Altynnan qymbat alǵashqy mınýttar
ASTANA. KAZINFORM — Kóz aldynda ne jaqyn adamynyń, ne beıtanys bireýdiń esinen tanyp qalýy ár jannyń ómirinde bir ret bolsyn kezdesetin jaǵdaı shyǵar. Ondaı kezde kóp kisi ne isterin, qalaı járdemdeserin bilmeı, abdyrap qalady. Oqyrmandardy osy máseleden habardar etý maqsatynda qostanaılyq maman, alǵashqy medıtsınalyq kómek boıynsha nusqaýshy Dııas Oralovty áńgimege tartqan edik.
— Dııas myrza, suhbatymyzdy eń qarapaıym suraqtan bastasaq, qyzmet barysynda sizdiń mindetińizge naqty ne kiredi?
— Men — alǵashqy medıtsınalyq kómek kórsetý boıynsha nusqaýshymyn. Túsinikti tilmen aıtsam, medıtsına qyzmetkerlerine ǵana emes, qarapaıym adamdarǵa da jedel járdem jetkenshe ne isteý kerek ekenin úıretemin. Sebebi, oqıǵadan keıingi alǵashqy 5-10 mınýt óte mańyzdy. Jaraqattanǵan kisi tiri qala ma, tiri qalsa, ary qaraıǵy jaǵdaıy qalaı bolady — bul osy bastapqy shaqqa baılanysty. Eger osy sátte janynan qobaljyp-saspaı, alǵashqy kómek kórsete biletin adam tabylsa, onda sátti reanımatsııa jasaýǵa múmkindik joǵary. Sondyqtan meniń mindetim — jurtty adam ómirin qutqarýǵa baýlý.
— Alǵashqy kómekti eń aldymen neden bastaý kerek?
— Bárinen buryn mán-jaıdy uǵyný kerek. Bul — eń mańyzdysy. Adamǵa ne boldy? Esinen tanyp qaldy ma, álde esin bile me? Jaraqat aldy ma? Talyp qaldy ma? Júregi toqtap qalǵan ba, soǵyp tur ma? Ekinshi másele — qaýipsizdik. Jurt janushyryp járdemdesemin dep, kóbine osyny umytyp ketedi. Eger oqıǵa orny — jolda, qurylys alańynda, daý-janjal ne tóbeles ortasynda — ıaǵnı, qaterli jerde bolsa, birden kómekke umtylýǵa bolmaıdy. Onda zardap shekkender sany arta túsýi yqtımal. Mysaly, áldekimdi toq soqty delik. Eger kómekke kelgen kisi durys áreket etpese, onyń ózin de toq soǵady. Aqylǵan qonymdy is-qımyl bylaı bolady: aldymen, bir sátke toqtap, tóńirekke qarap, jaǵdaıdy bajaılap, qaýipsizdikke kóz jetkizesiz de, sosyn kómekke umtylasyz.
– Adam esinen tanyp qalǵan bolsa, ne isteý qajet?
— Eger klınıkalyq ólimniń belgileri bilinse, birden júrek-ókpe reanımatsııasyn bastaýyńyz tıis. Bul — bári bilýi kerek eń negizgi daǵdy. Es-tússiz jatqan kisiniń keýde tusynan 30 ret basyp, aýzyna eki ret dem beriledi. Osylaı birneshe ret qaıtalanady. Bul sátte ne bolyp jatqanyn túsiný mańyzdy. Júrek degenimiz — qan aıdaıtyn sorǵy. Ol toqtap qalsa, mıǵa qan barmaıdy. Al mı qansyz óte shekteýli ýaqytta óledi. Eki mınýtqa deıin kómektesip úlgerseńiz, naýqastyń ómirin ǵana emes, densaýlyǵyn da saqtap qalýǵa múmkindik bar. 2-5 mınýttan soń qan barsa, aýyr saldary bolady, ıaǵnı mıdyń keı fýnktsııasy isten shyǵyp, kisi múgedek bolyp qalýy yqtımal. Al odan da uzaqqa sozylyp ketse, adam qaıtys bolady. Demek, keýdege kompressııa jasaý arqyly biz júrek qyzmetin moınymyzǵa alyp, aǵzadaǵy qan aınalymyna kómektesemiz. Mı ólip qalýynyń aldyn alamyz. Sóıtip, jedel járdem qyzmeti jetkende, mamandarǵa naýqastyń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beremiz.
— Ádette, kópshilik qoldan dem aldyrýǵa qorqady. Bul jóninde ne aıtar edińiz?
— Ol túsinikti nárse. Sebebi, qaýipsizdik máselesi bar. Eger týysqany bolsa, álbette, jurt oılanbastan naýqastyń aýzy arqyly ókpesine jasandy dem berýge umtylady. Al beıtanys bireýge olaı isteýge tartynady. Óıtkeni, silekeı arqyly gepatıt, AITV, týberkýlez sııaqty aýrýlar juǵady. Sondyqtan naýqastyń keýde tusyna massaj jasap, basyp, qan aınalymyn qalpyna keltirýge tyrysý — eki jaqqa da qaýipsiz ádis. Al qaqpaǵy bar arnaıy maska bolsa, ony es-tússiz jatqan kisiniń aýzy arqyly dem berýge qoldanýǵa bolady. Eń bastysy — kómektesýden qoryqpaý kerek. Áreketsiz turmaǵan jón.
— El arasynda defıbrıllıator qurylǵysy toqtap qalǵan júrekti qaıtadan «iske qosady» degen sóz taraǵan. Bul ras pa?
— Iá, bul — keń taraǵan mıf. Tipti, ara-tura medıtsına qyzmetkerleriniń arasynda da aıtylady. Biraq, negizi, ol júrekti qaıtadan «tiriltpeıdi». Keýdeni qolmen basý arqyly júrekti «iske qosatyn» — biz. Sol sebepti, qoǵamdyq oryndarda avtomatty defıbrıllıatorlar qoıylǵany durys. Ony qoldaný óte ońaı. Qurylǵyny qossańyz, aldyn-ala jazylǵan aýdıo nusqaýlyq ne isteý kerek ekenin túsindiredi. Ol úshin medıtsınalyq bilimniń qajeti joq.
— Alǵashqy medıtsınadyq kómek qajet bolatyn jaǵdaılar kóbine qandaı jerlerde bolady?
— Naqty bir oryndy aıta almaımyn. Ondaı jaǵdaı barlyq jerde — úıde, kafede, qoǵamdyq kólikte, jumysta da bolýy múmkin. Degenmen, tehnıkalyq qaýipsizdik erejeleri buzylatyn óndiris oshaqtarynda, qurylysta, zaýyttarda jıi kezdesedi. Sonymen birge, jol-kólik oqıǵasy, bıikten qulaý, turmystyq janjaldar, pyshaqtaý sekildi jaıttar da oqtyn-oqtyn oryn alady. Úıde, jaqyndarynyń qasynda túrli keleńsizdikke ushyraıtyndar da az emes.
— Jurt kóbine qandaı qatelikter jiberedi?
— Qatelik jasaý úshin aldymen birdeńe bilý kerek. Kóp jaǵdaıda adamdar ne isteý kerek ekeninen múlde beıhabar bolady. Jalpy aıtqanda, basty másele — abdyrap qalý. Abdyrap sasý, qobaljý, kúıgelektený aqylǵa salý, oılaný qabiletinen aıyrady. Mundaı, tipti, medıtsına qyzmetkerleriniń arasynda da kezdesedi. Ondaı kezde kisi ózi biletin qarapaıym nárselerdi de umytyp qalady.
— Al talyp qalǵan janǵa kómektespeı, ótip ketetinder kóp pe?
— Qazir adamdar saq, salqynqandy bolyp ketken. Bireýler «mas uıyqtap jatyr» dep oılap, ótip ketýi de múmkin. Esinen tanyp qalǵannan keıin, qasyndaǵy beıtanys kisiler solaı oılap, kómektespeı, jedel járdem shaqyrmaı, saldarynan qaıtys bolyp ketken jandar da bar. Jerde jatqan kisiniń joq degende qasyna baryp, jaǵdaıyn bilý kerek. Sóıtip bireýdiń ómirin saqtap qalýyńyz da yqtımal.
— El aýzyndaǵy qaýesetterdiń qaısysy qaterli?
— Eń keń taraǵan mıf — epılepsııasy bar jan talyp qalsa, aýzyna birdeńe salý qajet degen sóz. Bulaı isteýge túbegeıli bolmaıdy. Qasyq ta, saýsaq ta salýǵa bolmaıdy. Sebebi, esinen tanǵan kisi tistep alýy múmkin. Durysy — bir jaǵyna aýdaryp, jaraqattap almaý úshin basyn súıep otyrý. Taǵy bir qate túsinik — synǵan súıekti óz betimen salýǵa tyrysý. Bul ahýaldy odan saıyn ýshyqtyrýy yqtımal.
— Alǵashqy medıtsınalyq kómekke balalardy úıretý kerek pe?
— Menińshe, 9-synyptan bastap ony tolyqqandy pán retinde mektep baǵdarlamasyna engizý qajet. Teorııa júzinde ǵana oqytyp qoımaı, manekendermen jumys istetkizip, túrli jaǵdaılardaǵy medıtsınalyq kómekti meńgertsek, bul nátıje berer edi. Odan bólek, ondaı pán keı oqýshylardyń mamandyq tańdaýyna da áser etip, medıtsınaǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatatyny kádik.
— Medıtsına salasynan mundaı oqytýshylyq qyzmetke qalaı keldińiz?
— 2010 jyldan beri jedel járdem qyzmetinde feldsher bolyp jumys isteımin. Ýaqyt óte kele, qoǵamǵa medıtsınalyq saýat jetispeıtinin túsindim. Arnaıy kýrstan ótip, halyqaralyq sertıfıkat aldym da, ózim halyqty oqyta bastadym. Bul isim men úshin mańyzdy. Jedel járdem qyzmetindegi jumysymnan bólek, jurtty medıtsınalyq turǵyda saýattandyrý arqyly qanshama naýqasty qutqaryp qalýǵa bolady.
— Sózimizdiń túıininde, tótenshe jaǵdaıda ne isteý kerek ekenin taǵy bir naqtylasańyz…
— Eń bastysy, abdyramaý qajet. Áýeli bir sát aınalańyzǵa mán berip, jaǵdaıdy baǵamdap alyńyz. Sodan soń, jedel járdem qyzmetin shaqyryńyz da, negizgi reanımatsııalyq is-áreketke kóshińiz. Eger qoldan dem aldyrý daǵdysyn meńgerseńiz, talyp qalǵan kisiniń ómirin saqtap qalýyńyz múmkin.
Aıta keteıik, buǵan deıin elde medıtsınalyq bilim berý 7 jyldyq oqýǵa kóshiriletinin jazǵanbyz.
Sondaı-aq, 2022 jyldan bastap oqýǵa túsken medıtsına mamandary jańa júıe boıynsha jumys isteıdi.
Odan bólek, byltyr jedel járdem 8 mln-nan astam shaqyrtýǵa qyzmet kórsetti.
