Almatylyq oqýshylar banan qabyǵynan qan toqtatatyn arzan untaq jasap shyqty
ALMATY. KAZINFORM – Almatylyq eki oqýshy banan qabyǵy arqyly qan toqtatatyn untaq jasap shyǵardy. BananaPatch dep atalatyn untaq qanmen janasqanda gelge aınalyp, jarany jaýyp qoıady. Ónertabys ıeleriniń aıtýynsha, jobanyń ereksheligi – qoljetimdiliginde. Olar Kazinform tilshisine bul ıdeıa qalaı paıda bolǵanyn jáne munyń qalaı jumys isteıtinin aıtyp berdi.
Abaı Orazbek pen Altyn Seıitálı 11 synypta oqıdy. 16 jastaǵy oqýshylar Bananapatch jobasy kezdeısoq aqparatty oqyǵannan paıda bolǵanyn aıtady. Olar banan qabyǵynyń jara men kúıikke kómektesetini týraly jazbany kórgen eken. Sózderinshe, tropıkalyq elderde banan qabyǵyn ǵasyrlar boıy qoldanyp kelgen.
- Basynda muny jalǵan aqparat dep oıladym. Biraq qyzyǵýshylyǵym artyp, tekserip kórýge kiristim. Banannyń quramy týraly aqparatty oqýǵa on mınýttaı ǵana ýaqyt jumsaımyn dep oıladym. Biraq ol qyzyq bola túsip, ǵylymı maqalalardy túnimen oqyp shyqtym. Banan qabyǵynyń quramy óte baı ekeni anyqtaldy. Onyń quramynda pektın, tanınder, flavonoıdtar, polıfenoldar, karotınoıdtar jáne kóp mólsherde jasunyq bar. Bul zattardyń bakterııaǵa qarsy emi, qabynýdy azaıtatyp, jaranyń jazylýyna yqpal etetin qasıetteri ǵylymı zertteýlerde rastalǵan, - dedi Altyn Seıitálı.
Sózderinshe, tanınder usaq qan tamyrlarynyń tarylýyna yqpal etedi. Sonyń arqasynda qannyń aǵýy baıaýlaıdy. Flavonoıdtar men polıfenoldar antıoksıdant retinde áreket etip, qabynýdy azaıtady jáne bakterııalardyń aldyn alady. Pektın gelge aınalyp, suıyqtyqty ustap tura alady.
Keıin oqýshylar jaraqat alǵandar kóp jaǵdaıda qan joǵaltqannan mert bolatynyn anyqtaǵan. Al qan toqtatatyn ónimder óte qymbat deıdi. Qazaqstan mundaı ónimderdi qymbatyna shetelden aldyrady eken. Bir qaptamasy 15-30 myń teńgege jetetinin aıtty.
- Importtalǵan gemostatıkter óte qymbat, qarapaıym adamdardyń qaltasy kótermeıdi. Aýdandyq aýrýhanalar men medıtsınalyq pýnktterdiń bıýdjeti shekteýli. Olar 20-30 myń teńgelik gemostatıkterdi satyp ala almaıdy. Al qatty qan ketken adamdy qalaǵa jetkizgenshe, kóp ýaqyt ketip, kesh bolýy múmkin. Eldegi jaıtty túsingennen keıin «Nege arzan shıkizatty paıdalanyp, olardan qoljetimdi gemostatık jasap kórmeske?» degen oı keldi, - dedi oqýshylar.
Joba qalaı jumys isteıdi?
Árıne, banan qabyǵyn jaı ǵana terige jaǵý jetkiliksiz. Oqýshylar banan qabyǵyn keptirip, untaqtaıdy eken.
- Qarapaıym tilmen aıtqanda, untaq qanmen janasyp, suıyqtyqty sińire bastaıdy. Osylaısha isinip, gelge aınalady. Banan qabyǵy qannyń suıyq fazasynyń bir bóligin sińiredi. Osylaısha, qan jasýshalary men uıytýǵa qatysatyn zattar jaraqat alǵan jerge shoǵyrlanady. Sonymen qatar qandaǵy kaltsıı algınaty natrıımen jumys isteı bastaıdy. Janasqan kezde kaltsıı algınaty kaltsıı ıondaryn bólip shyǵarady. Al kaltsıı tabıǵı qan uıý protsesinde mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar algınat pen pektın gel túzedi, - dedi jas ónertabysshylar.
ıAǵnı qannyń tabıǵı uıýyna jaǵdaı jasaıdy, al ekinshi jaǵynan, jaranyń betin jabatyn gel paıda bolady.
Almatylyq jasóspirimder BananaPatch-tiń bir ónimine shamamen 285 teńge ketetinin aıtady. Olar muny 958 teńge shamasynda satqysy keledi.
- Baǵanyń tómen bolýynyń basty sebebi – shıkizattyń qoljetimdi bolýynda. Adamdar banan qabyǵyn únemi tastaıdy. Bolashaqta bul joba kózge túsip, satylymǵa ense, dúken, kafe syndy jerlerden shıkizatty aldyrtamyz dep josparlap otyrmyz. Bir jaǵynan, olar qoqystan qutylady, al biz ony jýyp, tazalap, jańa ónimge qoldanamyz, - dedi almatylyq oqýshy.
Sózderinshe, olarǵa zertteý jumysynan góri jobany tanystyrý qıynǵa soqqanyn aıtady. Kópshilik ǵalymdar oqýshylardyń eńbegin «balalyqqa balap, asa mán bermeı jatady» deıdi.
Sondaı-aq Altyn men Abaı osy jobany Social Impact Award halyqaralyq jarysta usynyp, jeńimpazdardyń biri atanǵan. 220 jobanyń ishinen olar úzdik 15-tiń tizimine enip, fınalǵa ótipti. Nátıjesinde jeńimpaz atanyp, jobany iske asyrý úshin qarjylaı syılyq aldy.
Endi olar patentke ótinim berip, sonyń nátıjesin kútip otyr.
- Birinshi qadam – Qazaqstanda tirkeýden ótip, alǵashqy ónimderdi shyǵarý. Onyń ishinde alǵashqy medıtsınalyq kómek qobdıshalaryn óndirýshilerge, aýdandyq aýrýhanalar men medıtsınalyq pýnktterge jetkizý josparymyzda bar. Bul biz úshin bastapqy baza bolady, - dedi olar.
Oqýshylar joba Qazaqstan aıasynda shektelmeı, basqa elderge taralǵanyn qalaıdy.
Sózderinshe, Úndistan, Nıgerııa, Tanzanııa, Rýanda syndy elderde banan kóp óndiriledi. Alaıda munda gemostatıkter qymbat dep otyr.
- Onda adamdar qymbat gemostatık qoljetimsiz bolǵandyqtan, qan joǵaltyp, qaza bolyp jatady. Qoljetimdi qan toqtatatyn qural mundaı jerlerde kún saıyn adam ómirin saqtap qalýy múmkin. Biz gýmanıtarlyq uıymdarmen jáne jergilikti seriktestermen jumys istep, banan ósiriletin elderge óndiristi kóshirýdi josparlap otyrmyz, - dedi Abaı.
2027 jyldyń shildesine deıin Halyqaralyq naryqqa shyǵý úshin halyqaralyq patenttik ótinim berýge nıetti eken.
Eske salsaq, Almatylyq oqýshy BUU shtab-páterinde álemniń úzdik 3 jas ınnovatorynyń qataryna engen edi.
