Altaıdaǵy avstrııalyq jol qalaı salyndy?
ÓSKEMEN. QazAqparat - Rejısser Svetlana Berndl 1914-1920 jyldary Altaı asýlaryna jol salǵan avstro-vengrııalyq tutqyndar jaıynda fılm túsiripti. Derekti kıno qalyń kópshilikke Óskemendegi A.Pýshkın atyndaǵy oblystyq kitaphanada kórsetildi, dep jazady «Dıdar» gazeti.
Sonaý Eýropadan asaı-múseılerin arqalaı kelgen túsirýshi top bul fılmniń alǵashqy kartınalaryn 2014 jyly daıyndap áketken. Rejısser Svetlana Berndldiń aıtýynsha, tutqyndar týraly derekter tym az, tipti múldem joqtyń qasy. Taý qoparyp, tas qashaǵandardan qazir jádiger bolyp Katonqaraǵaı aýdany men Marqakóldiń mármár asýyndaǵy jol ǵana qalǵan.
-Tutqyndar týraly málimet óte sırek. Fılmdi qolǵa almas buryn Reseıdiń Omsk, Barnaýl qalalaryndaǵy ortalyq muraǵattardy aqtaryp, biraz dúnıeler taptym. Al Avstrııanyń astanasy Vena qalasynda áskerı arhıvte Altaıda bolǵan áskerı tutqyndar týraly qujattar múldem tirkelmegen,-deıdi rejısser.
Endi kınonyń barysyna keleıik. Marqakóldiń Uranqaı aýylyndaǵy kónekózder aýladaǵy oryndyqtarynda otyryp, ákelerinen estigen áńgimelerin baıandaıdy. Kelesi bir kadrde Katonqaraǵaıdyń Shyńǵystaı aýylyndaǵy aqsaqaldar ótken ǵasyrdyń basyn eske alady. Keıipkerlerdiń qazaq jáne orys tilinde aıtqan áńgimeleri nemis tiline tıtrlar arqyly aýdarylǵan. 38 mınýttyq shyǵarmada tutqyndardyń bul ólkege qalaı kelip, qalaı ómir súrgenderi, jol salýdaǵy qıynshylyqtary baıandalady.
1914-1916 jyldary júrgizilgen qurylysta avstrııalyq tutqyndardan basqa vengrler, chehtar, polıaktar men slovaktar, tipti túrik soldattary da bolǵan degen derekter bar. Bul tutqyndardy kezinde Ábdikerim bolys patsha úkimetinen bedelin salyp júrip surap alǵan desedi. Qytaıdyń shekarasynda turǵan strategııalyq mańyzy zor jol, sharýashylyqpen qatar áskerı jyldamdyq úshin de qajet bolypty. Osy qurylys arqyly Katonqaraǵaı men Marqakóldiń arasyndaǵy jol 500 shaqyrymnan 90 shaqyrymǵa deıin qysqarǵan.
Fılmnen túsingenimiz, tutqyndar kóktemde Reseıdiń Omsk qalasynan parohod arqyly Semeıge jetip, Ertisti órlep, Óskemen arqyly Zaısan kóline deıin kelgen. Olarǵa aldymen baraq saldyryp, óz tamaqtaryńdy ózderiń taýyp jeńder degen syńaıda kartop pen egin ektiredi. Tarıhshylardyń baıandaýynsha, tutqyndaǵy soldattardyń ár qımylyn qalt jibermeı baǵyp turǵan eshqandaı kúzet bolmaǵan kórinedi. Olar jergilikti turǵyndarmen aralasyp, qazaqtardan jyly kıim keshek, azyq-túlik alyp turypty.
- Ash-jalańash alysqa aıdalyp barǵan beıshara soldattardyń Altaıdyń aıazynan, ashtyqtan aman qalýy da osy jergilikti turǵyndardyń qamqorlyǵynyń arqasynda,-deıdi fılm barysynda pikir bildirip otyratyn tarıhshylar.
Kınoda olardyń eńbekqorlyǵy men biliktilikteri baıandalady. Soldattardyń arasynda Alpi taýlaryna jol salǵan ınjener bolypty. Joldyń búgingi kúnge deıin myǵym turǵany jáne taý bederlerindegi qııalar men jotalardyń yńǵaıly, sátti tańdalynýy da osy ınjenerlik dáldiktiń arqasynda degen pikir bar. Olarǵa aldymen qys boıy kópirlerge arnalǵan 1000 tekshe metr qaraǵaı daıyndaısyńdar degen buıryq beriledi. Jyldam bitirseńder, úılerińe qaıtasyńdar degen ýádeni úmit etken olar bul jospardy jańa jylǵa deıin oryndap qoıǵan. Kóktemge qaraı ekige bólingen tutqyndar otrıady Marqakól jaqtan jáne Katonqaraǵaıdan bir-birlerine qarama qarsy jol qurylysyn bastap ketedi. Eshqandaı tehnıkasyz, qaıla men kúrektiń kúshimen taý qoparyp, tas qashaǵan jankeshtiler halyqqa búgingi kúnge deıin qyzmet kórsetip turǵan joldy salyp shyǵady. 1916 jyly avstrııalyqtar salǵan asýmen at jegilgen arbalar erkin júre bastaǵan.
Tutqyndardyń odan keıingi taǵdyry belgisiz. Keıbireýler 1920 jyldary olar úılerine qaıtyp ketken dese, endi bireýler olardyń súıekteri Altaıdyń qoınaýynda qalǵan deıdi.
Daryn Nursaparov
