«Altyn adam» genomy tolyq zertteldi: Ǵalymdar qandaı jańalyq ashty
ASTANA. KAZINFORM – Ǵalymdar alǵash ret qazaqstandyq «Altyn adamnyń» tolyq genomyn zerttep shyqty. Sonyń nátıjesinde temir dáýirine jatatyn bul arheologııalyq oljanyń er adamǵa tıesili ekeni dáleldendi.
Zertteýdi AQSh, Qazaqstan, Germanııa, Aýstralııa jáne Ońtústik Koreıa ǵalymdarynan quralǵan halyqaralyq zertteý toby júrgizgen.
Jobaǵa Tehas ýnıversıtetiniń (Ostın), Maks Plank atyndaǵy Evolıýtsııalyq antropologııa ınstıtýtynyń, Tıýbıngen ýnıversıtetiniń, Adelaıda ýnıversıtetiniń, Seýl ulttyq ýnıversıtetiniń, Genetıka jáne fızıologııa ınstıtýtynyń, Á. H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń, sondaı-aq «Esik» jáne «Berel» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryqtarynyń mamandary qatysty.
Zertteý barysynda ǵalymdar bizdiń dáýirimizge deıingi 900-200 jyldar aralyǵynda Eýrazııa dalasynda jerlengen 85 adamnyń genomyna taldaý jasady. Solardyń ishinde Qazaqstannyń eń tanymal arheologııalyq jádigerleriniń biri – «Altyn adamnyń» genomy alǵash ret tolyq sekvenırlendi.
«Altyn adam» 1969 jyly Almaty mańyndaǵy Esik qorǵanynan tabylǵan. Bizdiń dáýirimizge deıingi IV-III ǵasyrlarǵa jatatyn, tonalmaı jetken bul qorymnan 4 myńnan astam altyn áshekeı, temir semser men qanjar, qola aına, qysh ydystar, sondaı-aq kúmis, qola jáne aǵashtan jasalǵan ydystar tabyldy. Arheologterdiń baǵalaýynsha, bul – búginge deıin anyqtalǵan saq dáýiriniń eń baı jerleý oryndarynyń biri. Erekshe nazar aýdaratyn jádigerdiń biri – 26 tańba qashalǵan kúmis tostaǵan. Ondaǵy jazýdyń syry áli kúnge deıin tolyq ashylǵan joq.
«Altyn adamnyń» temir dáýirindegi saq mádenıetine jatatyny burynnan belgili bolǵanymen, onyń jynysy ǵylymı ortada uzaq ýaqyt pikirtalas týdyryp keldi. Ejelgi DNQ-ǵa júrgizilgen taldaý onyń er adam bolǵanyn túpkilikti dáleldedi.
Zertteý nátıjesi «Altyn adamnyń» genetıkalyq turǵydan temir dáýirinde ómir súrgen saq taıpalarynyń ózge ókilderine jaqyn ekenin kórsetti. Sonymen birge, onyń genomynda Ortalyq Azııanyń ońtústigindegi ejelgi halyqtarǵa tán genetıkalyq úlestiń birshama joǵary ekeni anyqtaldy.
Bul málimetter temir dáýirindegi kóshpeli halyqtarda áleýmettik jiktelýdiń qalaı qalyptasqanyn anyqtaýǵa arnalǵan aýqymdy zertteýdiń bir bóligine aınaldy. Ǵalymdar sán-saltanatpen jerlengen aqsúıekterdiń DNQ-syn qarapaıym qorymdardan tabylǵan adamdardyń genetıkalyq derekterimen salystyra otyryp, qoǵamnyń bıleýshi toby ózara jaqyn týystyq baılanysta bolǵan degen qorytyndyǵa keldi.
Sonyń aıqyn dálelderiniń birinde genetıkalyq taldaý aqsúıek ókiliniń bir-birinen 50-140 shaqyrym qashyqtyqta jatqan, eki túrli qorymǵa jerlengen eki adamnyń atasy bolǵanyn kórsetti. Bul bılik pen joǵary áleýmettik mártebeniń bir áýlet ishinde birneshe urpaq boıy saqtalǵanyn ańǵartady.
Zertteýde aqsúıek áýletteriniń keıbirinde jaqyn týystar arasyndaǵy nekeniń belgileri de anyqtaldy. Sondaı-aq bul áleýmettik toptyń sany jalpy halyqpen salystyrǵanda áldeqaıda az bolǵan. Bul sol kezeńdegi bıleýshi áýletterdiń barynsha jabyq orta bolǵanyn kórsetedi.
Avtorlardyń qorytyndysyna sáıkes, genetıkalyq derekter temir dáýirindegi saq qoǵamynyń bıleýshi toby arasynda muragerlik áýletterdiń bolǵanyn rastaıdy.
Buǵan deıin «Altyn adamǵa» qatysty keń taraǵan ańyzdar men tarıhı derekter týraly «Esik» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory Gúlmıra Muhtarova aıtyp bergen bolatyn.
