Altyn ordanyń aqsha saraıy: Syr boıynda teńge qalaı soǵyldy
QYZYLORDA. KAZINFORM — Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdanynyń aýmaǵynda Aqqyr aýylynan ońtústikke qaraı Jent qalashyǵy ornalasqan.
Arheologııalyq jáne nýmızmatıkalyq zertteý nátıjesi onda birneshe tarıhı kezeńde aqsha saraıy jumys istegenin kórsetti. Ǵalymdar saraı jumysynyń belsendiligi negizgi eki dáýirge tuspa-tus keletinin aıtyp otyr.
— Birinshisi — Horezmshah kezeńi, ıaǵnı HІІ ǵasyrdyń sońy men HІІІ ǵasyrdyń basy. Bul ýaqytta Jent Horezm memleketiniń Syrdarııa boıyndaǵy basty áskerı-ákimshilik ortalyǵy boldy. Qalada musylmandyq úlgidegi altyn dınarlar men mys dırhemder soǵyldy. Teńgelerde kóbine bıleýshiniń esimi men Jent qalasynyń ataýy anyq kórsetildi. Ekinshisi — Altyn Orda nemese Joshy ulysy kezeńi. Bul degenimiz — HІІІ ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HІV ǵasyr. Mońǵol shapqynshylyǵynan keıin qala tez qalpyna kelip, Joshy ulysynyń shyǵys bóligindegi eń iri saýda habyna aınaldy. Aqsha saraıy HІІІ ǵasyrdyń 70-80 jyldarynan bastap qaıtadan jandanyp, ımperııalyq deńgeıdegi teńge aınalymyna úles qosty. Jent jurtynan tabylǵan monetalar negizinen altyn, kúmis jáne mystan jasalǵan. Qaladan altyn monetalar sırek tabylǵanymen, olardyń tarıhı quny óte joǵary. Altyn dınarlar negizinen halyqaralyq iri saýda-sattyqta Iran, Úndistan, Qytaı sııaqty alys elderden kelgen kópestermen eseptesý úshin qoldanylǵan. Teńge betine Quran aıattary nemese halıfalardyń esimi kallıgrafııalyq arab jazýymen qashalǵan, — dedi tarıhshy Darhan Іlııasov.
Kúmis teńgeler ishki jáne aımaqtyq saýdanyń negizgi qozǵaýshy kúshi boldy. Tarıhshy Altyn Orda dáýirinde, ásirese, Móńke, Berke jáne Toqta handardyń tusynda Jentte soǵylǵan kúmis dırhem betinde Joshy ulysynyń resmı belgisi — «Taraq tańba» beınelengenin atap ótti.
— Teńgeniń bir betinde «Sultan ál-ǵadil» (Ádil sultan) degen jazý bolsa, ekinshi betinde onyń soǵylǵan jeri retinde «bálád Jent» (Jent qalasy) nemese «Mádinat al-Jent» dep jazyldy. Qalashyqtyń ornynan mystan soǵylǵan pul kóptep tabylǵan. Ol qala ishindegi kúndelikti nan, et, mata, qysh ydystar sııaqty usaq-túıek saýda kezinde qoldanylǵan. Mys puldyń dızaıny erekshe, olarda jazý ǵana emes, túrli anımalıstik beıne kezdesedi. Mysaly, barys, arystan, qosbasty búrkit, kún men arystan, geometrııalyq órnekter — segiz qyrly juldyz, toqyma órnekter salynǵan. Jentten Saraıshyq, Saraı-Batý, Bulǵar, Horezm, Samarqand, tipti Qyrym men Iran qalalarynyń teńgeleri tabyldy. Bul qalanyń ǵalamdyq saýda torabynda turǵanyn dáleldeıdi. Onda jazylǵan han esimderi men hıjra jyl sanaýy boıynsha soǵylǵan jyly Jenttiń qaı ýaqytta qaı hannyń ıeliginde bolǵanyn, Aq Orda men Kók Orda arasyndaǵy shekaralardyń qalaı ózgergenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. HIV ǵasyrdyń ortasynda ınflıatsııa baıqaldy, ıaǵnı teńgelerdiń salmaǵy men quramyndaǵy kúmis azaıyp ketken. Bul Altyn Ordadaǵy uly dúrbeleń jyldaryndaǵy ekonomıkalyq quldyraýdyń Jentke de áser etkenin aıqyndaıdy, — dedi ol.
Altyn Orda saraıynda soǵylǵan keıbir teńgeniń betinde «Baqytqa soǵylǵan teńge» degenge keletin izgi sóz jazylǵan. Bul aqshanyń tólem quraly ǵana emes, sonymen birge memlekettik úgit-nasıhat pen mádenıettiń de bólshegi bolǵanyn kórsetedi.
— Shyǵys nýmızmatıkasynda, onyń ishinde Altyn Orda, ıaǵnı Joshy ulysy dáýirinde aqsha saraılarynda soǵylǵan teńgelerge izgi tilekter men saıası-rýhanı uran jazý úrdisi keń etek alǵan. Eń tanymal ári mándi tirkes — arab tilindegi «Sýrrıba bálád Jent» (Jent qalasynda soǵyldy) degen jazýmen qatar júretin «Maımýn» nemese «Mýbarak» (Baqytty, berekeli, qutty) sózderi. Munyń birneshe mańyzdy sebebi bar. Jent — halyqaralyq kerýen joldarynyń toǵysqan tusy. Ár elden kelgen kópester men jergilikti halyq aqshanyń qunyna, quramyndaǵy altyn men kúmistiń tazalyǵyna kúmán keltirmeýi kerek edi. Teńgedegi «berekeli» nemese «baqytty» degen jazý bıleýshiniń aqsha reformasyna jáne onyń sapasyna bergen ýádesi ispetti boldy. Orta ǵasyrlardaǵy shyǵys qoǵamy nyshandar men sózdiń qudiretine úlken mán bergen. Qaltasynda nemese ámııanynda «Baqytty/Berekeli» degen jazýy bar teńgeni ustaǵan adam «bul aqsha maǵan qut ákeledi, saýdama bereke beredi» dep sengen. Mundaı teńgeler Jent qalasynyń jáne ony bılep turǵan Altyn Orda nemese Aq Orda handarynyń ekonomıkalyq turaqtylyǵy men ál-aýqatyn syrt kózge pash etýdiń taptyrmas nasıhat quraly edi. Іzgi sózder kóbine teńgeniń ortasyndaǵy sharshynyń nemese segiz qyrly juldyzdyń ishine kórkem kallıgrafııalyq qoltańbamen jazylatyn. «Baqyt» sózi jazylǵan mys puldyń ekinshi betinde kóbine kúnniń kózi, arystan, balyq nemese ómir aǵashy beınelengen. Shyǵys mádenıetinde bul baılyqtyń, uzaq ǵumyr men sáttiliktiń sımvoly bolyp sanalǵan, — dedi tarıhshy.
Aıta keteıik, ıslam mádenıetiniń Syr óńirindegi basty ortalyǵy sanalatyn Jent qalasynda sondaı-aq záýlim meshitter, medreseler men iri kitaphanalar jumys istegen.
