyǵynyń laýreaty atansa da, Qazaqstan kompozıtorlar odaǵyna múshe bola almady. Turaqty qyzmeti de bolmady. Shámshi soǵan qaramaı sonaý elýinshi jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy qysyltaıań zamandar men odan bergi kommýnıstik totalıtarlyq kezeńniń ózinde HІH ǵasyrdaǵy Birjan, Aqan sııaqty sal-serilerdeı ǵumyr keshti.
«Syrdyń sýy sıraǵynan kelmegen» ol eshqandaı qıynshylyqtarǵa moıymaı, eldiń súıispenshiligine bólenip, halyqtyń aıaly alaqanynda terbeldi. Shákeń kishipeıil, qarapaıym ári kópshil adam bolatyn. «Ulyq bolsań, kishik bol» demekshi, eshqandaı kisimsýdi, menmensýdi bilmeıtin. Onyń ulylyǵy da osy qasıetinde edi. Ol kisi meni «Aq Keles» dep ataıtyn. Bul onyń tuńǵysh ániniń aty eken. Bizdiń eldegi Keles ózeniniń boıyndaǵy Qaplanbek zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmynda (ońtústik ólkeniń Saryaǵash aýdany) oqyp júrgende shyǵarypty.
Oqý orny erteden keshke deıin appaq bolyp jarqyrap aǵyp jatatyn Keles ózeniniń jaǵasyna jaqyn ornalasqan. Shákeńniń aıtýy boıynsha, sonda oqyp júrgen kezinde bir qyzǵa ǵashyq bolyp, soǵan arnaǵan tuńǵysh mahabbat áni eken. Ony maǵan ózi syr etip aıtqan bolatyn. Sodan meni kórgen saıyn sol móldir sezim esine túse me, «Oı, Aq Keles, halyń qalaı?» - dep amandasatyn. Uly tulǵa, aıtýly azamat jaıly tarıhty halyq jasaıdy. Óıtkeni, onyń ómiriniń barlyq kezeńderi halyqpen etene baılanysty bolady, qalyń elmen qoıan-qoltyq aralasyp ótedi.
Máselen, «Meniń Qazaqstanym» ánin alyp kórińiz... Halyqtyń tarıhymen, elimen, jerimen, tynys-tirshiligimen tikeleı baılanysty. Osylardy taratyp, mán bere baıqasańyz, sonda baryp avtordyń adamı beınesi, kisilik kelbeti, bitim-bolmysy jan-jaqty kórinedi. Munda Shákeńniń ózi aıtatyn «ánniń jazylýyna sebep bolǵan jaılar», ıdeıa avtory - Shámshiniń Jumeken aqynǵa usynys aıtýy sekildi oılar oıǵa oralady, sóıtip, onyń kórkem beınesi tanyla túsedi. Ári hatqa túsedi, qaǵazǵa jazylady.
Shyǵarmashylyq jumys, halyq aldyndaǵy borysh degennen shyǵady, bul jóninde kompozıtor: «...Shyǵarmashylyq adamy tárizdi mende de jalǵyz-aq arman bar: Arys ózenin jaǵalap júrý úshin týǵan jerime tartyp ketsem de, Aqmańdaılymdy qaıyǵyma otyrǵyzyp, aq erke Jaıyqta saırandasam da, Jezqazǵan men Arqalyqty aralap, Býrabaıǵa baryp qona jatsam da, qaıdasyń dep Syr sulýyna sapar sheksem de, «qasıetti halqymyzdyń aldyndaǵy boryshymdy el kútken dárejesinde óteı alsam jaqsy bolar edi», dep jatsam-tursam tolǵanamyn», - deıdi óziniń án jınaǵyna jazǵan «Sizderge aıtar syrym» atty kirispe maqalasynda (Sh.Qaldaıaqov. «Meniń Qazaqstanym». - Almaty: «Óner» baspasy, 1981 j.).
Shámshiniń mundaı oı-armany - búgingi óner adamdaryna ǵana emes, árbir sanaly adamzatqa úlgi bolarlyq ónege. Syrttaı qaraǵanda, Shákeńniń shyǵarmashylyq ómirinen mynadaı qos jelini baıqaýǵa bolady: Birinshiden, ol óziniń jeke basyndaǵy tirshilik taýqymetterimen alysty. Ekinshiden, onyń shyǵarmashylyǵy da keńestik kezeńde qym-qıǵash qarama-qaıshylyqtarǵa toly boldy.
Aıtalyq, «Qaıyqta» áni respýblıkalyq konkýrsta eshqandaı orynǵa ıe bola almaı qalsa, «Meniń Qazaqstanym» áni qýdalandy (ózimiz onyń kýási boldyq, ol jaıynda burynǵy jazǵan estelikterimde aıtylǵan), alǵashqy ánderi «Valsomanııa» («Vals aýrýyna shaldyqqan») dep orynsyz synaldy. Sóıtip, Shákeńniń syrshyl sezimge qurylǵan lırıkalyq ásem ánderi qańǵyr-dańǵyr áýmeser áýendermen aıqasty. Sondyqtan, soǵan jaýap retinde onyń sońǵy shyǵarǵan ánderiniń ekpini jyldam, órge órlep turǵandaı seziledi.
Máselen, «Otyrardaǵy toı», «Baqyt qushaǵynda» «Dúngen qyzy», «Moıynqumda aýylym», «Bárinen de sen sulý», «Tamdy arýy» sekildi biraz ánderiniń sony sazy, ekpin yrǵaǵy - buǵan dálel.
Án nemese belgili bir shyǵarma jazý degenińiz - mehnaty aýyr, asa qıyn sharýa. Jaqsy án úlken tebirenisten, tereń tolǵanystan týady. Shyǵarmashylyq daryn ıesi jańa týyndysyn jazǵanda, sóz joq, janyn jep jazady. Óıtpese kóńildegideı shyǵarma shyqpaıdy. Sondyqtan da, Shámshiniń: «...Men óz ómirimde qansha án jazsam, sonsha jylaǵan da bolýym kerek», - deýi jaıdan-jaı emes.
2013 jyly kóktemde Shákeńniń naǵashysy, shertpe kúıdiń aıtýly sheberi, áıgili dombyrashy, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi 93 jastaǵy Faızýlla (atyn Shádi aqyn qoıǵan) Úrmizov aǵamyzben kezdeskenimde: «...Ony (Shámshini) týma talant deıtinimiz, eki jaǵy da - ákesi de, sheshesi de tegin adamdar emes. Tekti atanyń urpaqtary. Atasy Domby el basqarǵan bı, sóz bastaǵan sheshen bolǵan. Sozaq aýdanynyń jaz jaılaýynda «Domby jaılaýy», «Domby qudyǵy» degen jerler osy kúnge deıin bar. Al óz ákesi Ánapııa zerger usta, ónerli adam bolǵan. Aıaǵynda qaly bolǵannan keıin el «Qaldaıaq» dep atap ketken ol - ońtústikke aty máshhúr Shádi aqynnan oqyp, bilim alǵan kisi.
Keıinnen 1920 jyldardyń sońyndaǵy alasapyran kezeńde aqynnyń jaqyn qaryndasy, bizdiń apaıymyz - Saqypjamaldy alyp qashyp ketip, Teriskeıden sonaý Syr boıyna, Arystyń saǵasyndaǵy Sarykól degen jerge barǵan. Sonda bolashaq sazger jıenimiz dúnıege kelgen...», - dep edi. «Alyp anadan týady» demekshi, anasy Saqypjamal apamyz toı-jıyndarda tamyljytyp án shyrqaıdy eken. Ony Shákeńniń ózi de esteliginde aıtyp ketken-di. Qysqasy, Shákeń - tekti anadan, ulaǵatty ákeden týǵan azamat.
Qonaevtyń qabyldaýynda Halqymyzdyń birtýar azamaty, asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev óziniń esteliginde: «...Delı! ...on jeti jyl boıy táýelsiz úndi eliniń kóshin bastaǵan Nerýdiń súıikti astanasy. Halqynyń baqyty úshin ter tókken sondaı kúresker jannyń súıikti qyzy Indıra Gandı úndi halqyna tán ashyq-jarqyn kóńilmen, sán-saltanatymen, án-jyrymen qarsy aldy. Án-bı galereıasynan Shámshi Qaldaıaqovtyń «Baqyt qushaǵynda» dep atalatyn ánin estigenimde kózime eriksiz jas úıirildi. Aeroportqa jınalǵan elde esep joq. Qushaqtary gúlge tolǵan san myńdaǵan únder tolqyndaı terbetilip, qazaq ánin qalyqtata salǵanda, olar túgel qazaq bolyp ketkendeı kórindi. Men úshin budan asqan syı, budan asqan qýanysh joq edi. Dál osyndaı rýhanı lázzatty buryn-sońdy sezingen emecpin. Bul joly qazaq áni Úndistan aspanynda shyrqalǵan tusta úsh ret: «Táýbe! Táýbe! Táýbe» dedim. ...Osy sapardan oralysymen Shámshini izdestire bastadym. Ol óz aldyna bir áńgime», - dep aıtqany bar-tyn.
Muny aıtyp otyrǵanymyz, 2009 jyldyń kókteminde Almatydaǵy Atakenttiń «Baqshasaraı» meıramhanasynda nemere aǵamyzdyń ulynyń úılený toıynda boldym. Jańa túsken kelin jaqtan kelgen qudalardyń ishinde elge keńinen tanymal «Qazaqtyń kelinderi» atty ádemi ánniń avtory, áıgili ónerpaz-sazger, qalamger Muhametjan Rústemov aǵamyz qudaı qosqan qosaǵy Dámıra apaımen birge Shymkentten kelipti. Talaı jyl «Mektep» baspasynda bas redaktordyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Ibadat Abdýllaeva apamyz da sol qudalar tobynda boldy. Muhańnyń burynda talaı jyldar oblystyq partııa komıtetinde jaýapty qyzmetter atqarǵanynan, tústik óńirdiń óner, mádenıet, ádebıet salasyn basqarǵanynan habarym bar. Ol kisiniń jasy jetpistiń ortasynan asyp, aqsaqaldyq jasqa kelgen, egde tartyp qalǵan kezi edi (Ókinishke qaraı, aǵamyz sodan araǵa birer jyl salyp, qaıtpas saparǵa attanypty. Imany salamat bolǵaı).
Sálem berip, hal surastym. Ótken-ketkendi aıtyp, biraz áńgimeniń basyn qaıyrdyq. Muhań sóz arasynda Shámshi týraly, respýblıkanyń burynǵy basshysy D.A.Qonaev biz joǵaryda aıtqan Úndistan saparynan kelgennen soń ony qabyldaǵany jaıly jalpy jurt biletin áıgili de áserli kezdesýdi Shámshiniń óz aýzynan estigenin eske túsirdi. Shámshi aǵanyń Dımekeńniń qabyldaýynda bolǵany jaıly áńgime el arasynda keń taraǵan. Biraq ártúrli aıtylady. «Jaqsynyń artynan sóz eredi» demekshi, keıde bul týraly artyq-kemi bar qospa áńgimeler de aıtylyp qalady. Ondaı orynsyz «shyǵarmashylyqtyń» qazaq ónerine de, daryndy aǵamyzǵa da abyroı ákelmesi anyq. Sondyqtan aýzy dýaly aqsaqaldan estigen áńgimege toqtala ketpekpin.
- Aldyn ala belgilengen kúni Nuraǵań (Nurǵısa Tilendıev - B.S.) ekeýmiz patshamyzdyń qabyldaýyna bardyq, - dep eske alǵan eken Shámshi.
- Sender Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy dep júrsińder ǵoı. Ózim ómiri partııa qatarynda bolmaǵan soń ba, áıteýir, men Qonaev aǵamyzdy patshamyz dep esepteımin. Qabyldaý bólmesinde kóp aıaldamadyq, tez qabyldady. Otyrǵan jeri, qudaı saqtasyn, keń saraıdaı úlken eken. Aǵa tórdegi ornynan turyp, aldymyzdan shyǵyp qarsy aldy. Aıaq-qolym dirildemegenmen, qatty tolqydym. Qansha degenmen, patshanyń aty - patsha ǵoı. Onyń ústine aǵaıdyń ózi - zor deneli, asa kelbetti kisi. Men onyń qasynda kıiktiń laǵyndaımyn. Bizderge ısharat bildirip, bólmeniń bir qaptalyndaǵy májiliske arnalǵan uzyn stoldyń aınalasyna qoıylǵan oryndyqtardy nusqady. Biz jaıǵasyp otyryp aman-saýlyq surasqan soń, aǵa ornyna otyrmaı, olaı-bulaı asyqpaı-saspaı júrip, áńgimesin bastady:
- Qaraǵym Shámshi, men respýblıkanyń oblystaryn jıi aralaımyn. Kórshiles respýblıkalarda, shetelderde de aýyq-aýyq bolamyn. Sol kontsertterde seniń ánderiń kóp aıtylatynyn baıqadym. Qazaq kompozıtorlarynyń ishinde áni eń kóp taraǵan sen bolarsyń. Ony men de úlken maqtanysh tutamyn. Sondyqtan senimen júzbe-júz kórisip, tanysaıynshy dep ádeıi shaqyrtyp edim, - dep áńgimesin ári qaraı jalǵady.
- Onda úlken kisi halqymyzdyń ilgeride ótken sal-serileri, ónerpazdary týraly, olar halyqtyń súıikti uldary, eldiń erkesi bolǵandyǵy jóninde erekshe yqylaspen sóz qozǵady. Oraǵytyp kelip bir kezde: «Biraq olar eshýaqytta jaman ádetke úıir bolmaǵan... Shámshi, «anany» qoıý kerek», - dedi aǵa bir sóz ıini kelgende. «Araqty aıtyp otyr-aý» dep ishim qylp ete qaldy. Biraq, «ishkiligińdi qoıasyń ba, joq, qoımaısyń ba?» dep shuqshıǵan joq. Áńgimesin ármen qaraı jalǵastyra berdi... Ne degen parasatty adam! Qandaı ulylyq deseńizshi! Barlyq salmaqty ózime aýdaryp saldy. Aǵa halqymyzdyń ónerpaz, saýyqqoı halyq ekenin, olardyń arasynda tunǵan daryndar mol, solar arqyly qazaq halqy álemge tanylatynyn, sondyqtan árbir talant ıesin saf altyndaı saqtaý kerek ekenin, osy baǵytta partııa men úkimet tarapynan qamqorlyq kórsetiletinin biraz áńgimeledi. Árıne, aǵamyzdyń bar áńgimesin qaz-qalpynda jetkizý múmkin emes. Degenmen, jalpy baǵyt-baǵdary osylaı boldy... Sosyn:
- Qazir qaıda turasyń? Ne tilegiń bar? - dedi patshamyz maǵan qarap. Almatynyń shetindegi shaǵyn aýdanda eki bólmeli úıde tórt jan turyp jatqanymyzdy aıttym da, ataq túgili qolymda konservatorııa bitirdi degen dıplomnyń joq ekendigi týraly lám demedim. Ony aıtýǵa arym barmady. Óıtkeni, meniń aldymdaǵy Beken Jamaqaev, Ábilahat (Shákeń qysqartyp «Ahat kóke», «Ahat aǵa» deıtin) Espaev syndy daryndy aǵalarym da eshnársege ıe bola almaı kún keship júr ǵoı dep oıladym.
- Shámshi, Mınıstrler Keńesi Lenın dańǵyly boıynda úı saldyryp jatyr. Sodan úsh bólmeli úı bergizem, - dedi aǵa. Rahmetimdi aıttym. Qabyldaý bitti. Aǵa bizdi bólmeniń esiginiń aldyna deıin shyǵaryp salyp, qoshtasty. Altyn ýaqytyn bólip, bizdi qabyldaǵanyna shynaıy rızashylyǵymyzdy aıtyp, boıymyzdy qýanysh kernegendeı kóńilmen syrtqa shyqtyq... Sonan on, on bes kún ótkende Mınıstrler Keńesiniń bir qyzmetkeri úıge kelip, úsh bólmeli páterdiń kiltin tabys etti. Sondaı tapsyrma bolǵan bolýy kerek...» dep Shákeń sózin aıaqtady, - deıdi Muhametjan aǵaı.
Dımekeń bergen «Qazaqstan» ulttyq ámbebap dúkeniniń ústindegi bıik úıde áıgili kompozıtor ómiriniń sońyna deıin otbasymen turdy. Keıinnen uly kompozıtordyń Shymkenttegi murajaıda saqtalǵan, syılas dos-inisi, ońtústik ólkege keńinen tanymal besaspap óner ıesi Muhametjan aǵaıǵa óz qolymen jazǵan eki aýyz óleńi esime tústi. Onda:
«...Abzal dosym Muhametjan!
Án salsań toptan ozǵan asqaq ediń,
Tuz-dámin tatqan ediń basqa da eldiń.
Ul-qyz ben Dámıranyń arqasynda,
Qanjardaı qaırap alǵan jasqa keldiń.
Al, dosym, qyryq alty jasqa keldiń,
Bir óziń jazylmaǵan dastan ediń.
Júz jasa, budan bylaı, jumaqqa bar,
Tap-taza móldiregen aspan ediń!
Men seniń aǵań bolam ba? Álde qurdasyń bolam ba? Áıteýir: Sh.Qaldaıaqovpyn. 8.ІІ. 78», - dep jazyp, qolyn qoıypty.
«Ańyz adam» jýrnaly 2010 jylǵy tamyz aıyndaǵy bir nómirin tutas Shámshiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnaǵan. Jýrnal ujymy daryndy kompozıtor týraly mol málimetter jınaqtap, úlken is tyndyrǵanynda sóz joq. Alaıda, munda Shákeńniń osy qoljazba óleńiniń kóshirmesi berilgen. Biraq, jýrnaldyń esh jerinde bul óleńniń qaı Muhametjanǵa arnalǵany jóninde derek-málimet keltirilmegen. Tek jyr mátinindegi Dámıra apamyzdyń atynyń atalýynan ǵana belgili jyrshy-termeshi, qalamger-sazger Muhametjan Rústemovke arnap jazylǵanyn ańǵaramyz.
Tómende Shákeńniń sol arnaý óleńiniń kóshirmesin keltirip otyrmyz.
Shámshiniń kelinshektermen aıtysy
Shákeń sózge sheber bolǵan dep júrmiz. Ol ras sóz. Shámshiniń ózine tán leksıkony, ózindik sóz qoldaný mashyǵy, tipti ózi áńgime arasynda jıi aıtatyn, ándi shyǵarar aldyndaǵy «zagotovkasy», áýenniń «chastıtsasy», ánniń «ızıýmınkasy» degen sekildi, t.b. oryssha kásibı termınderi bolatyn. Ol eshkimniń kóńilin jyqpaıtyn gýmanıst edi. Súgiráli Saparalıev, Amanbek Aqaev, Turdyqylysh Іztaev syndy áriptes inilerimen bas qosqanda olardyń keıbiriniń jańa týǵan ánderine pikir aıtqanda, ózine unaı qoımasa, avtordyń kóńilin jyqpaı, ádeppen, sypaıy ǵana: «...Mynaýyń garmondaǵydaı yńǵaqqa-yńǵa, yńǵaqqa-yńǵa bolyp ketken sııaqty» degen ráýishte juqalap jetkizetin.
Ol kisi ádemi ázil, qazaqı qaljyńdardy, utymdy da utqyr qaǵytpalardy aıaq astynan taýyp aıtatyn. «Óleńge árkimniń-aq bar talasy», dep uly danyshpan Abaı hakim aıtqandaı, asyl azamattyń óleń sózge de qara jaıaý emes ekendigin joǵarydaǵy biz keltirgen mysaldan, sol sekildi óziniń tustastaryna, jora-joldastaryna jazǵan bir-eki aýyz óleń shýmaqtarynan, keıbir án mátinderin ózi jazýynan («Qushaq jaıǵan qandaı adam») nemese aqyndardyń jazǵan óleńderin shıratýǵa qosqan ózindik úlesinen baıqaımyz. Budan kompozıtordyń sózdiń qyry men syryna erekshe mán beretinine, jalpy poezııa ataýlyǵa, onyń ishinde, ásirese, «óleń - sózdiń patshasy, sóz sarasyna» asa úlken jaýapkershilikpen qaraıtynyna, «ishi altyn, syrty kúmis» sóz jaqsysyn tańdaı biletinine kýá bolamyz. Munyń ozyq úlgilerin esimi elge belgili aqyn Jarylqasyn Boranbaevtan da estip júrmiz.
Qaıda júrsiń, Shámshi aǵa,
Suraýymyz aıyp pa?
Álde batyp kettiń be,
«Qaıyǵyńmen» «Jaıyqqa»? - dep jurt izdep júrgen kezderde Jarylqasyn kókemiz Shákeńmen aǵaly-inilideı birshama jaqyn aralasqan, jaqsy syılasqan. Shyǵarmashylyq baılanysta bolǵan. Ózi de - «Qazaqy dastarqanym» sekildi ánderge sóz jazǵan shynaıy talant ıesi.
Birqatar jyldar Sozaq aýdandyq «Molshylyq úshin» gazetiniń bas redaktory bolyp qyzmet etken. Osy Jaqań kókemiz birde Shámshiniń qyzdarmen aıtysqany jaıly kópshilik bile bermeıtin áńgime aıtqany bar edi. Bul sonaý ótken ǵasyrdyń 1960-shy jyldary bolsa kerek. Ol kez Shákeńniń orda buzar otyzdaǵy shaǵy. Jas kompozıtor bir-eki ónerpaz dosymen sol kezdegi Taldyqorǵan oblysyna qarasty Panfılov aýdanynyń taý bókterindegi qoıly aýylǵa saparlatyp barypty. Óner ıeleri túsken úı qoıyn soıyp, etin asyp degendeı, syı-sııapat kórsetipti. Shaı quıyp qyzmet etip júrgen ádemi kıingen eki kórkem kelinshek minezderi ashyq, aqkóńil, ázil-qaljyńǵa jaqyn jandar eken. Kelinshekter bir sát «aýyldyń alty aýyzyn» aıtyp ózderi óner kórsetedi de, jigitterden «qonaqkádege» án aıtýyn ótinedi. Sóıtip, ázil-qaljyńdary jarasqan jastar keshtiń sońyn ánge ulastyrady. Odan álgi qos kelinshek Shákeńdi qaǵyta taban astynan qıystyryp óleń aıta bastaıdy. Olardyń sýyryp salyp aıtqan óleńderine qaraı Shákeń de óleńmen jaýap qaıtarady. Aıtys qyza túsip, ábden uzarýǵa aınalady. Sonan sazger kelinshekterge «Tań atyp keledi, dem alaıyq», - degen usynys jasap, demalady. Tań atar-atpastan álgi kelinshekter kelip qonaq jigitterdi oıatyp jiberedi. Shámshi sonda olarǵa: «Án aıtyp oıatpasańdar, turmaımyz» dep shart qoıyp, jata beredi. Onyń talabyn oryndamaq bolǵan kelinshekter aıaq jaqqa kelip, Shámshiniń kórpesiniń shetin basa otyryp:
Bolsań da ketpen shapqan kúnimenen,
Daýysymnyń oıanarsyń únimenen.
Jigitter, bul jatysyń qandaı jatys?
Shyqqandaı qoı kúzetip túnimenen, - dep shyrqap qoıa beredi. Oǵan jastyqtan basyn kóterip Shámshi:
Belinen basyp júrmiz jalǵanyńdy,
Kóterip kórer me edim salmaǵyńdy.
Kúnásiz ótkizsem de osy túndi,
Kıeıin, shyǵa turshy, shalbarymdy, - dep jaýap qaıyrady.
Sodan keıin kelinshekter syrtqa shyǵyp, Shákeńder kıinip bolǵansha úı syrtynda turyp ándetedi:
Bolǵanda siz qalada, biz dalada,
Darııanyń siz ortasy, biz jaǵada.
Soldatsha tez kıinip bolsańdarshy,
Jaraspas syrtta turý qyz balaǵa. Al Shámshi kıiz úı ishinen:
Kire ber, endi kıdim shalbarymdy,
Tistersiń men ketken soń barmaǵyńdy.
Artyńda bala-shaǵań, baıyń da júr,
Qaldyryp keter edim bar malymdy, - deıdi.
Sodan ónerpaz jigitter qoıly aýyldyń adamdarymen qoshtasyp, jolǵa shyǵady. Kelinshekter ánmenen bir qyrdan asyryp shyǵaryp salady. Álgi qos kelinshek qoshtasyp turyp:
Senderden ala almadyq, alasym bar,
Keýdede jazylmaıtyn jarasyńdar.
Bir táýlik kóńil ashyp, óleń aıttyq,
Qaı jaqqa bizdi tastap barasyńdar? - deıdi.
Shámshi oǵan taǵy:
Jigittik ózimizge tán shyǵarsyń,
Al sender soǵan sáıkes sán shyǵarsyń.
Alda jol, artta qııal, omyraýǵa
Zar tolǵan, jazylmaǵan án shyǵarsyń, - dep júrek syryn bildiredi. Solaısha, álgi saýyqshyl kelinshekter qol bulǵap, «jazylmaǵan án bolyp» qala beripti.
