Alpide muzdyqtardyń opyrylý qaýpi artyp keledi – ǵalym
ASTANA. KAZINFORM – Klımattyń jylynýy saldarynan Alpi taýlaryndaǵy muzdyqtar men máńgi toń erip, bıik taýly aımaqtardyń turaqtylyǵy álsirep barady. Sonyń saldarynan muzdyqtardyń opyrylý qaýpi artýy múmkin, dep habarlaıdy Euronews.
Bul másele Nepalda bolǵan joıqyn apattan keıin qaıta nazarǵa ilikti. AQSh Geologııalyq qyzmetiniń málimetinshe, júzdegen adamnyń qaza taýyp, myńdaǵan adamnyń iz-túzsiz joǵalýyna ákelgen sel muzdyqtyń opyrylýynan týyndaǵan. Birneshe sekýndtyń ishinde orasan sý men taý jynystary jolyndaǵynyń bárin shaıyp ketken.
Alpide de osyndaı apat bolýy múmkin. Alfred Vegener atyndaǵy Polıarlyq jáne teńiz zertteýleri ınstıtýty men Bremen ýnıversıtetiniń professory, glıatsıolog Olaf Aızenniń aıtýynsha, muzdyqtardyń opyrylý qaýpi Eýropada da artyp keledi. Degenmen onyń aýqymy Nepaldaǵy apat deńgeıine jetýi ekitalaı.
Buǵan mysal retinde ǵalym 2025 jylǵy mamyrda Shveıtsarııanyń Blatten aýylynda bolǵan muzdyq opyrylýyn keltirdi. Ol kezde mamandar qaýip-qaterdi aldyn ala boljap, muzdyq astyndaǵy eldi meken turǵyndaryn evakýatsııalaǵan. Soǵan qaramastan 64 jastaǵy jergilikti turǵyn qaza tapty.
– Aldyn ala baǵalaý boıynsha, Nepalda opyrylǵan muz kólemi Blattendegi jaǵdaıdan shamamen 10-20 ese kóp bolǵan. Sondyqtan Eýropadaǵy mundaı oqıǵalardyń Nepaldaǵydaı aýqymǵa jetýi ekitalaı, – dedi Olaf Aızen.
Ǵalymnyń sózinshe, Eýropa antropogendik klımat ózgerisiniń áserinen eń jyldam jylyp jatqan qurlyqtardyń biri. Muzdyqtardyń sheginýi men máńgi tońnyń erýi bıik taýly aýdandardyń turaqsyzdanýyna ákelip jatyr.
Bul ásirese Frantsııa, Italııa, Avstrııa jáne Shveıtsarııadaǵy teńiz deńgeıinen 2500-3000 metr bıiktiktegi aýdandarǵa qatysty. Aptap ystyq nemese nóser sekildi ekstremaldy aýa raıy qubylystary muzdyqtardyń opyrylý yqtımaldyǵyn odan ári arttyrýy múmkin.
Shveıtsarııada 1850 jyldan beri shamamen 1000 muzdyq joıylyp ketken. Qazir elde 1300-ge jýyq muzdyq qalǵan. Al 2000-2024 jyldar aralyǵynda Shveıtsarııa muzdyqtary jalpy muz kóleminiń 38%-yn joǵaltqan.
Mamandar birneshe jyldan beri Vaısshorn muzdyǵyn erekshe baqylaýda ustap otyr. Osy aptanyń basynda onda úsh shaǵyn opyrylý tirkelgen. Muzdyqtan birneshe júz myń tekshe metr muz bólinip túsýi múmkin. Qazirgi ýaqytta jergilikti turǵyndarǵa tikeleı qaýip joq, alaıda týrıstik jáne velosıped baǵyttary jabylǵan.
Olaf Aızen muzdyqtardyń opyrylýyna tabıǵı tsıkldik protsester de sebep bolýy múmkin ekenin aıtady. Alaıda sońǵy jyldary antropogendik klımat ózgerisiniń yqpaly kúsheıip keledi.
– Jylyný jalǵasqan saıyn máńgi toń erı bastaıdy, al muzdyqtyń tabany da jibıdi. Sonyń saldarynan muzdyq astyndaǵy taý jynystaryna burynǵydaı berik «jabysyp» turmaıdy, – dep túsindirdi ǵalym.
Keı jaǵdaıda muzdyqtyń astynda sý jınalyp, ózindik «sý kópirshigi» paıda bolýy múmkin. Aptap ystyq nemese qatty jańbyr kezinde onyń qysymy artyp, muzdyqtyń aldyńǵy bóligi shydamaı, úlken muz massasy bir mezette opyrylyp túsýi yqtımal.
Osyndaı jaǵdaı 2022 jyly Italııadaǵy Dolomıt taýlaryndaǵy Marmolada muzdyǵynda bolǵan. Muzdyqtyń úlken bóligi opyrylyp, 11 alpınıst qaza tapqan.
Sarapshy mehanıkalyq qorǵanys sharalary máseleni tolyq sheshe almaıtynyn atap ótti. Mundaı tásilder keıbir taý shańǵysy kýrorttarynda ǵana qoldanylyp, kóp energııa men eńbek resýrsyn qajet etedi.
– Klımatty qorǵaý – muzdyqtardy qorǵaý. Temperatýranyń tipti onnan bir gradýsqa tómendeýiniń ózi mańyzdy. Ortasha temperatýra tómendeı bastaǵan kezde muzdyqtar jańa jaǵdaıǵa beıimdelip, qaıta óse alady, – dedi Olaf Aızen.
Aıta keteıik, Alpi taýynyń La-Plan kýrortyndaǵy qar kóshkininen brıtan shańǵyshysy ajal qushty.
