Amerıkalyq sarapshy: Ortalyq Azııa elderi sý máselesin retteý úshin áýeli shekara daýyn sheship alý kerek

Tehnologııa, ınvestıtsııa jáne strategııalyq múdde

New Lines Institute for Strategy and Policy (Strategııa jáne saıasat jónindegi New Lines ınstıtýty) baǵdarlamasynyń jetekshisi ári aǵa sarapshysy, professor, fılosofııa doktory Dánııa Araıssıdiń pikirinshe, sý máselesi Ortalyq Azııadaǵy áleýmettik turaqtylyq pen ekonomıkalyq ósimge tikeleı áser etedi.

Ǵalym bul máseleni AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa «S5+1» formaty arqyly ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyna ınvestıtsııa tartý múmkindikterimen baılanystyryp qaraıdy.

- Aqparattyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt sektoryn damytýǵa, data-ortalyqtardy paıdalanýǵa jáne atom energetıkasyn óristetýge kóp kólemde sý qajet bolady, - dedi Dánııa Araıssı.

Ol sýdyń Ortalyq Azııa ekonomıkasynyń búkil baǵyttary úshin bazalyq resýrs bolyp qala beretinin aıtady.

- AQSh-tyń bul máseleniń uzaq merzimdi sheshimin izdeýge umtylýy – tabıǵı qubylys. Sý resýrstaryn senimdi ári tıimdi basqarý júıesi óńirdiń saýda áleýetin ashýǵa múmkindik beredi, - deıdi sarapshy.

D. Araıssıdiń baǵalaýynsha, aımaqta sýarmaly eginshilikke paıdalanylatyn sýdyń 40%-yna deıin tozǵan ınfraqurylym, eski tehnologııalar men betondalmaǵan kanal kesirinen ysyrap bolyp jatyr.

Vashıngtondaǵy Second Floor Strategies konsaltıng kompanııasynyń prezıdenti Ýaılder Alehandro Sanches te sý qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jobalar AQSh pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń tıimdi quralyna aınala alady dep sanaıdy.

- Sý qaýipsizdigi baǵytyndaǵy kóptegen bastama asa qymbat emes, biraq óńir halqy úshin de, Vashıngtonmen qarym-qatynasty nyǵaıtý úshin de eleýli nátıje bere alady, - dedi sarapshy.

Sonymen birge ol USAID qyzmetiniń qysqarýy Ortalyq Azııadaǵy ekologııalyq bastamalardy qoldaý qarqynyn báseńdetkenin atap ótti.

Sý máselelerin retteýdegi qıyndyqtar

Ýaılder Alehandro Sanchestiń pikirinshe, Ortalyq Azııanyń bes elindegi sý resýrstaryn basqarýdy óńirlik geosaıasattan bólek qarastyrý múmkin emes.

- Sońǵy on jylda óńir elderiniń yntymaqtastyǵy aıtarlyqtaı kúsheıdi. Degenmen, birqatar másele áli de óte sezimtal ári sheshýi qıyn kúıinde qalyp otyr, - dedi ol.

Sarapshy Aýǵanstandaǵy Qosh-Tepa kanalyn belgisizdik faktorlarynyń biri retinde atady.

- Ortalyq Azııa elderi tálipterdi sý paıdalaný men ekologııa máselesine uqyptyraq qaraýǵa qalaı kóndire alady – ol jaǵyna senimdi emespin, - deıdi Sanches.

Dánııa Araıssı bul máseledegi Qytaıdyń rólin naqty baǵalaý kerektigin aıtady. Aıtýynsha, transshekaralyq ózenderdiń sýyn aýyl sharýashylyǵyna belsendi paıdalanatyn Beıjiń ásirese transshekaralyq kózderdiń sýyn tutyný máselesinde ıkemdirek bolý kerek.

Sarapshylar Araldy qutqarý halyqaralyq qory (AQHQ) men Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń (MSShÚK) ókileti shekteýli bolyp turǵanyn da kúrdeli másele dep otyr.

- Bul ınstıtýttarda sheshimderdi oryndatatyn naqty quraldar bolmaıynsha, olardyń tıimdiligi de shekteýli bolyp qala beredi, -deıdi D. Araıssı.

Sanchestiń paıymy da osyǵan uqsas.

- AQHQ men MSShÚK-tiń qurylýy oń qadam boldy, biraq bul jetkiliksiz. AQHQ memleketústi organnan góri úılestirýshi ról atqarady jáne Aral teńizin saqtaý úshin elderge sý resýrstaryn qalaı basqarý kerektigin mindetteı almaıdy, - dedi sarapshy.

Jaǵdaıdy ne ózgerte alady?

Sarapshylar Qyrǵyzstannyń AQHQ jumysyna tolyqqandy qaıta oralýyn oń sıgnaldardyń biri dep baǵalaıdy. D.Araıssıdiń oıynsha, bul óńir elderiniń turaqty sý basqarý júıesin qurýǵa degen saıası erkin kúsheıtýi múmkin.

- Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Ózbekstan Ferǵana alqabyndaǵy shekara máselesin retteı alsa, Ortalyq Azııa memleketteri sý basqarý máseleleri boıynsha da ortaq mámilege kele alady. Mundaı sheshimder syrttan tańylmaı, óńirdiń óz ishinde qabyldanýy kerek, - dedi ol.

Sarapshy tamshylatyp sýarý baǵdarlamalary men kanaldardy jańǵyrtý aýqymyn keńeıtý qajet dep esepteıdi.

- AQSh pen Eýropalyq odaqta sýdy únemdeýge ǵana emes, jaıylym men egis alqaptarynyń shóleıttenýin tejeıtin tehnologııalar bar, - deıdi D. Araıssı.

Ǵalym ınfraqurylymdy jańǵyrtýda Azııa damý banki men Dúnıejúzilik bank sııaqty halyqaralyq qarjy ınstıtýttary mańyzdy ról atqara alatynyn aıtyp otyr.

Al AQSh pen Eýropadaǵy ǵylymı zertteýler Kaspıı teńiziniń tartylý sebepterin tereńirek túsinip, tıimdi ekologııalyq saıasat qalyptastyrýǵa kómektesýi múmkin.

Biryńǵaı sý komıssııasy qajet pe?

Dánııa Araıssı Araldy qutqarý halyqaralyq qory men Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasynyń fýnktsııalaryn biriktiretin biryńǵaı Ortalyq Azııa sý resýrstary komıssııasyn qurýdy usynady.

Onyń pikirinshe, jańa qurylym joǵary saıası deńgeıde jumys istep, sheshimderdiń oryndalýyn qamtamasyz etetin naqty mehanızmderge ıe bolýy kerek.

- Sý resýrstarynyń óńir ekonomıkasy úshin mańyzyn eskersek, komıssııanyń qolynda ujymdyq sheshimderdi júzege asyratyn quraldar bolýǵa tıis, - deıdi sarapshy.

Sondaı-aq, ol sheshimderdi úshten eki daýys prıntsıpimen qabyldaıtyn naqty daýys berý rásimi qajet ekenin aıtady.

Alaıda Ýaılder Alehandro Sanches óńirde qyzmeti uqsas, bir-birin qaıtalaıtyn alańdar men qurylymdar qazirdiń ózinde kóp ekenin aıtady.

- Ortalyq Azııa komıssııasy ıdeıasy perspektıvaly kórinedi. Biraq ol óz usynymdaryn oryndata almasa, kóp uıymnyń biri bolyp qalady, - deıdi maman.

Sý resýrstaryn retteýdegi álemdik tájirıbe

D. Araıssı sý men energetıka ózara tyǵyz baılanysty salalar ekenin eske salady. Mysaly, AQSh-ta 1930-jyldary qurylǵan Tennessee Valley Authority (TVA) uıymy ondaǵan jyl boıy birneshe shtattaǵy energetıka men sý resýrstaryn basqarý máselelerin qatar úılestirip keledi.

Eýropada osyndaı róldi Dýnaı ózenin qorǵaý jónindegi halyqaralyq komıssııa (ICPDR) atqarady.

Ol Moldova men Ýkraınanyń Dnestr basseınin birlesip basqarýyn, Perý men Bolıvııanyń Tıtıkaka kóliniń aınalasyndaǵy yntymaqtastyǵyn Senegal basseıni uıymynyń jumysyn zertteý paıdaly bolady dep esepteıdi.

Eske salsaq, byltyr kúzde Qazaqstan men Ózbekstan transshekaralyq sý obektilerin birlesip basqarý jáne tıimdi paıdalaný týraly kelisimge qol qoıǵan bolatyn.