Altaı taýyndaǵy «jumbaq pıramıdanyń» qupııasy qashan ashylady? (FOTO)
ASTANA. QazAqparat - Ejelgi zamannyń qatparly qoınaýynan syr shertetin kóne jádigerler men ǵasyrlar shejiresiniń murajaıyndaı bolyp saqtalǵan eski qorymdardyń mańyzy erekshe. Ony tabý, zerttep syryna úńilý tarıhı kókjıegimizdi keńeıte túseri anyq. Mine, osyndaı qundy eskertkishterdiń biregeıi Altaı taýynyń alys bir qoınaýynda jatyr. Olaı bolsa, jergilikti halyq «Han mazary» atap ketken osy alyp qorym týraly az-kem sóz qozǵap kórelik.
Búgingi kúni «Orta Azııanyń alyp pıramıdasy» talaı ǵasyrlar qupııasyn ishine búgip, túrkiler tarıhynyń syrly qazynasyn baýyryna basqan kúıi únsiz tur. Zertteýshiler ár alýan pikir bildirip, oı topshy, jormal jasalǵany bolmasa, ol jaıynda dóp basyp, túbegeıli tujyrym aıta almaı keledi.
Talaı jannyń tańdaıyn qaqtyrǵan jumbaq qorym Qytaıǵa qarasty Altaı aımaǵy, Shińgil aýdanynyń Úshkól jaılaýynda orynalasqan. Jergilikti turǵyndar ata qonysynda otyrǵan ózimizdiń qandastarymyz. Úshkól jaılaýy teńiz deńgeıinen 2600 metr bıik ústirtte, Mońǵolııa shekarasyna jaqyn jerde. Úshkól - aralaryn jotaly kezeńder bólip jatqan Shetkikól, Ortakól, Shubarkól dep atalatyn taý qoınaýyna orynalasqan, tabıǵaty ásem úsh jaılaýdyń ortaq ataýy.
Atalǵan jaılaýlar sahara mádenıetiniń qundy muralaryn saqtap kele jatqan murajaı qoımasy ispetti. Qazirge deıin osy jerden úlkendi-kishili 60-tan astam ejelgi qorym tabylǵan. Al aýmaǵynda irili-usaqty 10-nan astam kóli bar Shubarkól jaılaýynyń qaq ortasynda «Han mazary» atalǵan, bir yńǵaı tastan qalap jınalǵan eń úlken qorym alystan «men mundalap» tur.
Belgisiz dáýirdiń qupııaǵa toly, syrly eskertkishi úsh qabatty sheńbermen qorshalǵan. Qorym tóbeniń eteginen syrtqy sheńberge qarata shyǵys, batys, ońtústik, soltústik baǵyttar arqyly arba dóńgeleginiń shabaǵy formasynda syzyqtar tartylǵan. Osy nobaı syzyqtardyń barlyǵyna alasa etip tastar jınalǵan. Alyp qorymnyń dıametri 200 metrden astam, bıiktigi 20 metr. ıAǵnı, 4-5 qabatty úımen qaraılas, tastan úıilgen alyp qurylys kóz aldyńyzǵa keledi. Qorymǵa belgili tártippen jınalǵan tastar úsh-tórt shaqyrym alystaǵy taý betkeıinen tasyp ákelingen. Ol jerden qazylǵan tastardyń orny búginde anyq ańǵarylady. Qorym mańyna birneshe balbal tastar qoıylǵan. Jáne osy aýmaqtaǵy shaǵyn qorymdardyń janynan da balbaldar men buǵytastar kóptep ushyrasady. Taǵy bir tańǵalarlyǵy - osy alyp qorymnyń ústine shyǵýǵa arnap jasalǵan aınalma qabyrǵa joldyń bar bolýy. Sondaı-aq, qorymnyń aınalasy sýmen qorshalyp, tabıǵı qamal túrinde bolýy da óz aldyna bir qupııa...
Endeshe, osy ǵasyrlar boıy qazaqtar ataqonys etken Úshkól jaılaýyndaǵy munaraly tas tóbeniń qupııasyn kim ashpaq? Osyǵan deıin zertteýge talpynǵan tarıhshylar qandaı pikir aıtady? Jergilikti halyq arasyndaǵy atadan balaǵa qaldyrǵan ańyznama ne deıdi?
Altaı topyraǵy baǵzy túrki halyqtaryn kindiginen taratqan túp mekeni. Sondyqtan bolar, Ór Altaı atalatyn Shińgil aýdanynda túrki jurtyna tán syntastar, balbaldar, buǵytastar, jartas sýretteri, qaraýyl obalar, kóne mazarlar kóp. Bul túrki halqynyń osy óńirlerde belsendi ómir súrgeniniń belgisi. Jergilikti turǵyndar Shubarkóldegi kóne qorym sekildi, biraq odan kólemi shaǵyn úıilgen tastardy «myqtyń úıi» dep ataıdy. Belgili etnograf ǵalym Jaǵda Babalyquly akademık Álkeı Marǵulannan «myqtyń úıi» týraly suraǵan eken. Abyz ǵalym qazaq dalasyndaǵy «myqtyń úıi» dep atalatyn tas úıindilerdiń birnesheýin qazǵanyn, olardan adam súıekteri shyqqanyn aıtypty. Al, Altaı betindegi osy qalyptas qorymdardan adam, jylqy súıekteri, qarý-jaraq, ejelgi turmystyq buıymdar tabylyp otyrǵan.
Shubarkóldegi alyp qorym týraly jergilikti halyq arasynda ár túrli ańyz saqtalǵan. Olar Shyńǵys hannyń nemeresiniń (Kúıik han), Kereı ulysynyń hany Tuǵyryldyń nemese ertedegi belgisiz bir patshanyń asqaq etip turǵyzǵan mazary bolǵan dep aıtyp júr. Bul jerdegi ortaq pikir patsha qabiri degen sózde jatsa kerek. Bulardyń árqaısysyn taratyp aıtatyn dáıekti ańyz shejireleri de bar. Bul ólke meniń týǵan aýylym bolǵandyqtan, kishkentaı kúnimizden joǵarydaǵy sekildi talaı áńgimelerdi estip, qulaǵymyzǵa sińirip óstik. Jaılaýdyń oı men qyry maǵan etene tanys. Bala kezimizde alyp qorymnyń ústine jan jolymen jaıaý da, atpen de shyǵyp júrdik. Joldy shaǵyn kúıme, arba júretindeı keń etip salǵan. Al, osy aradan eki-úsh shaqyrym jerde úlkender «Shyńǵys hannyń kúıme joly» dep atap ketken qasqa jol búgingi kúnge deıin búlinbeı saqtalǵan. Onyń soraby Shetkikól arqyly Mońǵolııaǵa qaraı ótip ketedi.
Búginge deıin kóne qorymnyń syryn ashýǵa umtylǵan zertteýshilerdiń pikiri ár túrli bolyp keldi. Alaıda qorymdy óńirdiń tarıhı qupııasyn ashýǵa álemniń nemese túrki jurtynyń bilikti ǵalymdary atsalysyp otyrǵan joq. Múmkin, osy bir taý qoınaýyndaǵy eski qorymnyń dańqy alysqa jetpeı jatqandyqtan shyǵar. Sondyqtan biz qytaılyq zertteýshilerdiń joramaldaryna qulaq túrýdi jón kórdik.
Qytaı ǵylym akademııasyna qarasty Shyńjań geografııa zertteý ortalyǵynyń mamandary Shubarkóldegi tastan jıylǵan qorymdardyń birazyn patshalardyń qabiri bolýy múmkin dep topshylaıdy. Qytaılyq zertteýshi Hýań ı «Altaı taýyndaǵy tylsym patsha molalary» degen maqalasynda úlken qorymdy Shyńǵys hannyń nemeresi, Shyńǵys han ımperııasynyń úshinshi urpaq qaǵany Kúıik hannyń (1206-1248) qabiri bolýy kerek dep tuspaldaǵan.
Tipten, Shyńǵys hannyń mazary osynda dep sanaıtyn Shyńjań mádenı muralardy zertteý ortalyǵynyń mamany Jań Hı óz ýájiniń durys ekenine senimdi. Ol Úshkóldegi kóne qorymdardy zertteýmen 4 jyl boıy aınalysqan. Negizgi qorymnan 400 metr qashyqtyqtaǵy taý betkeıinen qazyp alǵan adam súıekterine saraptama jasap, kóptegen ǵylymı maqalalar jazǵan. Jań Hı bul belgisiz qorymdardyń aıyryqsha syrly mánge ıe ekenin aıtady. Bir qaraǵanda úıilgen tastardy retsiz qoıylǵan sııaqty kórsetip, adamdardy aljastyryp, nazaryn aýdartpaýǵa tyrysqan. Anyǵynda bul qorym kúrdeli qurylys úlgisimen jasalǵan dep sanaıdy.
Biz «Úshkóldegi kóne qorymdar Shyńǵys han zamanyna tán» deıtin pikirlerdi týyndatqan negizgi sebepterge qysqasha toqtala keteıik. Qytaı jerinde Qubylaı han qurǵan ıÝan patshalyǵy (1271) tarıhshylarynyń jazba muraǵattarynda ıÝan patshalyǵynyń batys pen shyǵysty jalǵaıtyn kerýen joly, bir dáýirdiń erkesi Shyńǵys hannyń jáne onyń urpaqtary Úgedeı men Kúıik handardyń joryq joly osy Úshkóldiń aýmaǵyn basyp júrgen dep aıǵaqtaıdy. Sondaǵy jer-kókti dúbirletken qaharly qalyń qol, sansyz saılaýyt áskerdiń jata-jastana tynyǵatyn jaıly orny osy Úshkól bolýy ǵajap emes. Tarıhı jazbalarda Kúıik qaǵannyń batystaǵy Batý hanǵa jasaǵan jazalaý joryǵynda jolaı qaıtys bolǵandyǵy baıan etilgen. Sol saparynda Kúıik han at shaldyryp, aıaldap jatqan Úshkúl jerinde baqılyq bolyp, súıegin osy araǵa qaldyrǵan degen joramal kóp aıtylyp júr. Jergilikti halyq arasynda taralǵan taǵy bir ańyzda Shyńǵys han «áke» dep qurmettegen, Kereı ulysynyń bıleýshisi Tuǵyryl hannyń mazary osynda degen pikir de bar. Sondaı-aq, Qytaıdaǵy belgili jazýshy Shámis Qumaruly «Tuǵyryl han» atty romanynda hannyń qaza bolǵan jerin Úshkól jaılaýy dep turaqtandyrǵan.
Endi joǵarda aıtylǵan joramaldarmen kelispeıtin, atalǵan qorymdy múlde basqa dáýirdiń búginge qaldyrǵan murasy sanaıtyn zertteýshilerdiń ýájine de toqtalyp óteıik.
Shyńjań ólkelik mádenı muralardy zertteý ortalyǵynyń mamandary Lı Shýtań men Lýn Gún Úshkóldegi tarıhı qorymdy zerttep kórip, ony kóne tas dáýirinen nemese qola dáýirinen qalǵan eskertkish degen meje jasaıdy. Al Beıjiń ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń mamandar toby, óz zertteýlerinen keıin bul kóne qorymdardyń syrtqy formasyna, jasalý qurylymyna taldaý jasaı otyryp, Saq dáýiriniń týyndysy jáne Saq patshasynyń aıbyndy mazary degen qortyndyǵa keledi. L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Tursynhan Zákenulynyń pikiri de osymen úndes.
«Bul erte dáýirdiń murasy sııaqty, Saq, Ǵun zamanyna tán bolýy yqtımal. Onyń astynda sózsiz bir nárse bar. Sol zamanda eshbir adam, ujymdyq kúsh oǵan janyn bosqa qınaı almaıtyndaı etip tas úıgen eken. Muz qatýǵa taıaǵanda adamdy jáne jylqylardy altyn -kúmis zattarymen, at ábzelimen kómip bolǵan soń, sý jibere salǵan sııaqty. Sý qatqan soń topyraqpen kómip, ústine tas úıgen... Berel qorymyndaǵy ádis osylaı. Eki jarym myń jyldan assa da tabıǵı «muzdatqysh» at pen adamnyń denesin saqtap jata bergen. Osyndaı bir ǵajaıyp munda da bar dep oılaımyn. Kúıik handyki de bolýy múmkin, biraq ol kezde áskerdiń bárin mundaı úlken qurylysqa jumyldyryp qoıatyn zaman emes edi. Al Shámis aǵamyzdyń Tuǵyryl hannyń qabiri degeni shyndyqqa kelmeıdi. Tuǵyryl hannyń ólgen jeri Orhonnyń ońtústigi, Ráshıd ád dınniń jazýy boıynsha «Naıman eliniń shekarasy». Ol munda kelgen joq», - deıdi professor. Shyńjań ǵylym akademııasynyń zertteýshileri alyp qorymdy qorshaı aǵyp jatqan ózen sýynyń astyn da zerttegen. Súńgýshiler ózen erneýiniń qudıma tik bolyp keletinin, erneýinen 50 sm aralyqtan bastap ózenniń taǵanyna deıin tas qalanǵanyn aıtady. Jergilikti turǵyndardyń pikirinshe, ózenniń úsh-tórt shaqyrym boıy qorymǵa janasyp aǵatyn arnasyndaǵy sýdyń tereńdigi birdeı bolyp, ózennen ótkende at saýyryna jetetin deıdi. Osyǵan qarap zertteýshiler ertedegi adamdar ózenniń tabıǵı arnasyn ózgertip, jasandy toǵan qalyptastyrǵan degen oı túıedi. Sol kezdegi adamdardyń nanymy boıynsha ólgen adam osy kóldiń ortasyndaǵy qorymdarǵa jerlense, ólgenderdiń rýhy janatta bolady dep sengen bolýy kerek.
Al qorym -obanyń tóbesine shyǵatyn jol neni ańǵartyp tur? Musylmandyq dástúr, taıpa lyq salttar men nanymdardyń jol josyny boıynsha adam jerlengen mazardy aıaqpen basý úlken qurmetsizdik. Sondyqtan osy qurylymy kúrdeli, belgili salttyq dástúrmen aıbyndy etip salynǵan obany ejelgi taıpalar dinı senim nanymdyq joralǵy jasaıtyn, tasattyq kesheni etip paıdalanǵan ba degen oı da týady. Eger Kúıik han men Tuǵyryl hannyń Úshkólde qaza bolǵany shyn bolsa, osyndaǵy kóp qorymdardyń birine jerlengenin de joqqa shyǵara almaımyz. Osylaı san saqqa jorylyp, túrli boljaýlar aıtylǵan Shubarkól «pıramıdasynyń» tek bir ǵana tarıhı shyndyǵy bolatyny belgili. Atústi pikirlerdiń sheshimi, anyq aqıqaty - taý bolyp úıilgen kesek tastardyń astynda kómýli jatyr. Bul qorym Qytaı aýmaǵynda turǵanymen, ol túrk halyqtaryna tán tarıhı nysan ekeni anyq. Osy oraıda Qazaqstan ǵalymdarynyń oǵan nazar aýdaryp, Qytaı jaǵymen kelise otyryp, birlesken arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýdi qolǵa alǵany ábden-aq oryndy bolar edi, dep úmittenemiz. Baqytjol Kákesh
