Almatyda ıAdrolyq jáne radıatsııalyq fızıka atty VII Halyqaralyq konferentsııa ótedi

Bұl dәstүrli konferentsııany ұıymdastyrýshylar ҚR EMRM, ҚR ҒBM, AEK, «Қazatomprom» ҰAK, sonymen қatar ҚR ҰıAO
baғdarly ınstıtýttary bolyp tabylady, dep habarlaıdy ҚR Ұlttyқ ıadrolyқ ortalyғynyң baspasөz қyzmeti.

 Halyқaralyқ keңestik alқalar құramyna jәne konferentsııany Ұıymdastyrýshy komıtettiң құramyna ıadrolyқ fızıka, atom energetıkasy men radıatsııalyқ materıaltaný, radıatsııalyқ ekologııa men ıadrolyқ medıtsına salasyndaғy kөptegen elderdiң, sonymen қatar birқatar halyқaralyқ ұıymdardyң jetekshi mamandary endi.

Konferentsııa baғdarlamasy atom energııasyn beıbit maқsatta paıdalaný salasyndaғy zertteýlerdiң irgeli jәne қoldanbaly baғyttarynyң keң aýmaғyn қamtıdy. Olar: ıAdrolyқ fızıka men energetıka, Tyғyz deneniң radıatsııalyқ fızıkasy jәne materıaltaný mәseleleri, ıAdrolyқ taratylmaý, Radıatsııalyқ ekologııa, Medıtsınadaғy jәne өndiristegi ıadrolyқ-fızıkalyқ әdister jәne t.b.

Konferentsııanyң kөkeıtesti taқyryby halyқaralyқ ғylymı қaýymdastyқtyң  қyzyғýshylyғyn týғyzdy. Konferentsııaғa қatysýғa 19 eldiң ғalymdary tilekterin bildirdi. Barlyғy AҚSh, Reseı, Japonııa, Koreıa, Tүrkııa, Ýkraına, Belarýs, Өzbekstan, Armenııa, Malaızııa, Әzirbaıjan, Polsha, Үndistan, Tәjikstan, Grýzııa, Germanııa, Ұlybrıtanııa, Slovakııa, Nıgerııa elderinen 280 өtinim қabyldandy.

   Dәstүrli baғytty saқtaýmen қatar, konferentsııa jaңa mәseleler men basymdylyқtardy esepke ala otyryp, talқylanatyn mәselerdiң aýmaғyn keңeıtedi. Bұl jyly, 2010-2020 jyldary Қazaқstan Respýblıkasynda atom salasyn damytý Baғdarlamasy boıynsha baıandamalar jәne osyғan baılanysty ҚR ıadrolyқ otyn tsıklyn damytý taktıkasyna jәne strategııasyna қatysty mәseleler de talқylanady dep josparlanýda. Konferentsııany өtkizer kezeң «Nevada-Semeı» Halyқaralyқ antııadrolyқ қozғalysynyң 20 jyldyқ mereıtoıymen tұspa-tұs keledi, sol sebepti konferentsııa sheңberinde «Semeı synaқ polıgony - қazirgi jaı-kүıi» atty dөңgelek үstel ұıymdastyrylady, ol jerde bұrynғy synaқ ıadrolyқ polıgonynyң mәseleleri boıynsha, қoғamdy jan-jaқty aқparattandyrý, sonymen қatar halyқ sharýashylyғyna jerlerdi berý mүmkindigi jaıly pikir almasady. Әr eldiң mamandary өz baıandamalarynda ıadrolyқ synaқtar өtkizilgen jerlerdi zertteý, radıoaktıvti қaldyқtardyң jınaқtalýyna baılanysty ekologııalyқ mәseleler men қaterler, radıoaktıvti қaldyқtardy қoldaný, radıonýklıdterdiң shekaradan tys jylystaý mәseleleri, sonymen қatar radıatsııalyқ қaýipsizdikti baқylaýғa jәne ıadrolyқ sәýlelenýdi өlsheýge қoldanylatyn aspaptardyң jaңa tүrlerin әzirleýge қatysty mәselelerdi talқylaıdy dep josparlanýda.   

Bұdan basқa, «ıAdrolyқ jәne radıatsııalyқ fızıka» 7-shi Halyқaralyқ konferentsııasynyң baғdarlamasyna ıadrolyқ қarýdy taratpaý rejimin қamtamasyz etýge қatysty kөkeıtesti mәseleler - ıadrolyқ synaқtardy monıtorıngileý, joғary baıytylғan ýrandy paıdalanýdy mınımızatsııalaý jәne ıadrolyқ jәne radıoaktıvti materıaldardyң zaңsyz aınalysyna қarsy tұrýyna baılanysty mәseleler engizildi.   

ıAdrolyқ-fızıkalyқ jәne materıaltaný zertteýlerine arnalғan үdetkish tehnıkasyn damytý aspektilerine: DTs-350 jobalanýshy tsıklotronnyң aýyr ıondary shoғyrynda zertteýlerdi damytý keleshegi; elektrondy үdetkish jәne bos elektrondardaғy teragertserlik lazer bazasyndaғy kөpbaғyttaғy ғylymı-zertteý kesheniniң tұjyrymdamasyna jәne t.b. basa nazar aýdarylatyn bolady.  Sonymen қatar mamandardy daıyndaý mәseleleri talқylanady, onyң ishinde L.N.Gýmılev atyndaғy EҰÝ «ıAdrolyқ fızıka, jaңa materıaldar men tehnologııalar» halyқaralyқ kafedrasynyң alғashқy tabystary, ıAFI men OIıAI қatysýymen өtedi. Bұndaı kafedrany құrý bұdan bұryn өtken VI konferentsııanyң sheshimimen ұsynylғan bolatyn.

Bұl өtetin konferentsııada қazaқstandyқ mamandar bұdan bұryn өtken konferentsııada talқylanғan jobalardy tabysty iske asyrý jaıly aıta alady. Jyl aғymy boıynda Kýrchatov қalasynda radıatsııalyқ tehnologııalar kesheni paıdalanylýғa berildi, Astanada Respýblıkalyқ dıagnostıkalyқ ortalyғynda pozıtrondy-emıssııalyқ dıagnostıkanyң ortalyқazııalyқ aýdannyң alғashқy bөlimi құryldy, Almaty қalasynda ҚR ҰıAO ıAFI bazasynda ıadrolyқ medıtsına jәne dıagnostıka ortalyғynyң құrylysy bastaldy.

 Anyқtama үshin:

  ҚR ҰıAO ıAdrolyқ fızıka ınstıtýty 1957 jyly ıadrolyқ fızıka, қatty dene jәne ıadrolyқ energetıka fızıkasy salasynda irgeli jәne қoldanbaly zertteýler өtkizý үshin құrylғan bolatyn. 

Қazirgi ýaқytta Instıtýt biregeı tәjirıbelik қondyrғylarmen jabdyқtalғan, қýatty ғylymı ortalyқ bolyp tabylady,olarғa: Ý-150 ızohrondy tsıklotrony, ÝKP-2-1 aýyr ıondardyң tәjirıbelik үdetkishi jәne DS-60 aýyr ıondarynyң үdetkishi, VVZ-K ıadrolyқ reaktory, 1,5 MeV қýaty bar elektrondardyң jelilik үdetkishi, sonymen қatar қazirgi zamanғy zertteý jabdyқtary jatady. Instıtýttyң Astana jәne Aқsaı қalalarynda өz fılıaldary bar; Instıtýttyң shtat құramynda 25-ten asa ғylym doktory men 60-tan asa ғylym kandıdattary jұmys isteıdi.

Instıtýttyң ғalymdar men mamandary Batys jәne Shyғys Eýropanyң, Amerıkanyң, Japonııanyң, Koreıanyң, Reseı men Ýkraınanyң kөptegen ғylymı ortalyқtarymen ұzaқmerzimdi jәne tyғyz baılanys ornatқan.   

Өz қyzmeti barysynda Instıtýt ıadrolyқ fızıka, tyғyz deneniң fızıkasy jәne materıaltaný salasynda қomaқty үlesterge jetti jәne әlemdik ғylymı қoғamdastyқtyң moıyndaýyna ıe bolyp, aty әıgi boldy. Қazirgi zamanғy ıadrolyқ fızıkanyң keıbir mәseleleri sheshildi, olar: bir atomdy jәne eki atomdy gazdardyң қatarynda VVR-K reaktorynda ýltrasýyқ neıtrondardyң taralýyn kesý jәne өzara әrekettesýin tolyқtaı kesý alғashқy ret өlshendi, beta-spektrometrııalyқ apparatýranyң joғary өlshemdi әzirlemelerdi қoldanbaly ıadrolyқ fızıka salasynda қoldanýғa bolatyn jәne radıoaktıvti zattekterdi elektrondy өlsheýdi pretsızıondy zertteýlerde қoldanady.      

Materıaltaný jұmystaryn oryndaý barysynda Instıtýtpen қyzmettestiktiң әlemniң jetekshi ortalyқtarymen birge belsendiligi joғary үlgilerdi zertteýdiң jaңa әdisteri әzirlendi. Әzirlengen әdistemelerdi қoldaný reaktorlyқ materıaldardy zertteýdiң tәjirıbelik mүmkindigin keңeıtip қana қoımaı, sonymen қatar dәstүrli әdisterdi қoldana otyryp anyқtaý mүmkin emes, jaңa әserlerdi anyқtaýғa da mүmkindik beredi. Jaңa materıaldardy ıondy-plazmalyқ sıntezdeý әdisi әzirlendi, onyң negizinde joғary krıtıkalyқ parametrli joғary өtkizgish jamylғylar alyndy, sonymen қatar jұқa ұsaқ dәndi magnetrondy berılıı құramdas materıaldan jasalғan folgadan joғary serpindi jәne myқty materıaldar әzirlendi. 

Instıtýttyң negizgi  mindetteriniң biri bolyp Қazaқstandaғy ıadrolyқ synaқtardyң zardabyn zertteý bolyp tabylady, elimizdiң aýmaғynda birneshe ondaғan jyldar boıynda shamamen 500-ge tarta jerasty, jerүsti jәne atmosferalyқ jarylystar jasaldy. SSP lastaný deңgeıi men sıpatyna aýқymdy zertteýler jasaldy, қaýiptiligi joғarylaý degen telimder anyқtalyp olarғa sıpattama jasaldy jәne olardyң teris әser etýin tөmendetý үshin birқatar sharalardyң jүıesi ұsynyldy; SSP әser etýi yқtımal aımaқtardaғy tұrғyndardyң dozalaryn өtkendi shola otyryp baғalaý jasaldy. Қorshaғan orta nysandarynda aýyr metalldar men kez-kelgen tabıғı jәne jasandy radıonýklıdterdiң shoғyrlanýyn mөlsherlik esepke alý үshin әdistemeler kesheni құryldy. 

Өnerkәsipter men medıtsınaғa arnalғan radıatsııalyқ tehnologııalardy әzirleý salasynda jұmystar nәtıjeli jүrgizilýde.  Instıtýt  Tallıı-201, Tehnetsıı-99, Iod-131, Gallıı-67 ızotoptary bar radıofarmpreparattardy shyғarady jәne klınıkaғa jetkizedi; AҚSh Los-Amosstyқ Ұlttyқ zerthanasymen қyzmettestik nәtıjesinde Germanıı-68 radıoızotopyn alý tehnologııasy әzirlendi, materıaldardyң құramyna arnalғan ıadrolyқ-fızıkalyқ әdisteri nәtıjeli oryndalýda. Medıtsınaғa arnalғan radıoızotopty өnimdi shyғarý jolғa қoıylғan.