Almatyda kóne túrki jazbalaryn zerttegen alǵashqy ǵalym Ǵubaıdolla Aıdarovtyń týǵanyna 90 jyl tolýyna arnalǵan eske alý keshi ótti

Keshke til salasyn zerttep júrgen ǵalymdar, Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń magıstranttary men aspıranttary, ǵylymı qyzmetkerleri men kitaphana oqyrmandary qatysty.

Eske alý keshinde jarty ǵasyrdan astam ýaqytyn ǵylymǵa arnaǵan Ǵubaıdolla Aıdarovtyń ómiri men qyzmeti, túrkitanýshylyǵy, túrkologııa ǵylymyna qosqan qomaqty úlesi, sondaı-aq, jalpy qazaq ǵylymyna sińirgen eńbegi sóz boldy.

«Ǵubaıdolla Aıdarov osydan on ǵasyr áride tasqa basylǵan tarıhymyz - Orhon-Enıseı, Kúltegin, Tonykók jazýlaryn urpaq jadyna mıras etip tabystaýǵa eren enbek sińirgen, ol ǵylymnyń bul tyń salasyna tuńǵysh túren salǵan, alǵash zerttegen qazaq, shyǵys ǵalymy bolyp tabylady. Sondyqtan, onyń eńbekteri ultymyzdyń jarqyn bolashaqqa bettegen uly kerýenimen jasaı bermek»,-dep atap ótti fılologııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Jaratylystaný akademııasynyń akademıgi Babash Ábilqasymov.

Fılologııa ǵylymynyń doktory, professor, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Telǵoja Januzaqovtyń aıtýynsha, Ǵubaıdolla Aıdarov - eń aldymen halqymyzdyń abzal uldarynyń biri, ardaqtysy. «Ol 1941-45 jyly qan maıdanda elimizdi, jerimizdi jaýdan qorǵaǵan myqty jaýynger. Ózi basynan keshken oqıǵalardy jıi aıtýshy edi. Onyń soǵystan keıingi, beıbit ýaqytta qazaq ǵylymyna qosqan úlesiniń ózi de bir tóbe. Sondyqtan, men ony qazirgi ómirimizdiń jaınap, gúldenýine, Qazaqstan Respýblıkasynyń jer júzine tanylýyna qosqan tamshydaı úlesi bar adam dep bilemin»,-dedi ol.

Onyń aıtýynsha Ǵubaıdolla Aıdarov naǵyz túrkitanýshy. «Onyń erekshe qasıeti de osynda, túrki jazýyn tııanaqty zertteýinde. Ol biz sııaqty ár túrli salada emes, bir, til salasymen, túrkitanýshylyqpen ǵana tyńǵylyqty shuǵyldandy. Bir emes, birneshe tildi- túrikmen, ázirbaıjan, tatar tilin bildi. Qazaq tili tarıhyna baıypty úles qosty. Ol qazaq iliminde kóne Orhon -Enıseı, Kúltegen, Tonykók jazbalaryn alǵash qolǵa alyp, ǵylymı turǵyda zerttegen alǵashqy ǵalym retinde tarıhymyzda máńgi qala bereri sózsiz. «Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi», demekshi, onyń máni men mańyzy zor, baǵa jetpes eńbekteri qazaq tili tarıhynda ǵana emes, túrkologııa tarıhynda máńgi qalatyn bolady»,-dedi Telǵoja Januzaqov.

Kesh barysynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Gúlbaný Qosymova: «Qazaq tiliniń tarıhyn zerttegen úsh ǵana ǵalym bar, birinshisi - Ǵubaıdolla Aıdarov, ekinshi ǵalym Babash Ábilqasymov, úshinshi ǵalym Qulmat Ómiralıev. Til tarıhy ekiniń biri bara bermeıtin kúrdeli ǵylym ekendigin eskersek, olardyń qaldyrǵan, zerttep jatqan eńbekteri baǵa jetpes qundylyq»,-dep atap ótti.

Kesh aıasynda atalmysh kitaphanada Ǵubaıdolla Aıdarovtyń eńbekteri men ol týraly materıaldar jınaqtalǵan "Tanymal túrkitanýshy. Ulaǵatty ustaz " atty taqyryptyq kitap kórme uıymdastyryldy.

Ǵubaıdolla Aıdarov 1921 jyly 18 maýsymda Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany, Telman poselkesinde dúnıege kelgen. 1938 jyly Mar pedýchılışesin bitirip, Túrkmenstannyń Krasnovodsk oblysyndaǵy Qara-Bogaz-Gol selosynyń jeti jyldyq mektebinde muǵalim bolyp jumys istedi. 1940 jyldyń 4 aqpanynda armııa qataryna alynady. Uly Otan soǵysyna qatysyp Ǵubaıdolla Aıdarov 2-dárejeli Otan soǵysy ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

1948 jyly Shymkent oqytýshylar ınstıtýtyn, 1952 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn, qazirgi Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitiredi, al 1956 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaqtyń Ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy aspırantýrasyn bitiredi. 1956-1959 jyldary orta mektepte muǵalim, 1959 jyldan Qazaq Keńestik Sotsıalıstik Respýblıkasynyń Ǵylym Akademııasynyń, qazirgi Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda, kishi, al 1963 jyldan aǵa qyzmetker bolyp 40 jyl qyzmet etti.

1959 jyly "Tonykók eskertkishteriniń tili jáne qazirgi keıbir túrki tilderine qatysy" degen taqyrypta kandıdattyq dıssertatsııa, al 1974 jyly "Kóne túrki Orhon-Enıseı jáne Talas eskertkishteriniń leksıkasy" degen taqyrypta doktorlyq dıssertatsııasyn Baký qalasynda ázirbaıjan tilinde qorǵap shyǵady.

250-den astam ǵylymı-zertteý eńbekteriniń, 10 monografııa men joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtardyń avtory. Ǵylymı-zertteý eńbekteri kóne túrki jazba eskertkishterin zertteý máselelerine arnalǵan. Onyń 1966 jyly "ıAzyk orhonskogo pamıatnıka Bılgekagan ", 1971 jyly Orhon eskertkishteriniń tili", "1986 jyly "Kóne túrki jazba eskertkishteriniń tili", 1990 jyly "Orhon eskertkishteriniń teksi", 1991 jyly "Kóne uıǵyr jazba eskertkishteriniń tili" taǵy basqa eńbekteri jaryq kórdi.

Ǵubaıdolla Aıdarov ǵylymı eńbekterinde kóne túrki eskertkishteriniń mátinderin qazirgi grafıka boıynsha transkrıptsııalap, olardyń tilin lıngvıstıkalyq turǵydan jan-jaqty taldaǵan, eskertkishter tiliniń qazirgi qazaq tiline jaqyndyǵyn zerttep, dáleldegen. Túrkologııa ǵylymyna qosqan qomaqty úlesi úshin 1993 jyly Ǵubaıdolla Aıdarovqa «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymǵa eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berildi.

2001 jyldyń 1 naýryzynda 80-ge qaraǵan jasynda Ǵubaıdolla Aıdarov dúnıeden ótti.