Alpys orysty quldyqtan qutqarǵan Almat sardar

Yrǵyz áskerı bekinisiniń komendanty, polkovnık Mıhaılov sýretshini Yrǵyz óńirin jaılaıtyn Almat Tobabergenulynyń aýylyna alyp barǵan. Vereşagın óziniń kúndeliginde Shyǵysta oqyp-úırenýdiń erkin, jaıbaraqat ta sheber bolǵandyǵyn jazady. Sýretshiniń «Parıj mansardyn kıiz úıge, frantsýz sýsynyn qymyzǵa almastyrdym» dep tamsana jazatyny osy kezden bastalǵan edi.

Patshaly Reseıdiń jergilikti qolshoqparlary paıǵambar jasyna kelgen Almat Tobabergenulynyń aýylyn beker tańdaǵan joq. Úsh júzge aty málim Almat sardar patsha úkimeti úshin de erekshe syıly azamat bolatyn. Bul kezde Almat sardar №31 dıstantsııanyń bastyǵy bolyp qyzmet atqaryp júrdi, dep jazady «Almaty aqshamy» basylymynda jýrnalıst Ánýarbek Áýelbek.

 - 1830 jyldan bastap jymysqy otarshyldyq saıasat júzege asa bastaǵan bolatyn. Sol ýaqyttarda Yrǵyzǵa da beket salyndy. Osy beket boıynsha halyqty ustap turý jáne ony qorǵaý maqsattary boıynsha jaýapty Almat Tobabergenuly boldy. Óz halqynyń arasyna basqa ulttardy kirgizbeý maqsatyn berik ustana bilgen Almat sardar az is tyndyrǵan joq. Mysaly, 1861 jylǵy reformadan keıin otarshyldyq dendeı túskenimen, syrttan keletin kelimsekter Yrǵyzǵa taban tireı almady. Munyń ózi Almat sardardyń eńbeginiń jemisi edi, - deıdi Almat Tobabergenulynyń urpaǵy Oraz Sarbasov.

1844 jyldyń basynda Reseı patshasy Nıkolaı-1-niń qazaq dalasyna bekinister salý týraly jarlyǵy qabyldanǵan. Onda Yrǵyz ben Torǵaı ózenderiniń boıynan eki bekinis salyp, ony kúsheıtý qajettigi aıtyldy. Otarlaý saıasatyn odan ári júrgizýdi kózdegen patsha úkimeti eki baǵytta jumys istedi. Birinshisi, aıaǵy jetip, bekinis salǵan aımaqtardaǵy halyq narazylyǵyn basyp-janshyp otyrý bolsa, ekinshisi ary qaraı jyljyp Orta Azııa elderine qol sozý edi. Mine, osy Orta Azııa handyqtarynyń ishki hal-jaıyn bilý, olardan túrli aqparat alý jumystaryna belsene aralasqany úshin Almat sardar patshaly Reseı tarapynan marapattalyp, úsh ret medal alǵan.

Almat sardardyń basty maqsaty - eliniń tynyshtyǵyn saqtap, yntymaq-birligin nyǵaıtý bolǵan. Bul oraıda ol óner-bilimi damyǵan alpaýyt Reseımen til tabysa jumys isteýden basqa qaıran joq ekenin bildi. Ýaqyt tynysyn tereń túsindi. Taıaý jerde turǵan uly kúshke qarsy turýdy halyqty qurbandyqqa shalý dep bilgen.

- Sol kezeńde ósken-óngen urpaq bolǵan soń, orystyń saıasatyn tereń túsinip, Almat sardar jalań qylysh, naızamen olardyń áskerine tótep bere almaıtynyn, tek qana ádis-aılamen halyqty aman alyp qalýǵa bolatynyn bilgen. Horýnjıı bolǵan, el arasynda «jarty patsha» atanǵan ol óziniń patsha úkimetinen alǵan shen-shekpenin paıdalana otyryp, ózine qarasty aımaqtaǵy el men jerdi qorǵaýǵa kúsh saldy. Óziniń qyzmetin, bedelin arqa tutyp, sol aımaqtaǵy jurtty otyryqshyldyqqa aınaldyrǵan. 1841 jyly Almat Tobabergenuly gýbernatorǵa óziniń mórin basyp turyp jazǵan hatynda Yrǵyz ózeniniń tartylyp, sýdyń bolmaýyna baılanysty aryq qazyp, sý júrgizý qajettigin aıtqan, - deıdi zertteýshi-jýrnalıst Tynyshbek Daırabaı.

Patshaly Reseı úkimeti Almat sardardy tyńshylyq maqsatta kóp paıdalandy. Mundaı astyrtyn sharýa Almattyń ǵana qolynan keletinin Orynbor shekara komıssııasyna aǵa sultan Dóset Nuralyuly aıtqan edi. Shekara komıssııasynyń tóraǵasy Gents Almatty Orynborǵa arnaıy shaqyryp, synaqtan ótkizedi. Sóıtip, 1834 jyldan 1846 jylǵa deıingi aralyqta orys elshiligi Almatty qupııa tapsyrmalarmen Qoqan, Buqar, Hıýa handyqtaryna qaıta-qaıta jiberip otyrǵan. Onyń 1845 jyly 10-qarashada bastalǵan sapary eń qaýipti sapar bolatyn. Bul joly Buqardaǵy 60 orys tutqynyn bosatý maqsaty kózdelgen edi. On bir jyldyń ishinde Buqarda segiz ret bolýy Almat Tobabergenulyna aýyr tıgen. Ondaǵy kóp adamdardyń tanys bolyp qalýy asa qaýipti edi.

Almat zamany túlki bolǵan soń, tazy bolyp shalýǵa talpynǵan. Ol orys úkimetine adal qyzmet ete júrip, óz eli, óz jeriniń qam-qareketin esten shyǵarmady. Tipti, sol kezeńde tutas qazaq halqynyń muń-múddesin oılap azattyq úshin arpalysqan Keńesarynyń ózimen qarym-qatynas jasap, astyrtyn jumys júrgizip otyrǵan.

- «Juldyz» jýrnalynda shyqqan belgili ádebıetshi, zertteýshi Qýanysh Ahmetovtyń «Tarlan tulpar izderi» degen maqalasynda Omby muraǵatynan tabylǵan derekter boıynsha Almat Tobabergenuly 1845 jyly Kenesarynyń báıbishesi Kúnimjandy orys ofıtserleriniń qolynan kelisip bosatyp, ózine aparyp tapsyrǵanyn aıtady. Bul Almat sardardyń Kenesarymen únemi baılanysty bolǵanyn aıǵaqtaıtyn nárse, - deıdi zertteýshi Tynyshbek Daırabaı.

Qazaqtyń jaýy ol kezde de az emes edi. On segizinshi ǵasyrdyń aıaǵy men on toǵyzynshy ǵasyrdyń basynda Orta Azııa handyqtary Kishi júz betkeıine, Syrdyń teristigine, Qarataý, Jetisý boılaryna jıi shapqynshylyq jasap, zábir-japa shektirip otyrǵan. Malyn aıdap ketip bazarda satqan, qyz-kelinshekterin zorlap kúndikke salǵan. Uzaq jyldar boıy oryn alyp kelgen mundaı qııanat qazaqty orysqa bir taban jaqyndata túsken edi. El-jurttyń alǵashynda orystan at-tonyn ala qashpaǵany da sondyqtan bolatyn. 60 orysty quldyqtan qutqarǵan Almat sardar Anna lentasyna taǵylǵan medalmen marapattalyp, bolat qylyshty syıǵa alady.

 -Buqar handyǵyna birneshe ret barǵan, birde padashy, birde dıýana, birde molda bolyp júrip, orystyń Karnet Aıtov bastaǵan alpys adamyn qutqarýdyń joldaryn izdegen. Buqar bazarynda júrip, barlap-baqylap, aqyry olardy qutqaryp alady. Bul týraly 1834 jyly jazylǵan Bıtkevıchtiń, 1836 jyly jazylǵan Demızonnyń eńbekterinde bar. «Buqar handyǵynyń tarıhy» degen kitaptan osylardy kórýge bolady, - deıdi Tynyshbek Daırabaı óz sózin aıǵaqtaı túsip.

Bireýge jamandyq jasasańyz da, jaqsylyq jasasyńyz da aldyńyzdan shyǵady. Almat Tobabergenulynyń el-jurtqa jasaǵan jaqsylyǵy únemi aldynan shyǵyp turǵan. Tipti, onyń balasy Samurat 1905 jyly Ombyǵa quryltaıǵa barǵanda, Vasılıı atty orys azamaty kelip sálem berip, úlken rızashylyq bildiredi. Bul baıaǵy Almat Tobabergenuly quldyqtan qutqarǵan Ivan Bocharovtyń nemeresi edi.