«Altyn adamnan» Abylaı han shapanyna deıin: Tanymal restavrator 85 jasta

Qoldanystan shyǵyp, umyt bola bastaǵan baspaq, shashqap, beldemshe sekildi turmystyq buıymdar da osy restavratsııa kómegimen saqtalyp qalǵan. Ulttyq mýzeıde dástúrli kıim men turmystyq buıymdardy qalpyna keltirý, mýzeı jádigerlerin saqtaý jáne restavratsııa salasyna maman daıarlaý máseleleri sóz boldy.

Tursynkúl Jaılaýbaevanyń restavratorlyq joly klassıkalyq bilim alǵan mamannyń ómirbaıanyna uqsamaıdy. Onyń aıtýynsha, on jyldyq qana bilimi jáne tiginshilikke ıkemi bolǵan.

— Men jaı ǵana tiginshimin. Іlııas Jansúgirovtyń qyzy Úmit tátemen jaqyn týystaı aralasyp júrdik. Sol kisi «Qoldaryńnan birdeńe keledi eken. Mýzeıge barsańshy» dedi. Jaraıdy dep, kıizden jasap alǵan dorbamdy asynyp, mýzeıge keldim. Birden jumys aldy, — dep eske alady Tursynkúl Jaılaýbaeva.

Tursynkúl Jaılaýbaıqyzy 1980-1983 jyldary Almaty qalasynda Ózbekáli Jánibekovtiń bastamasymen uıymdastyrylǵan «Qazmýzrestavratsııa» mekemesinde eńbek jolyn bastady. Al 1983 jyly QR Memlekettik ortalyq mýzeıinde І dárejeli restavrator atandy.

Budan bólek, Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde, Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynda eńbek etti. Keıinirek 2006 jyly Astana qalasyna qonys aýdaryp, QR Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda, 2014-2017 jyldary — QR Ulttyq mýzeıiniń Konservatsııa jáne restavratsııa qyzmetinde joǵary sanatty sýretshi-restavrator qyzmetin atqardy.

Onyń esimi ásirese Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn adamnyń» ekinshi rekonstrýktsııasymen baılanysty. 1994 jyly Tursynkúl Jaılaýbaeva onyń kıiminiń pishimi men kesilý úlgisin ázirleýge atsalysty. Keıipkerimiz VI ǵasyrda ómir súrgen Pazyryq qyzynyń kıimin, Saq kóseminiń kıimderin qalpyna keltirip, tarıhsúıer qaýymǵa usyndy.

— Altyn adamnyń kıimin jańadan tigip shyqtyq deýge bolady. Ony qalpyna keltirý úshin qoıdyń ılengen terisin berdi. Bar bilgenimdi qyzyma úıretkenmin. Sol qyzymyz ekeýmiz ózimiz piship, ózimiz tiktik. Bastapqyda esh aqparat bolmady, tarıhı derekterdi qarap, izdenip, Saq degen babalarymyz bolǵanyn bildik. Terini biz ınemen tigý ońaıǵa túsken joq. Bas-aıaǵy bes-alty aı ýaqyt ketti, — deıdi belgili restavrator.

Sheberdiń qolymen qaıta jańǵyrǵan jádigerlerdiń qatarynda Abylaı hannyń qamqa shapany men Qaz daýysty Qazybek bıdiń zerli shapany da bar. Jádigerlerdiń bastapqy qalpy adam kórgisiz boldy, dep eske alady. Shapannyń bir bóligi búlingen, keı tustary kesilip alynǵan. Sondyqtan mamandar Buqaraǵa baryp, tarıhı úlgige uqsas mata men jip taýyp, qasterli kıimderdi qaıta jańǵyrtqan.

— Báriniń astary joq, materıaldyń ózi shirı bastaǵan, odan keıin adamdar yrymdap shapannyń shetinen jaǵasyna deıin kesip ala bergen. Tipti shapandardyń bas-aıaǵy qaıda ekenin tappadyq. Óte aýyr jumys boldy. Babalarymyzdyń árýaǵy razy bolsyn, «Biz tikpesek, mundaı jumyspen kim aınalysady?» dep, eńbektendik. Qazir de mýzeılerge eshteńeni laqtyrmańdar dep aıtyp otyramyn. Búlingen jádigerlerdi laqtyrýǵa qumar. Shetel bolsa, árbir buıymyn saqtaýǵa tyrysar edi, — deıdi Tursynkúl ájeı.

Tursynkúl Jaılaýbaeva qalpyna keltirgen jádigerler búginde Qazaqstannyń jáne sheteldiń birqatar mýzeıinde saqtaýly. Olardyń arasynda Oraldaǵy Chapaev mýzeıindegi sýlyq, Qostanaı mýzeıindegi XIII ǵasyrǵa jatatyn zerli kamzol men sultannyń parsha shapany, Ortalyq mýzeıdegi dástúrli bas kıimder men aıaqqaptar bar. Ýkraınadaǵy Taras Shevchenko mýzeıiniń suranysymen adaı rýyna tán bórik te qaıta jasalǵan.

— Tursynkúl Jaılaýbaevanyń baspaq, shashqap, beldemshe sekildi umyt bola bastaǵan dástúrli buıymdardy, sondaı-aq saq dáýiri men XVIII ǵasyrdaǵy qazaq áıelderiniń kıim úlgilerin qaıta jańǵyrtty. Bul jumystardyń ǵylymı-zertteý, tárbıelik jáne mádenı-aǵartýshylyq mańyzy zor. Onyń eńbekteri Qazaqstan mýzeıleriniń qorlaryn tolyqtyryp qana qoımaı, sheteldik mýzeılerde qazaqtyń dástúrli mádenıetin tanytýǵa da qyzmet etip keledi, — dedi Ulttyq mýzeı dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Aqmaral Ibraeva.

Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasyn saqtap júrgen restavratorlar kóp emes. Tipti Ulttyq mýzeı mamandarynyń aıtýynsha, elde ǵylymı mýzeılik restavratsııa salasynda kásibı kadr tapshylyǵy aıqyn seziledi.

Ulttyq mýzeıdiń Konservatsııa jáne restavratsııa bóliminiń basshysy Dana Dosaevanyń aıtýynsha, mýzeıdegi ǵylymı restavratsııany turmystyq zattardy jóndeýmen shatastyrmaý kerek. Onyń ózindik ǵylymı ádisteri, tehnologııasy men talaptary bar.

— Qazir bul baǵytty JOO-lardyń oqý protsesine engizý máselesi qarastyrylyp keledi. Buǵan deıin Astanadaǵy Shabyt óner ýnıversıteti men Almatydaǵy T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy restavratsııa boıynsha jekelegen pánderdi oqytty. Ulttyq mýzeıde búginde Konservatsııa jáne restavratsııa qyzmetinde 19 maman bar. Onyń úsheýi — Shabyttan kelgen túlekter. Qalǵan mamandardyń bir bóligi mýzeıge jumysqa kelgen soń, tájirıbeli restavratorlardan tálim alyp, úırenip shyqty, — dep túsindirdi Dana Dosaeva.

Mýzeı sheteldik mamandarmen tájirıbe almasý jáne qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý baǵytynda da jumys istep keledi. Al tarıhı jádigerlerdiń materıaldyq quny týraly aıtqanda, restavratorlar olardyń saqtalýynyń mánin tek aqshamen ólsheýge bolmaıtynyn atap ótedi.

— Quqyqtyq turǵyda saqtandyrý úshin keı zattardyń qundylyǵyn baǵalaýǵa bolady, biraq tarıhı turǵydan olar — baǵa jetpes dúnıeler, — deıdi mýzeı mamany.

Onyń aıtýynsha, saqtaýdy qajet etetin jádigerlerdiń qatarynda arheologııalyq nysandar da kóp. Keı jaǵdaıda bıýdjet máselesi sheshilgenshe tarıhı nysannyń ózi búlinip ketýi múmkin. Sondyqtan dalalyq konservatsııa, ıaǵnı jádigerdi nemese arheologııalyq nysandy buzylýdan ýaqytsha qorǵaý tásilderin damytý mańyzdy.

— Jádigerdi qalpyna keltirýdiń ózi jetkiliksiz. Ony keıin durys saqtaý qajet. Mýzeılerdiń ózinde de saqtaý jaǵdaılary árkelki. Temperatýra, jaryq, ylǵaldylyq jáne arnaıy jabdyqtar tarıhı zattardyń saqtalýyna tikeleı áser etedi, — deıdi bólim basshysy.

Aıta keteıik, Abaı teatrynda jańartylǵan ınteraktıvti mýzeı ashyldy.