Án erkesi - Ǵarıfolla!

Kim biler kimder bolar meıirim qanar, Rýhym sóngen meniń qaıta janar, Eńirep Muhıt babam ótipti-aý dep, Keıingi urpaqtarym esine alar,- dep Muhıt babamyz jyrlaǵandaı, shyrqaý bıikke samǵaǵan sulý án kim-kimniń de júrek qylyn shertip, janǵa dárý, jabyrqyǵan kóńilge medeý bolatyny sózsiz.

Kezinde óner zertteýshisi Aleksandr Zataevıch «Qazaqtyń Baıany» dep ataǵan Muhıttyń ánshilik mektebiniń ózindik ereksheligi bar» degen edi.

Muhıt ánderiniń qurylymy óte kúrdeli. Sharyqtaý shegi men tómengi túser satysy aralyǵy bir-birimen qabysyp, alýan túrli ıirimderge toly, oralymy shapshań, júrisi shıraq.

Mundaı ándi aıtý úshin de erekshe túsinik, úlken júrek pen daýys múmkindigi qajet.

Endigi áńgimemiz Muhıt mektebiniń ókili, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, ulaǵatty ustaz Ǵarıfolla Qurmanǵalıev jaıly bolmaq.

Ǵarekeń Batys Qazaqstan oblysy Qaratóbe aýdanynan qarasty Aqkól aýlynda dúnıege kelgen. Alǵash aýyl arasynda án salyp, serilik qurǵan ol «Aqkól», «Qankól», «Qulshyq» aýyldarynda aýyldyq keńes hatshysy, ujymshar tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Aldymen Ǵarekeńniń balalyq shaǵyna oralsaq: /Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń aıtqan oıy bizdiń altyn qorymyzdan alyndy./

Ǵarıfolla Qurmanǵalıev: Bala kezimde ata-anam qaıtys bolyp aǵalarymnyń qolynda óstim. Jeti-segiz jasymda óleń aıta bastadym. Ábýǵalıdyń Qumary, Saǵymqoja deıtin aqyndar boldy. Osy aqyndar ne aıtsa sony qaǵyp alyp, men de aıta beretin edim. Sóıtip júrgende Qazaqstan halqynyń úlken jarysy bolatyn boldy, soǵan qatystym. Jer-jerden ánshi-kúıshiler kelipti, solardyń ishinde Qalı Baıjanov, Luqpan Muhıtov, Oqap Qabıǵojınder de bar eken. Men sol jarysta únemi birinshi oryndaıtyn boldym...»

Altyn: Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenovtyń uıymdastyrýymen 1934 jyldyń jazynda jer-jerden jınalǵan ónerpazdardyń ónerin tamashalaý úshin slet uıymdastyryldy. Onyń maqsaty - jas teatrǵa ónerpazdar qabyldaý bolatyn. Ándi sheber oryndaýdan Ǵarıfolla birinshi, Álı Qurmanov ekinshi oryndy jeńip aldy. Sol jyly kúzde Ǵarekeń áıeli Rabıǵa ekeýi eki balasyn ertip aýyldan kelip , «Qazaqkontserttiń» bir bólmesine ornalasady. Ol kezde Muhıt ánderin kópshilik bile bermeıtin. Sol jyly Qazaqtyń mýzykalyq drama teatrynyń (qazir Qazaqtyń opera jáne balet teatry atalady) quramyna qabyldandy.

Ǵarıfollanyń án qorjynynda shyǵarmalar tym kóp edi. Bul ánder keıin «Jalbyr», «Er Tarǵyn» operalaryna arqaý boldy. Ǵarekeń týma daryn ıesi edi. Onyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda oınaǵan sahnalyq beıneleri óz kezinde kórermenniń ádil baǵasyn alǵan sheber týyndylar. «Jalbyr» operasynda Qaıraqbaıdyń, «Qyz Jibek» operasynda «Shegeniń, Altybastyń, «Er Tarǵynda» jyraý men Sahan batyrdyń, «Abaı» operasynda Narymbettiń, «Amangeldi» operasynda Qotyrashtyń, «Bekette»- Janǵazynyń, «Dýdaraı» operasynda moldanyń, «Daısıde» Tıtonyń rolderin sheber oınaǵan.

Ǵarekeń qazaqtyń mýzykalyq teatryna ornalasqannan orkestrmen án aıtýǵa daǵdylana bastady. Alǵashynda ánshi sahna syrtynda án salatyn, al sahnada Elýbaı Ómirzaqov oınaıtyn. Daýysy shyrqaý bıikke kóterilgende úshinshi oktavadaǵy mı-di alatyn.

Ǵarıfolla 1936 jylǵy Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysady. Sodan keıin ol «Jalbyrda» Qaıraqbaıdy, «Qyz Jibekte» Shegeni sahnada somdady. Ǵarekeń spektaklde oınaı júrip mýzykalyq bilimin jetildirildi. Ol Uly Otan soǵysy kezinde úsh ret maıdan dalasynda kontsert qoıyp, jaýyngerlerge rýh berdi. Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń ánshilik, oryndaýshylyq taǵlymynyń óz ereksheligi bar. Ol ándi sezine oryndaıtyn jáne ázil-qaljyńǵa saıatyn kúldirgi ánderdi aıtqanda sergek kóńildiń shabytty sátterin asa sheberlikpen jetkize biletin. Ánshi nebir termelerdi oryndaǵanda dombyrany alýan túrli qaǵys tásilderimen oınap, shyǵarmanyń shyraıyn keltiretin.

Qazaqstannyń halyq ártisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń sazgerlik óneriniń orny bir bólek. Ol «Oralym», «Aqjaıyq». «Súıgen jar», «Nurjamal», «Janerkem», «Aqqý», «Súıemin týǵan ólkemdi» syndy kóptegen ánniń avtory. Sondaı-aq nebir termelerdiń áýenderin de óz janynan shyǵaratyn.

1967 jyly Mádenıet mınıstrliginiń uıǵarýymen «Qazaqkontsert» birlestiginiń janynan Respýblıkalyq estrada-tsırk stýdııasy ashylady. Júsipbek pen Ǵarekeń óz synyptaryn ashyp, shákirt tárbıeleı bastaıdy. Babalarymyzdyń qaldyrǵan asyl murasyn keleshek urpaqqa jetkizýge aǵalarymyz atsalysty.

Ǵarekeń shákirtterine asa qamqorlyqpen qaraıtyn. Bolashaq óner adamdarymen syrlasa otyryp ánniń syryn, oryndaýshylyq sheberliktiń qyr-syryn úıretetin.

Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń shákirtteri búginde ustazdan úırengen tálim-tárbıeni shákirtterine úıretip, óner shamshyraǵyn jarqyrata túsýde. Ǵarekeńniń alǵashqy shákirtteri Mekes Tóreshov, Áskerbek jáne Núrıpa Eńkebaevtar, Qalybek Aqtaev, Qajybek Bekbosynov, Qapash Qulysheva, Qalampyr Rahımova, Qalamqas Orasheva, Jaqsylyq Sársenǵalıev, Nabat Oınarova, Aqjigit Dáribaeva bolsa, keıingi býyn Sáýle Tapaqova, Gúlmaıdan Súndetova, Bıbiajar Mahambetova, Aıtkúl Bıǵalıeva syndy ánshiler batys óńiriniń óner mektebiniń túlekteri.

Al ustazdyq jaıly halqymyzdyń súıikti ánshisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıev ne dedi eken, bile otyraıyq:

«... Halyqtyń eski murasynyń ánderin jastarǵa úıretý kerek. Biz Júsipbek Elebekov ekeýmiz mektep ashtyq. Halyq ánderiniń oryndaýshylyq sheberligin úlken ánshilerden úırengem. Men Ámire Qashaýbaev, Manarbek Erjanov pen Qalı Baıjanovtan alyp qalǵan án oryndaý sheberligin shákirtterime úıretýge tyrystym...»

Altyn: Ǵarekeń mektep ashpas buryn óner saparlarynda janyna ergen shákirtteriniń biri, keshe ǵana aramyzdan ketken ánshimiz Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Mekes Tóreshev edi. Ol kózi tirisinde ustazy jaıly:

... «Men besinshi - altynshy synypta oqyp júrgenimde aýyl klýbynyń janynan ashylǵan «Qyzyl buryshta turǵan patıfonnan Ǵarekeń men Júsekeńniń ánderin kóp tyńdadym. Ǵarıfolla aǵamyzdyń salǵan ánderine erekshe qumarttym. Ol «Jelkildek», «Pańkóılek», «Aqjamal», «Aınamkóz» ánderi edi. Kúıtabaqtyń bir jaǵynda marqum Júsipbek Elebekovtyń ánderi bar edi. Men osy kisilerdeı ánshi bolýdy armandadym.

Ǵarekeńniń oryndaý sheberligi, daýysynyń shyńǵa kóterilgendegi ereksheligi meni qatty qyzyqtyrdy. Men de armanyma jettim, úlken ánshilerdiń sońynan erdim. Men Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń aıtqan ánderin kóbirek oınaýǵa mashyqtandym...», - degen edi.

Altyn: Kezinde «Qazaqkontsert» birlestiginiń janynan qurylǵan «Gúlder» ansamblinde ánshilik etken Qalampyr Rahımova, Nabat Oınarova jáne Qapash Qulyshevalar úlken ustaz Ǵarekeńnen dáris alyp, Muhıttyń ánshilik mektebin dúnıejúzine nasıhattaı bildi. Endi Qapash Qulyshevanyń ustazy jaıly esteligine kezek bersek: «Men alǵash estrada stýdııasyna oqýǵa túskende estrada bólimine qujattarymdy tapsyrǵam. Stýdııanyń birinshi qabatyndaǵy úlken bólmede Ǵarekeń emtıhan alyp jatyr eken. Esik tyqyldatyp ishke kirdim. Ǵarekeń balalardyń rıtmin tekserip, dombyra qaǵysyn, daýysyn tekserip jatyr eken. Bul jerde alpys tórt bala otyr eken. Shetinen ánshi, bárin tyńdap bolǵannan keıin «al, qyzym, - dep maǵan buryldy. Men «aǵaı, tyńdaımyn deseńiz, bir saýsaqpen tartyp eki án aıtyp bereıin» dedim.

- Aıt - dedi. Daýys bar, dombyramdy sabalap 2-3 án oryndap berdim. «Aınalaıyn, daýsyńnyń úni ádemi eken, sosyn kózińniń oty bar eken, senen birdeńe shyǵady. Maǵan tús!-dedi. Men jylarman bolyp: «Shetinen daıyn ánshiler, men dombyra da bilmeımin,- desem, - Olardyń bári Ǵarıfolla, olardy úıretkennen seni úıretkenim artyq, qujatyńdy maǵan tapsyr, eger tapsyrmasań, stýdııanyń dırektory Gúljahan Ǵalıqyzyna aıtyp aýylyńa qaıtaramyn,- dedi oıyn-shynyn aralastyryp. Sóıtip, Ǵarekeń alǵan baǵytymdy kúrt ózgertti...»- degen.

Altyn. Oraldan án ozdyrǵan Muhıt babamyzdyń shyǵarmalaryndaǵy án men sózdiń mazmun birligi, mýzykanyń tula boıyndaǵy ıirim-qaıyrymdardyń jatyqtyǵy, sharyqtaý shegindegi aıryqsha sheshim- án qudiretin erekshe moıyndatady. Bul ánderdi Ǵarekeń oryndaǵanda Muhıt babamyzdyń jan-dúnıesin uǵý ońaı-tyn.

Ǵarekeńniń súıikti shákirtteriniń biri Jaqsylyq Sársenǵalıevtyń kózi tirisindegi esteliginiń jóni bir basqa::

...Meniń án aıtýyma baǵyt-baǵdar siltegen Ǵarekeń ánshi Muhıt jaıly kóp aıtatyn. Sondaı suhbattyń birinde «Muhıttyń murasy baı, durystap zerttegen adamǵa meılinshe qazyna degen. Muhıt ánderin talmaı úıretip kele jatqan ánshiniń birimin. Menińshe bul az. Endi, mine, jastar sender barsyńdar, Muhıt ánderiniń baǵasyn alyp, úlken ónerge bas-kóz bolyńdar, úmittiń bári senderde. ásirese sende Jaqsylyq! - degen...

Altyn. Men de 1976 jyly estrada stýdııasynda Júsipbek Elebekovtyń klasynda oqydym. Júsekeń men Ǵarekeńniń dostyǵy erekshe edi. Ekinshi kýrsqa kóship, Qyzyljar óńirine óner saparymen ketkenimde Júsekeń qaıtys boldy.

Jańa oqý jylyna stýdııaǵa kelsem synyp bos, menen basqa eshkim joq, ustazymdy joqtap dálizde tereze aldynda jylap tur edim, Ǵarekeń qasyma kelip:

«Qyzym, nege jylap tursyń? Júsekeń bolmasa men barmyn, bizdiń synypta oqı ber!- dep jubatqany áli esimde..

Ǵarıfolla Qurmanǵalıev minezi jumsaq, asa meıirimdi jan edi. Shákirtterimen jyly sóılesip, ázildesip otyratyn.

Endi sol kezde stýdııada birge oqyǵan qurbym Gúlmaıdan Súndetovanyń Ǵarekeńniń adamı qasıeti, sabaq berý tásili jaıly oıyn bilsek:

... Biz Ǵarekeńnen kóp dúnıe aldyq qoı. Sózdi anyq aıtý, oryndaýshylyq sheberlik jóninen kóptegen maǵlumat aldyq. Ǵarekeńniń shákirtteriniń bári ustazyndaı bola almaıdy. Qazaqtyń án ónerin keıingi urpaqqa jetkizgen ustazdyń eńbegi ushan-teńiz edi. Ol qanshama shákirt tárbıeledi. Ol kisi shákirtterimen balasha oınaıtyn. Oınaı otyryp án syryn ashatyn. Ándi durys aıtpasań ústelge basyn uryp turmaı qoıady nemese stoldyń astyna kirip ketedi. Shoshyttyń ǵoı degendeı.

Esikten shyǵaryp jiberedi, sahnaǵa qalaı shyǵasyń, qalaı sálem beresiń, qalaı ketesiń, kórset!- dep. Ándi óziń shyǵarǵandaı jerine jetkizip aıt!- dep otyratyn.

Ǵarekeńniń kıim kıisi de erekshe edi. Aq kostıým kıse basynan aıaǵyna deıin aq, qara kostıým kıse qara týflı degendeı jarasymdy kıinýge asa kóńil bóletin. ....

Altyn: Muhıt babamyzdyń nemeresi Shaıqydan, keıin Ámire men Manarbekten kóp úırengen Ǵarekeń kıeli ónerdi damytyp, opera sahnasynda shyńdady. Aýyldan kelgen tabıǵı darynnyń klassıkalyq úlgidegi kúrdeli shyǵarmalardy óz deńgeıinde oryndaýy, birinshiden, tyńdaǵan dúnıesin qaz-qalpynda zerdesine toqýy desek, ekinshiden, talmas eńbek pen qajymas qaırattyń arqasy ekeni daýsyz.

Óner ıesiniń oı-sana, bolmysy, qoǵamdaǵy orny, onyń azamattyq tulǵasynan aıqyn baıqalady. Halqy Ǵarekeńniń salǵan ánine súısindi. Al sahnada somdaǵan beınelerine tamsanyp birge shattandy, shyn daryn ıesi ekenin moıyndady.

Batys ólkesinde, anyǵyraq aıtqanda Mańǵystaý, Atyraý, Batys Qazaqstan, Aqtóbe óńirinde Ǵarekeńniń úntaspasynan úırenip, ánshiniń án oryndaý ereksheligin boıyna sińirip, sahna tórinde án salyp júrgen óner ıeleri qanshama!?

Ónerimen keler urpaqqa úlgi bolǵan, dáýir únin bizderge jetkizip, ásem ándi áserli oryndaǵan erekshe qabilet ıesi Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtyń bizdiń altyn qorymyzda 160-tan astam án-termeleri saqtaýly. Sońynan ergen qyzy Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Sáýle Qurmanǵalıeva búginde jeztańdaı ánshilerimizdiń biri, ári áke jolyn qýyp shákirt tárbıeleýde.

Aty ańyzǵa aınalǵan halqymyzdyń súıikti ánshisi Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty , «Qyzyl juldyz» ordeniniń ıegeri Ǵarıfolla Qurmanǵalıev óz kezinde Qytaı, Polsha, Aýǵanstan jerlerin aralap ulttyq ónerimizdi dáriptegen óner sańlaǵy.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi