Alystap ketken nur beıne - belgili kúıshi jáne termeshi Murat Kárımýllınniń týǵanyna 60 jyl

Budan kóp jyl buryn Orda óńirinde ataqty kúıshiler Qurmanǵazy, Dına men Seıtektiń elinde sábı dúnıege keldi. Ata-anasy ulan-asyr toı jasap qýanyshqa bólendi.

Bala es bilgennen bilsem, kórsem, estisem dep jaryq dúnıedegi tirshilik syryn uǵýǵa asyqty. Talaptandy, talpyndy. Jaryq sáýlege umtyldy. Anasy Hamıdanyń áldıinen án-áýenniń qupııa syryn boıyna sińirse, kúmbirletip kúı tókken Karımolla ákesiniń dombyrasynan asaý sezimge, qushtarlyqqa baýlıtyn tókpe kúıdiń únin júreginen ótkizdi. Sulýlyqty boıyna jınap, jan-dúnıesin baıytty. Ol atjalyn tartyp arǵymaq ta mindi. Sán-saltanat kórdi. Alqaly topta halyqty ánimen, sánimen, jyr-termesimen, keıde ekpindi de jigerli kúılerdi tebirente tartyp tyńdaýshysyn baýrydy. Ol ómirge keldi, ósti-óndi, jaqsy-jamandy kórdi, eseıdi. Óziniń az ǵumyrynda adamı qasıetimen artyna izdeýshisin qaldyrdy.

Mine, keshegi ortamyzda júrgen áriptesimiz Qazaq teledıdarynyń qyzmetkeri, belgili kúıshi, termeshi Murat Karımýllın osyndaı jan edi. Ómirden ótken jandar jaıly eske alý, ol jaıly áńgime etý ońaı emes. Degenmen, biz búgin alystaǵan saıyn asylǵa aınalǵan tulǵa Murat jaıly áńgime órbitip, syr shertkimiz keledi.

Murat bala kezinen kúmbirlegen kúı estise jaqynyraq baryp tyńdaýǵa, zerdesine toqýǵa tyrysatyn. «Áý demeıtin qazaq joq» demekshi, Orda óńirinde ár úıdiń tórinde dombyra ilýli turatyn.

Ol aýyl balalarynan kóp úırendi. Keıde radıodan berilip jatqan kúılerdi tyńdap, óziniń oryndaǵan kezdegi qatesin jóndep otyratyn. Ol kezde aýylda kópshilik kúıtabaq tyńdaıtyn, sodan úırenetin. Jeti jasynan qolyna dombyra ustaǵan jetkinshek mektep qabyrǵasynda uıymdastyrǵan dombyra úıirmesine qatysyp, kúı qudiretine tamsanatyn. Sóıtip júrgende ózi oqyǵan mektepti aıaqtap, ásker qataryna alyndy. Óziniń azamattyq boryshyn atqaryp Almatyǵa oralǵanda boıǵa bitken ónerdi jalǵastyrý da oıynda bar edi.Osy jaıly áńgimeni Murattyń ustazy Qarshyǵa Ahmedııarov bylaı dep jalǵastryp edi:

«Chaıkovskıı atyndaǵy ýchılışeni qazir kolledj deıdi. Qabyldaý emtıhanynda otyrǵanda Nurahmet Jorabekov qasyna ádemi bir jigitti ertip keldi. Kózi ot shashyp tur eken. Dombyrasyn oınaǵanda birden unap oqýǵa qabyldadyq. Surastyra kele han ordasynan bolyp shyqty. Orda aýdany Qurmanǵazynyń, Dáýletkereıdiń, Dınanyń kindik qanynyń tamǵan jerleri . Sol óńirdegi ádetti, azamattyqty boıyna sińirgen jan bolyp shyqty...»

Sóıtip, Murat Qarshyǵa aǵasynyń klasyna shákirt bolyp qabyldandy. Bala kezinen arman etken kúı qudiretiniń syryn ashty, nota tanydy. Tókpe kúıdiń ıirimderi men qaǵys ereksheligin meńgere bastady. Ol jaıly bizdiń altyn qorymyzda saqtalǵan Murattyń óz oıyn ortaǵa salsaq:

«Osy Almatyǵa kelgennen keıin kúıdiń shertpe, tókpe bolyp bólinetin, syryn, mánin uǵyndym. Bertin kele shertpe kúıge áýes bolyp, Táttimbettiń, Ábikenniń kúıin úırenip oryndap júrmin. Sońǵy kezde qatty qyzyqtyryp júrgen Qazanǵaptyń kúıleri men Súgirdiń kúıleri. Kúı degen adamnyń jan sezimin dombyra tilimen jetkizý ǵoı. Shertpe kúıde jaı nazdy , sazdy tartsa tókpe kúıde dýyldatqan shabyt, shalqyǵan kóńildi bildiredi. Kúıdi túsinip tartý bir bólek. Kúıshini kúıdi jan-dúnıesimen túsinip tartpasa, aıtaıyn degenin basqa tyńdaýshyǵa jetkize almaǵan bolar edi. Ár dombyrashynyń ózindik ereksheligi bolady ǵoı. Adam kúı arqyly óziniń sezimin jetkizý úshin sheberligin shyńdaý kerek. Oǵan ózińniń oıyńdy qosyp, ádemileseń, biraq buzbasań, jaqsy bolar edi dep oılaımyn..(Bul oı bizdiń altyn qorymyzdaǵy úntaspadan alyndy.)

Murattyń bir ereksheligi - seriligi edi. Ónerli de kelbetti jigitke jomarttyq, adamgershilik qasıet kelip qosylsa, qazaqta «segiz qyrly, bir syrly» degen jigittiń ózi bolyp shyǵatyny sózsiz. Murat búkil adamı qasıetti boıyna jınaǵan jan edi. Onyń týǵan jerden tysqary júrgen kezindegi asyl qasıeti jaıly Qarshyǵa aǵamyz odan ári áńgimeleıdi...

Máskeýde Ǵazıza Jubanovanyń shyǵarmasy oryndalatyn bolyp, sonda dombyraǵa arnalǵan kúı bar edi, sony oryndaýǵa barsaq, sol jerde Murat júr. Qasynda on bes- jıyrma adam, ár óńirden kelgen. Radıoda isteıtin qyzmetkerlerdi janyna úıirip alypty. Meniń jolaıaǵymdy jasap, sol jerde de óziniń kim ekenin tanytqan....

Murat ýchılışeni bitirer jyly jas mýzykanttardyń respýblıkalyq konkýrsyna qatysyp laýreat atandy. Endi Murattyń jaqyn joldasynyń biri - Bilál Ysqaqovtyń oıyn ortaǵa salsaq:

«Murat Karımýllın qazaq óneriniń kóginde jarqyrap ótken juldyzdardyń biri. Muratpen ýchılışede birge oqydyq. Joldastyqqa, adamı qarym-qatynasqa sondaı adal edi. Sońǵy kezde jyr ónerine erekshe kóńil aýdaryp, sol jaıly ǵylymı maqalalar jazyp, ereksheligin kórsetti. Murat januıasyna, týǵan-týysqandaryna erekshe yqylaspen qaraıtyn. Elpildep turatyn aqjarqyn minezi bar edi. Óziniń aýyldan kelgen anasymen, qaryndastarymen tanystyratyn.»...

«Alyp anadan týady» demekshi, Murattyń anasy Hamıda da júrgen ortasynda jastarǵa aqyl-keńes berip, úlgi-ónege kórsete bilgen dana analarymyzdyń biri edi.. Áýeletip án salyp, óz janynan birer aýyz óleń shyǵaratyn aqyndyq qabileti de joq emes edi. Osyndaı ananyń aq sútimen tárbıelengen Murattyń erekshe bolmaýy múmkin emes te edi...

Murat mýzyka ýchılışesin bitirer jyly birinshi respýblıkalyq jas oryndaýshylar baıqaýynda, 1981 jyly Gelendjık qalasynda ótken búkilodaqtyq baıqaýda, 1983 jyly alǵash ótkizilgen «Jiger» jastar festıvalinde laýreat atandy. Murat Karımollauly Respýblıkalyq ǵylymı ádistemelik zertteý ortalyǵynan bastap, halyq shyǵarmashylyǵyn órkendetýge atsalysty. Respýblıka boıynsha kórkemónerpazdar uıymdarymen tyǵyz baılanysta bolyp, olardy nasıhattaý jaǵyna erekshe kóńil bóldi. Bul ujymda aqyn Serik Turǵynbekovpen birge qyzmet etti, ol kisiniń aǵalyq qamqorlyǵyn kórdi. Sol mekemede qyzmet etetin Bazar jyraýdyń eńbegin zerttep júrgen Sháribek Aldashevpen syrlas bola júrip jyrshylyq ónerge qyzyqty. «Ónerdi úıren de jıren» degendeı, ol Bazar jyraýdyń, Nurtýǵannyń termelerin úırenip, baǵdarlamasyna qosty. Ásirese, Shákárimniń «Qalqaman-Mamyr» poemasyn súıip oryndaıtyn.

Murat Mádenıet mınıstrliginde de birshama ýaqyt qyzmet etti. Aǵa ınspektor retinde oblystyq orkestrlerdi jınap, telejarystar uıymdastyrdy, kóptegen daryndardy jaryqqa shyǵardy. Keıinnen ǵylym ordasynda folklorlyq bólimdi basqaryp birtalaı zertteýlermen aınalysady.

1986 jyly Qazaq teledıdaryna dybys rejısseri qyzmetine aýysady. «Tamashaǵa», «Alataý» baǵdarlamasyna redaktor bolyp, birtalaı stsenarıı jazyp, júrgizýshi retinde halyq daryndaryn kógildir ekranǵa shyǵarady, halyq arasynan shyqqan ónerpazdardy nasıhattaýǵa atsalysty. Endi Muratpen teledıdar ujymynda birge eńbek etken jýrnalıst Aısulý Imanbekovanyń Murat jaıly oıyn bilsek.:

Aısulý Imanbekova: Karımýllın Muratty kúıshi-termeshi retinde buryn jaqsy tanıtynbyz. Keıin Qazaq teledıdaryna kelip, dybys rejısseri qyzmetin atqardy. Negizi esh ýaqytta qabaǵyn túıip júrmeıdi. Kıimdi talǵap kıetin. Ózi ádemi bolǵannna keıin istegen isi de, júrgen júrisi de, ishken tamaǵyna deıin ádemi bolatyn. Jarq etip kirip keledi. Tipti qystygúni aq kostıýmmen júretin.

- Osy sen aq kostıýmmen qaıda barasyń? Desek, - myna ómirde bir-birimizdi kórip, sálemdeskenniń ózi toı emes pe? Qurdas, sony da bilmeısiń be? - deıtin. - Osyndaı joldastarmen kóńil ashyp otyrǵanǵa eshqandaı toı jetpeıdi.- deýshi edi. Dombyrasyn kóterip júredi.

- Kontsertke bara jatyrsyń ba?- deıtinbiz.

- Joq - deıdi - senderge kúı tartyp bereıin degenim - dep, tókpe kúılerge kezek beretin. Óziniń óner jolyn durys tańdap alsa ol óte jaqsy dombyrashy, oryndaýshy. Sahnada jarqyldap júrer edi dep oılaımyn....

Altyn: Karımýllın Murat tolysqan shaǵynda nebary 37 jasynda baıany joq ómirden ótti. Biraq artynda eske alar eli, syrshyl kúıleri men maǵynaly terme-tolǵaýlary qaldy. Ómirdiń arty ókinish ekendigi jaıly aıtylǵan kóp termeler Murattyń oryndaýynda úntaspada qaldy.

Murat artyna urpaq qaldyrǵan aıaýly áke edi. Búginde nemere qyzyǵyn kórgen jubaıy Ulmeken bala-shaǵasyna qamqor bolyp, urpaq tárbıesine erekshe kóńil bólip otyr.

Murattyń jubaıy, «Qazaqstan» Ulttyq arnasynyń rejısseri Ulmeken Uzaqbaıqyzy kúıshiniń dúnıeden ótkennen keıingi jasalǵan is-sharalary jaıly bylaı deıdi:

- 2003 jyly Murattyń týǵanyna 50 jyl tolýyna oraı Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatrda «Óner-arman» degen taqyryppen eske alý keshi ótti. Ony sol kezdegi Bostandyq aýdanynyń ákimi, Murattyń týǵan aǵasy Amangeldi Karımýllın men «Qazaqstan» Ulttyq arnasynyń tóraǵasy Ǵalym Dosken uıymdastyrǵan bolatyn. Al bıylǵy jyly Murat Karımýllınnyń týǵanyna 60 jyl tolǵaly otyr. Osyǵan oraı Oral qalacynda naýryzdyń 1-i kúni eske alý keshin uıymdastyryp, jerlesterdiń ystyq yqylasyna bólendik. Sondaı-aq arnaıy as berilip, rýhyn shattandyrdyq. Biz Murat Karımýllınniń oryndaǵan kúıleri men termelerinen arnaıy aýdıo-vıdeo albom daıyndaý ústindemiz...

Ol kúıshi edi, eleńdetken qulaqty,

Ol- ánshi edi, jaqyndatqan jyraqty,

El edik qoı erkeletken serisin,

Eske alaıyq Karımýllın Muratty,- dep kezinde aqyn Jarasqan Ábdirashuly jyrlaǵandaı, tiriniń paryzy ótkendi eske alyp, rýhyn shattandyrý bolsa, óshpes qazyna qaldyrǵan osy dáýirdiń serisi, Sákendeı sulý da syrbaz Murat Karımýllınnyń óner shoqtyǵy bıik bola bereri sózsiz.

Altyn Imanbaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi

Karımýllın Murattyń rýhyna

Ózime ózim ómir jaıly kóp qoıamyn suraqty,

Keıde biraq sol ómiriń nege bizdi jylatty?

Eske aldym men de búgin órge shapqan ór minez,

Ózi ánshi, ózi kúıshi -Karımýllın Muratty.

Boıyndaǵy daryndylyq sol ónerge qatar em,

Baqytyńa átteń shirkin, balqyp bálkim jatar eń.

Sol ómirdi qysqa qylǵan, aǵyp túsken jasyndaı,

Aıtshy sen de, taǵdyr-aı, nege sonsha qatal eń?!

Kim izdeıdi kógindegi qalqyp ushqan suńqaryn,

Áli talaı bar edi ǵoı ónerińmen shyrqaryń.

Seniń úniń júreginde barsha mynaý qazaqtyń,

O, darıǵa, daryndylyq tarpań minez tulparym.

Kókeıińde qalyp qoıǵan sirá, balǵyn bala muń,

Uly ma eken erkin ósken baıtaq jatqan dalanyń,

Syrshyl ediń, syrly minez sapty aıaqqa syımaǵan,

Órshil ediń, órge súırep óltirmegen talabyn.

Kók júzinde qııaqtanyp jańa ǵana Aı týǵan,

Sirá, seniń seriligiń symbatyńa saı tulǵań.

Dombyrasyn qolyna alyp shattandyryp shertkende,

Ániń qaldy, jyryń qaldy bizder úshin aıtylǵan.

Jalǵyz qalyp syrlasqanda muńshyl júrek muńdy ánmen,

Báribir de janǵa shýaq, saǵynyshpen syndarly eń.

Án beıneńdi júreginen óshirmeıtin jandar bar,

Ómir solaı ótkenimen jyljyp mynaý jyldarmen.

Samal jeliń jaǵadǵy shaıqaltqanda quraqty,

Sóıletedi syrshyl kómeı taýdan aqqan bulaqty.

Men osylaı esime aldym, sal-serisin qazaqtyń,

Ózi ánshi, ózi kúıshi -Karımýllın Muratty.

Saılaýbaı Toılybaev,

Jazýshylar Odaǵynyń múshesi, belgili aqyn