Altaı, Tarbaǵataı jáne Іle kúı óneri — eski saryndy saqtaǵan kóne mektep
ASTANA. KAZINFORM – Kúı – halqymyzdyń mýzykalyq qazynasynyń eń bir mol salasy. Qurylymy, mazmuny jaǵynan kemel damyp, bıik órege jetken janrlarynyń biri.
Ótken jyldyń sońynda elimizdiń kúı qory sheteldegi qazaqtar arasynda saqtalǵan qomaqty qazynamen tolyqty. Astanada elimizdiń ár túkpirinen jınalǵan 18 kúıshi bas qosty. Olardyń bári – shetelden kóship kelgen qandastar. Altaı, Tarbaǵataı jáne Іle aımaqtary kúı óneri mektebi negizindegi 160-tan astam kúıdi Qazaq radıosy altyn qoryna jazyp alsa, «Abaı» telearnasy kúı ónerin nasıhattaýǵa arnalǵan «Qos alqa» baǵdarlamasynyń úsh bólimin osy úsh óńirdiń kúılerine arnady.
Kóne saryn biz úshin qymbat
Kóp jyldan beri qazaq halqynyń murasyn, ulttyq ónerdi nasıhattap kele jatqan kúıshi, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Sársenǵalı Júzbaı Qazaq radıosynyń altyn qory taptyrmas qundy muramen tolyqqanyn aıtty.
– Biz bilmeıtin, siz bilmeıtin kúılerdiń úlgilerin osy joly jazyp aldyq. Óneri atadan balaǵa jalǵasqan dáýlesker kúıshiler jınalypty. Jastar da, jasy 80-nen asqan qarııalar da bar. Aldy 30-dan astam kúı tartsa, jastardyń ózi 5–6 kúıden shertip berdi. Osylaısha qazaqtyń kúı qoryn qomaqty qazynamen tolyqtyrdy. Bul kisilerdiń shertisinde úlken dástúr jatyr. Olardyń qaı-qaısysy da keıingi urpaqqa úlgi bolatyn kúıshiler. Barlyǵynyń qasyna shákirt qosyp tárbıelese, osy kúıshilik dástúr keıinge jalǵanar edi. Bul sharanyń taǵy bir tarıhı mańyzy – eki ǵasyrdyń kýási bolǵan Dolda Keneshuly sekildi qazynaly qarttarymyz bilgen-túıgenin aıtyp, bizdiń altyn qorymyzǵa qaldyryp jatyr. Ásirese kúılerdiń tarıhyna, nusqalaryna qatysty biz bilmeıtin kóptegen derekti jaqsy biletini baıqaldy, – deıdi kúıshi.
Ol sonymen birge Altaı, Tarbaǵataı jáne Іle óńirlerindegi kúıshiler mektebiniń ózindik erekshelikteri týraly aıtyp berdi.
– Basa aıtatyn ózgeshe erekshelikterdiń biri – teris buraýdaǵy sybyzǵy men dombyra úndesken eski zaman kúıleri. Bul kúıler suńqyldap tartylady, ústińgi ishek bozdap qosylyp otyrady. Bul tartys osy óńirlerge tán ózgeshe saryndar. Ekinshi ereksheligi – shertýdegi ádis-tásilder. Suq saýsaqpen ilip qaǵatyn ilme qaǵystar jáne biryńǵaı ilme qaǵystar bar. Keıde biryńǵaı tómen qaǵatyn qaǵystar kezdesedi. Bul elimizdiń Arqa, Qarataý, Jetisý kúılerinde kezdespeıdi. Bizde alma-kezek shertister, kósip tartý, jeldirme kúıler bar. Al bul kúılerde osyndaı kóneden kele jatqan saryndar saqtalǵan. Oń buraýda tartylatyn kóne kúıler. Biz jazyp alǵan kúılerdiń kóbi halyq kúıleri. Kóne saryn biz úshin qymbat. Bul kúılerdi ýaqytymyzdy bólip, tyńdaımyz, saralaımyz. Suryptap alǵan soń sapasyn rettep, tehnıkalyq jaqtan tazalap, efır arqyly halyqqa jetkizemiz jáne Qazaq radıosynyń altyn qoryna saqtaımyz, – deıdi Sársenǵalı Júzbaı.
Іs-sharany uıymdastyryp, kúıshilerdiń basyn qosqan Erkeǵalı Rahmadıev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq fılarmonııasynyń «Saryarqa» halyq mýzyka ansambliniń sybyzǵyshysy, kompozıtor, QR mádenıet salasynyń úzdigi Shyǵys Mahan osy joly qorjynǵa qosylǵan 160-tan astam kúı bolǵanymen, ózara saryndas, úndes bolyp keletin kúılerdi qosyp sanaǵanda 218 kúı shertilgenin aıtady.
– Kúıshilik atadan balaǵa qonady ǵoı. Dál solaı jeti atasynan kúı shertken áýletterden keldi. Jobanyń negizgi maqsaty – arǵy bettegi kúılerdi sol jerde týyp-ósken adamdardan arnaıy jazyp alý boldy. Jalpy sany 218 kúı tartyldy. Kóbinese teris buraýda tartylatyn bul kúıler túrli yrǵaqtyq qubylýlar men áýezdik úılesimderdi sińirgen ári qazaqtyń kúı ónerine kelip qosylǵan erekshe dúnıeler, – deıdi ol.
Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúı mektebiniń zerttelýi qaı deńgeıde?
Tanymal etnograf-ǵalym Aqseleý Seıdimbek bir sózinde:
«Óte ertede paıda bolǵan kóshpeliler óneri san ǵasyrlar boıy shıryǵyp-shıryǵyp kelip, XIX ǵasyrda ǵalamat tıtandardy týdyrdy. Olar – Birjan, Aqan, Qurmanǵazy, Táttimbet, Dáýletkereı jáne taǵy basqalar. Mádenıettiń bulaı jarylýy túrli mektepterdi paıda boldyrdy», – degen edi.
Ǵalym aǵamyzdyń paıymdaýyna qaraǵanda, qazaq óneriniń iri bes mektebiniń biri – Altaı, Іle, Tarbaǵataı mektebi. Bul mektep ýaqyt óte kele aýmaǵyn keńeıtip, Mońǵolııa men Qytaıǵa asty. Azııadaǵy kóne mádenıet oshaqtarymen shektesip jatyr. Alaıda Shyǵys mektebine jatatyn Altaı-Tarbaǵataılyq mektep tolyq zerttelmeı jatyr dep aıtýǵa bolady.
Búgingi ótkenge qaıta úńilip, shynaıy asyldarymyzdy izdeı bastaǵan tusta kóne saryndy berik ustanyp, ony oryndaýshylyq, kúıdiń beıneleý, sýretteý jaqtaryn jaqsy damyta bilgen Altaı-Tarbaǵataı kúı mektebin umyt qaldyrýǵa bolmasy anyq.
Táýelsizdikten keıingi ulttyq bolmysty izdeý, ulttyq muraǵa qaıta qaıyrylý úderisi jáne eki el arasyndaǵy jandanǵan barys-kelistiń nátıjesinde Qytaıdaǵy qandastar arasynda saqtalǵan qundy mádenı muranyń elge tam-tumdap bolsa da jetýine múmkindik týdy.
Shyńjańdaǵy qazaqtar arasynda jazylǵan, zerttelgen osy taqyryptaǵy materıaldar tolyq jetpegenimen, arǵy bettegi qazaq mádenıetin bilýge jasalǵan qadamdar shúkir degizerlik. Onyń bir dáleli – «Qazaqtyń 1000 kúıi» toptamasyna Shyǵys kúıleri qatarynda Altaı-Tarbaǵataıda saqtalǵan, jınalǵan kúılerdiń enýi.
Sońǵy kezderdegi jan-jaqty bolmasa da, múmkindiginshe qarastyrylyp jatqan zertteý eńbekteri bar. Zertteý materıaldarynan Murat Ábýǵazynyń «Shyǵystyń shyńyraý kúıleri» kitabyna Altaı-Tarbaǵataı kúıshilik mektebiniń birshama ókilderi engizilip, kúıleri kúı ańyzdarymen qosa berilgen. Sondaı-aq jalpy Shyǵys jáne sherpe kúı óneri týraly jazylǵan Aqseleý Seıdimbek, Muhtar Maǵaýın, Janǵalı Júzbaı, Talasbek Ásemqulov shyǵarmalaryndaǵy Altaı-Tarbaǵataı kúıshilik mektebi týraly sanaýly paıymdar, jas kúıshi Ardabı Máýlittiń shaǵyn maqalalary da bul mektep týraly birshama aqparat beredi. Jaqynda jaryq kórgen jazýshy Esbol Nurahmettiń «Altaı-Tarbaǵataı kúıshilik mektebi» atty zertteý maqalasynda osy mekteptiń jetkizýshileri men olardyń artyqshylyqtary, jańalyqtary týraly tereńirek toqtalady.
Osy óńirler týdyrǵan jaýhar ónerdi, sol eldegi qazaqtardyń aýyz ádebıeti úlgilerin jáne baıyrǵy dombyra men sybyzǵy kúılerin jınaýmen aınalysqan tulǵalardyń biri – Dolda Keneshuly. Qorjynynda qomaqty qazyna bar folklor zertteýshi aǵamyz ata jurtqa kóship kelgen soń jınap-tergen dúnıesin qazaq óneriniń qara shańyraǵyna berip keledi. 2008 jyly Dolda Keneshulynyń tórt birdeı qundy jınaǵy oqyrmanǵa jol tartqan bolatyn. Bul týyndylar qatarynda halyqtyń turmys-salt jyrlary men qara óleń nusqalary, qalyń qazaqqa beıtanys sybyzǵy kúıleri toptastyrylǵan. Jeke ózi bir kitap bolǵan sybyzǵy kúıleriniń sany – 121. Bul jańalyq buǵan deıin «bar-joǵy 31 ǵana sybyzǵy kúıi bar» dep kelgen ónertanýshylardy qýantqan edi.
Keıin zertteýshiniń «Altaı-Tarbaǵataı óńiriniń halyq ánderi» jınaǵyna atalmysh óńirdiń 225 halyq áni engizildi. Ǵalymnyń taǵy bir qundy eńbegi – «Altaı-Tarbaǵataı óńiriniń dombyra kúıleri» dep atalatyn eki tomdyq. Qazaqta negizinen shertpe jáne tókpe kúıler deıtin eki úlken mektep bar. «Shertpe» uǵymy qımyldy bildirse, «tókpe» ataýy kóńil kúıge qatysty degen de pikirler aıtylady. Qos kitaptaǵy kúılerdiń barlyǵy – shyǵystyń shertpe kúıleri. Týyndylardyń bir tomynda 173 kúı notasymen berilse, ekinshisine 179 kúı qamtylǵan.
Seksenniń seńgirine shyqsa da, jıǵan-tergen dúnıelerin ulttyq rýhanı qazynaǵa qossam dep júrgen Dolda Keneshuly Astanaǵa arnaıy kelip, Qazaq radıosynyń altyn qoryna kúılerin tartyp berdi.
– Áýeli Elimzdiń Táýelsizdik merekesi qutty bolsyn. Táýelsizdiktiń arqasynda elimizge kóshken elmen birge bizdiń mádenıetimiz, ánshilik ónerimiz, kúıshilik ónerimiz tam-tumdap kelip jatyr. Arnalar arqyly halyqqa jetip jatyr. Shyńjańda Qazaq elimen shekaralas úsh aımaq bar. Sol úsh aımaqtyń kúıshilik óneriniń ózindik erekshelikteri bar. Mysaly, Altaı óńirindegi kúıshilik mekteptiń basty ókilderi – Beısenbi Dónenbaıuly, Múkeı Ábilqaıyruly bastaǵan kúıshiler. Solardyń izin jalǵastyrǵan Qaıyr Belgibaıuly, Dáýlet Halyquly sekildi kúıshiler boldy. Tarbaǵataı óńirinde Qaıraqpaı Shalekenuly, Beıispaı, Jumajan, Kásimbaı Qusaıynuly, Qızat Seıtqazyuly qatarly kúıshiler ózindik áýen-saryndarymen, qoltańbasymen kúıshilik mektep qalyptastyrdy. Іle óńirinde Qońqaı Shoqyraquly, Qojeke Nazaruly, odan beri Áshim Dúmsheuly sekildi kúıshiler óz erekshelikterimen Іle óńiriniń mektebin qalyptastyrdy. Osy úsh aımaqtyń kúılerinde ózindik erekshelikter bar. Altaı óńiriniń kúıleri kóbine teris buraýmen keledi, sybyzǵy kúılerine jaqyn. Shettegi qazaqtardyń basynan qanshama qıyn zamandar ótti. Bul kúıler – sol tarıhtyń kýási, týyndysy sekildi búgingi kúnge jetti. Áli de halyq qoınaýynda saqtalǵan óner qazaq elindegi úlken arnasyna bulaq bolyp qosylady dep oılaımyn, – deıdi Dolda Keneshuly.
Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúıshilik mektebi qalaı qalyptasty
Qytaıda qurylǵan Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúıshilik mektebiniń alǵashqy túlekteriniń biri – kúıshi-kompozıtor Arshyn Kásimbaıuly. Ol osy úsh óńirlik kúı mektebiniń qalyptasýyna negiz bolǵan XIX ǵasyrda ómir súrgen tórt iri tulǵanyń kúılerinen úzindiler oryndap, erekshelikterine toqtaldy.
– Shyńjań qazaqtarynyń kúı mektebi XIX ǵasyrdaǵy Beısenbi Dónenbaıuly, Qaıraqbaı Shalekenuly, Qojeke Nazaruly, Áshim Dúńsheuly sekildi tórt tulǵadan bastalady. Osy tórt tulǵanyń kúı mektebin biriktire otyryp, 1986 jyly Іle-Qazaq avtonomııaly ólkesinde «Kúıtún» kórkemóner mektebi quryldy. Osy ortalyqta Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúı mektepteri júıeli túrde oqytyla bastady. Dáýlet Halyquly, Baıaqyn Álimbek jáne Jumalyq Jaqypbek sekildi kúıshiler birigip, «Kúı qaınary» degen kitapty basyp shyǵardy. Bul kitap Qytaıdaǵy alǵashqy kúı mektebiniń oqýlyǵy boldy. Osy kúı mektebiniń alǵashqy túlekteriniń biri – menmin. Bul óner ordasy kúni búginge deıin jumys istep keledi. Sondyqtan Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúı mektebi – ózindik qoltańbasy, orny, ereksheligi bar úlken mektep. Altaı men Tarbaǵataıdy Shyǵys kúı mektebine qosyp, Іleni Jetisý kúı mektebimen biriktirip qarastyrýdyń qajeti joq, – deıdi kúıshi.
Kúı tarıhy qanshalyqty áride bolsa, Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúıleriniń tamyry da sonshalyqty tereńde jatyr. Olaı deıtinimiz, búginde belgili eń eski, kóne kúı saryndary osy kúıshilik mektepke jatady. Eń kóne mýzykalyq aspap – sybyzǵy ekeni málim. Altaı-Tarbaǵataı kúıleri de eń kóneden tamyr tartqandyqtan, sybyzǵy áýeni dombyra kúılerinde ilese júredi. Taǵy bir ereksheligi – sol óńirdiń ánderi sekildi belgili bir baıaý, jumsaq yrǵaqtardyń moldyǵy. Muny kúıdi kádimgi sóz qoldanǵandaı paıdalanýǵa umtylys dep bilemiz. Bul úrdis kópshilik kúılerde kórinis tapqan. Buǵan baılanysty ártúrli kúı ańyzdary men sol kúılerdiń ózi dálel bola alady.
Bul shaǵyn maqalamyzda tarıhy tereń, mádenı murasy baı úsh aımaqtyń kúı mektebi týraly tolyq tarqatyp jetkize almaıtynymyz aqıqat. Ondaǵy árbir kúıshi, árbir kúıdiń tarıhynyń ózinde bir-bir zertteý maqalasyna arqaý bolarlyq baı mazmun bar. Qysqasha aıtqanda, Altaı, Іle, Tarbaǵataı kúıleri baǵzy ǵasyrlardan jalǵasqan dástúrli kúı ónerin negiz ete otyryp damyp, jasaǵan ortasyna, keshken taǵdyryna baılanysty tereń tuńǵıyqtardan syr shertip, ózine ǵana tán aımaqtyq erekshelikke ıe kúıshilik dástúrdi qalyptastyrý arqyly ultymyzdyń mádenı qorjynyna mol olja sala bildi.