Altyn alǵandar: «Fýtbol táji» qaı óńirlerge saıahattady

Qazaqstan fýtbol chempıonatynyń joǵarǵy dıvızıonynyń ataýy tól tarıhymyzda tórt ret ózgerdi. Bul ózgerister lıga qurylymyndaǵy iri reformalarǵa jáne basty kommertsııalyq demeýshilerdiń aýysýyna baılanysty boldy.

Táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy ulttyq fýtbol chempıonaty 1992 jyly ótti. Týrnır el táýelsizdik alǵannan keıingi jyly KSRO chempıonatynyń ekinshi lıgasynyń «8-aımaǵy» negizinde uıymdastyryldy. 2001 jylǵa deıin ulttyq fýtbol chempıonatynyń negizgi dıvızıony jaı ǵana Joǵarǵy lıga (keıbir qujattarda Joǵarǵy dıvızıon) dep ataldy.

2002 jyly qazaq fýtbolynda tarıhynda betburys boldy: Qazaqstan Fýtbol Federatsııasy Azııa Fýtbol Konfederatsııasynan (AFC) Eýropalyq Fýtbol Qaýymdastyqtary Odaǵyna (UEFA) aýysty. Osy tusta búkil ishki jarystar júıesine iri reformalar jasaldy, al joǵarǵy dıvızıonǵa eýropasha jańǵyrǵan Sýperlıga ataýy berildi.

2008 jylǵy maýsym qarsańynda Fýtbol Federatsııasynyń Atqarý komıteti erejelerge qosymsha ózgerister engizdi. Dodanyń bedelin arttyrý jáne ony álemdik standarttarǵa sáıkestendirý (Anglııa nemese Reseı lıgalaryna uqsas etý) úshin bas týrnırdiń aty Qazaqstan Premer-lıgasy (QPL) bolyp ózgertildi.

2020 jyldyń naýryz aıynda eldiń joǵarǵy dıvızıony óz tarıhynda alǵash ret ataýyn kommertsııalyq uıymǵa satty. Býkmekerlik uıymmen tıtýldyq demeýshi bolý týraly jasalǵan úsh jyldyq kelisim aıasynda lıga ataýy resmı túrde ózgertilip, «Qazaq chempıonaty» sózderiniń janyna demeýshi kompanııanyń aty qosyldy.

2024 jyldyń basynda týrnır uıymdastyrýshysy (Qazaqstannyń Kásipqoı fýtbol lıgasy) rebrendıng júrgizip, uıymnyń ataýy QFL (Kazakhstan Football League) dep ózgertildi. 2025 jyly býkmekerlik ataýdan bas tartylyp, joǵarǵy dıvızıonǵa dástúrli Qazaqstan Premer-lıgasy ataýy qaıtaryldy.

Qazaqstan fýtboly tarıhynyń ereksheligi sol, ol belgili bir ortalyqqa shoǵyrlanbaǵan. ıAǵnı, 35 maýsymda (1992 jyldan 2026 jylǵa deıin) chempıonattyń «altyn táji» respýblıka aýmaǵyna túgel saıahatady —elimizdiń batysy men shyǵysyna da, tústigi men teriskeıine de bardy, ortalyqtaǵy iri qalalardyń da qýanyshyna kýá boldy. Nebári 35 jyl ishinde eldiń segiz qalasynyń toǵyz klýby Qazaqstan chempıony atandy.

Kóshtiń hronologııasy: 5 negizgi dáýir

Eger ár jyldary ataýy ózgergen klýbtardyń (mysaly, tarıhı «Jeńis» «Astana-1964» jáne qazirgi «Astana» FK) jetistikterin biriktirsek, Qazaqstan fýtbolynyń altyn medaline kýá bolǵan qalalardyń qorytyndy kestesi tómendegideı bolmaq:

Astana (10 tıtýl) — jeke dara kóshbasshy. Qazirgi «Astananyń» ózi jeti márte chempıon atanǵan, al «Jeńistiń» enshisinde úsh altyn bar.

Almaty (5 tıtýl) — barlyq jeńis «Qaıratqa» tıesili.

Pavlodar (5 tıtýl) — «Ertis» bes dúrkin chempıon (bir márte «Ansat» degen atpen) bolǵan.

Aqtóbe (5 tıtýl) — 2000 jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy «Aqtóbe» FK-nyń altyn dáýiri.

Semeı (3 tıtýl) — 1990 jyldarda «Elimaı» ústemdik etken edi.

Qostanaı (2 tıtýl) — «Tobyl» 2010 jáne 2021 jyldary chempıonatta jeńiske jetken.

Qaraǵandy (2 tıtýl) — «Shahter» 2011–2012 jyldardaǵy qos tarıhı chempıondyǵy.

Shymkent (2 tıtýl) — «Ordabasynyń» eki altyn júldesi.

Taraz (1 tıtýl) — «Tarazdyń» 1996 jylǵy sensatsııasy.

Qazaqstan chempıondarynyń tolyq hronologııalyq tizimi tómendegideı:

1992 jylǵy maýsym: «Qaırat» (Almaty)

1993 jylǵy maýsym: «Ańsat» (Pavlodar)

1994 jylǵy maýsym: «Elimaı» (Semeı)

1995 jylǵy maýsym: «Elimaı» (Semeı)

1996 jylǵy maýsym: «Taraz» (Taraz)

1997 jylǵy maýsym: «Ertis» (Pavlodar)

1998 jylǵy maýsym: «Elimaı» (Semeı)

1999 jylǵy maýsym: «Ertis-Bastaý» (Pavlodar)

2000 jylǵy maýsym: «Jeńis» (Astana)

2001 jylǵy maýsym: «Jeńis» (Astana)

2002 maýsymy: «Ertis» (Pavlodar)

2003 jylǵy maýsym: «Ertis» (Pavlodar)

2004 jylǵy maýsym: «Qaırat-Almaty» QTJ (Almaty)

2005 jylǵy maýsym: «Aqtóbe» (Aqtóbe)

2006 jylǵy maýsym: «Astana» (tarıhı «Jeńis», Astana)

2007 jylǵy maýsym: «Aqtóbe» (Aqtóbe)

2008 jylǵy maýsym: «Aqtóbe» (Aqtóbe)

2009 maýsymy: «Aqtóbe» (Aqtóbe)

2010 jylǵy maýsym: «Tobyl» (Qostanaı)

2011 maýsymy: «Shahter» (Qaraǵandy)

2012 maýsymy: «Shahter» (Qaraǵandy)

2013 jylǵy maýsym: «Aqtóbe» (Aqtóbe)

2014 jylǵy maýsym: «Astana» FK (jańa elordalyq klýb, Astana)

2015 jylǵy maýsym: «Astana» FK (Astana)

2016 jylǵy maýsym: «Astana» (Astana)

2017 jylǵy maýsym: «Astana» FK (Astana)

2018 jylǵy maýsym: «Astana» (Astana)

2019 jylǵy maýsym: «Astana» (Astana)

2020 jylǵy maýsym: «Qaırat» (Almaty)

2021 jylǵy maýsym: «Tobyl» (Qostanaı)

2022 jylǵy maýsym: «Astana» (Astana)

2023 jylǵy maýsym: «Ordabasy» (Shymkent)

2024 jylǵy maýsym: «Qaırat» (Almaty)

2025 jylǵy maýsym: «Qaırat» (Almaty)

2026 maýsymy: «Ordabasy» (Shymkent)

Táýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy onjyldyqta Qazaqstan fýtbolynda shyǵys jáne soltústik aımaqtardyń aıqyn basymdyǵy baıqaldy. Semeı 1990-shy jyldardyń negizgi derjavasyna aınaldy, atap aıtqanda «Elimaı» chempıonattyń bas tıtýlyn úsh márte jeńip aldy. Artynsha kóshbasshylyq tizginin Pavlodar óz qolyna aldy. «Ertis» («Ansat») ǵasyr basynda basym kúshke aınalyp, 2003 jylǵa deıin bes altyn medal jeńip aldy. Ara-tura Almaty (1992 jyly «Qaırat») men Taraz (1996 jylǵy sensatsııa) soltústik-shyǵys gegemonııasyna qarsylyq tanytyp turdy.

2000 jyldardyń basynda eldiń saıası ortalyǵynyń Aqmolaǵa (qazirgi Astana) aýysýy fýtbolǵa da eleýli ózgeris ákeldi. Astanalyq «Jeńis» 2000 jáne 2001 jyldary tarıhta alǵash ret chempıondyq kýbogin eldiń ortalyǵyna ákeldi, 2006 jylǵy jeńispen (qazir «Astana» ataýymen) tabystaryn nyǵaıtty. Bul astananyń iri fýtbol ortalyǵyna aınalýdy kózdegen ambıtsııasynyń ilki nyshany edi.

Alaıda 2000 jyldardyń orta tusynda fýtboldyń ańsary Batys Qazaqstanǵa aýdy. Vladımır Mýhanov basqarǵan «Aqtóbe» FK dáýiri bastaldy. Klýb keremet nátıje kórsetip, chempıonatta het-trık jasady (2007–2009) jáne 2013 jyly besinshi altyn medaldi qanjyǵasyna basty. Birneshe jyl boıy lıgadaǵy eń qyzý ári adal kórermenderi bar «Aqtóbe» respýblıkanyń fýtbol astanasyna aınaldy. Aqtóbedegi dúrkin damýdyń lebi kórshi otyrǵan Qostanaıǵa da yqpalyn tıgizdi deýge bolady — 2010 jyly «Tobyl» 2010 jyly alǵashqy altynyn jeńip aldy.

2010 jyldary táýelsiz Qazaqstan tarıhynda múldem jańa fýtbol kúshi paıda boldy, ol — «Astana» FK. «Astana Arenanyń» orasan zor resýrsy men zamanaýı ınfraqurylymynyń arqasynda jańa elordalyq klýb lıgada buryn-sońdy bolmaǵan rekordtardy ornatyp, qatarynan alty márte chempıonat tıtýlyn jeńip aldy (2014–2019). Osy jyldary «Astanany» Eýropa da tanyp úlgerdi. Basqa óńirler, onyń ishinde burynǵy kúsh ıesi Almaty da alty jyl boıy «Astanany» ókshelep qýýmen ǵana shekteldi.

Sońǵy maýsymdarda «altynnyń» geografııasy sony ózgeristerge ushyrap, kúsh ortalyǵy ońtústikte myqtap ornyqty. Atap aıtqanda, Almaty qaıta kúsh jınap keledi. «Qaırat» 2020 jyly «Astananyń» gegemonııasyn alǵash ret buzdy, al 2024 jylǵy maýsymda «altyndy» arý qalaǵa qaıtaryp, sol chempıondyq ataǵyn 2025 jyly da qorǵaı bildi.

Sońǵy kezdegi basty jańalyq shymkenttik «Ordabasy» bolyp otyr. 2023 jyly alǵashqy tarıhı tıtýlyn jeńip alǵan klýb, bıylǵy maýsymda Andreı Martınniń basshylyǵymen sol jetistigin qaıtalady. Maýsym aıaqtalýyna bir týr qalǵanda, shymkenttikter jarys jolynda «Qaırat» jete almastaı ozyp shyǵyp, resmı túrde eki dúrkin chempıon atandy.

Eń kóp marapat alǵan oıynshylar men surmergender

Árıne, komandanyń ulttyq chempıonatta jeńiske jetýinde kóptegen faktor mańyzdy ról atqarady. Sonyń eń mańyzdysy durys transferlik saıasat der edik. Óıtkeni bapkerdiń basshylyǵymen alańda gol soǵatyn da, qarsylastyń shabýylyn toıtaratyn da — fýtbolshylar.

1992 jyldan bergi Qazaqstandaǵy ulttyq chempıonat tarıhynda joǵary dıvızıonda kóptegen jergilikti jáne sheteldik fýtbolshylar oınady. Degenmen, sonyń tek segizi ǵana 100 goldyq mejeden asa aldy.

Nurbol Jumasqalıev — 167 gol

Lıganyń absolıýtti jáne teńdessiz rekordshysy. Ol óziniń búkil sanaly mansabyn Qostanaıdyń «Tobylyna» arnady. Onyń goldar rekordy kóp jyldar boıy ózge shabýylshylar úshin qol jetpes arman bolyp keledi ári aldaǵy onjyldyqtarda jańara qoıýy ekitalaı.

Murat Tileshev — 148 gol

Úzdik mergender arasyndaǵy naǵyz «kóshpendi». Tileshev eldiń barlyq jetekshi klýbtary sapynda gol soǵyp úlgerdi. «Jeńis», «Ertis» jáne «Aqtóbe» komandalarynda maýsymnyń eń úzdik bombardıri boldy.

Oleg Lıtvınenko — 147 gol

1990-2000 jyldarda aty ańyzǵa aınalǵan shabýylshy. Ol Semeıdiń «Elimaı» jáne Tarazdyń «Fosfat» komandalarynda naǵyz surmergen retinde tanyldy. Onyń gol soǵý qabileti keremet edi.

Nurken Mázbaev — 142 gol

Qazaq fýtbolynyń alǵashqy onjyldyǵyndaǵy eń aıbyndy shabýylshylardyń biri. Onyń tabysty jyldarynyń shyńy týǵan jeri Tarazda, Qostanaıdyń «Tobylynda» jáne Qyzylordanyń «Qaısar» klýbtaryna týra keldi.

Andreı Mıroshnıchenko — 115 gol

Qazaq chempıonatynyń alǵashqy kezeńiniń juldyzy, ol «Elimaı» jáne «Aqtóbe» komandalarymen qorǵaýshylardyń qorqynyshty túsine aınaldy.

Keıinirek, 2010 jyldary Qazaqstan Premer-lıgasynda sheteldik oıynshylar gol soǵý rekordtaryn jańarta bastady. Eń úzdik sheteldik oıynshylar:

Ulyqbek Baqaev (Ózbekstan) — 111 gol

Qazaq fýtbolynyń «100 gol soqqandar klýbyna» engen jalǵyz sheteldik oıynshy. Ol «Tobyl», «Jetisý» jáne «Ertis» sapynda júrip tórt márte Qazaqstan chempıonatynyń úzdik surmergeni atandy.

Marın Tomasov (Horvatııa) — 95 gol

«Astana» sapyndaǵy ańyzǵa aınalǵan jartylaı qorǵaýshy, goldary sanyn jyl saıyn arttyryp keledi.

Jerar Goý (Kot-d'Ivýar) — 88 gol

2010 jyldardyń ortasynda almatylyq «Qaırattyń» negizgi shabýyldaýshy kúshi bolǵan ol nebári úsh jarym maýsymda 88 gol soǵyp, qatarynan úsh ret QPL «Altyn býtsasyn» jeńip aldy.

Joao Paýlo (Brazılııa) — 75 gol

Aldymen Shymkenttiń «Ordabasy» komandasynda kóptegen goldar soqqan, keıin 2026 jylǵa deıin «Qaırat» sapynda oınaǵan qazirgi brazılııalyq ardager.

Eń kóp marapattalǵan qazaqstandyq fýtbolshylar:

Abzal Beısebekov (15 tıtýl)

Astananyń kóp jylǵy kapıtany jáne sımvoly. Ol kásibı marapattar sany boıynsha ulttyq rekordtyń ıesi. Onyń jeke mýzeıinde chempıonattyń altyn medali, sondaı-aq kóptegen kýboktar, sýperkýboktar jáne Lıga kýbogi bar.

Serikjan Mýjıkov (12 tıtýl)

Óz býynynyń eń tehnıkalyq sheber jartylaı qorǵaýshylarynyń biri, ol «Astananyń» gegemondyq dáýirinde ataqty fýtbolshy boldy. Sondaı-aq, «Tobyl» jáne basqa da jetekshi QPL klýbtarymen jeke kýboktar jınaǵyn tolyqtyrdy. [1, 2]

Dmıtrıı Shomko (12 tıtýl)

2010 jyldary astanalyq komandamen altyn medalǵa kenelgen juldyzdy sol jaq qorǵaýshy. Mansabynyń shyńynda ol óz klýby úshin de, Qazaqstan quramasy úshin de mańyzdy oıyndar ótkizdi. [1]

Ashat Taǵybergen (11 tıtýl)

Biregeı jartylaı qorǵaýshy jáne ulttyq quramanyń qazirgi kóshbasshysy. Ol — ol tórt túrli klýbpen — «Aqtóbe», «Astana», «Tobyl» jáne «Ordabasy» komandalarymen birge Qazaqstan chempıony atandy, bul onyń QPL-dyń «altyn tumary» mártebesin rastady.

Sergeı Malyı (10 tıtýl)

QPL tarıhyndaǵy eń senimdi ortalyq qorǵaýshylardyń biri. Taǵybergen sııaqty, ol da lıganyń eń myqty komandalarynyń arasynda oınap, astanalyq klýbpen de, «Tobyl» men «Ordabasy» sııaqty óńirlik kóshbasshylarmen de chempıondyq tıtýldardy jeńip aldy.

Eger tek chempıonattyń altyn medaldary týraly aıtsaq (kýboktik týrnırlerdi qospaǵanda), «Astananyń» ústemdik dáýirine deıin eldiń jetekshi rekordshysy — ańyz qorǵaýshy ári Qazaqstan quramasynyń kópjyldyq kapıtany Samat Smaqov (alty dúrkin chempıon) bolmaq. Ol tórt ret jyldyń úzdik fýtbolshysy atandy jáne úsh túrli klýbpen: «Elimaı», «Ertis» jáne týǵan qalasynyń «Aqtóbe» komandasymen altyn medal jeńip aldy.

2026 jylǵy maýsym QPL geografııasy úshin tarıhı betburys kezeńine aınaldy. QFF-nyń jańa uzaq merzimdi strategııasyna sáıkes, klýbtar («Aqtóbe», «Ordabasy», «Tobyl», «Elimaı» jáne basqalar) jappaı strategııalyq jeke ınvestorlardyń basqarýyna berildi. Mysaly, «Ordabasynyń» 2026 jylǵy ekinshi altyn medali iri qazaqstandyq bıznestiń fýtbolǵa bet burýymen tuspa-tus keldi.

Kúmis medal ıegeri bolyp otyrǵan «Qaırattyń» da jekemenshik klýb atanǵanyna 10 jyldan asyp qaldy. Al 2026 jyly úzdik 4-tikke engen «Oqjetpes» te bıznesten qarjylandyrylady. Bul jańa kommertsııalyq modeldiń tıimdiligin kórsetip otyr.