Almatydaǵy qoıý tútin men allergııa: naýqastar sany nege artyp barady
ALMATY. KAZINFORM – Almatydaǵy aýanyń lastanýy allergııany asqyndyryp qana qoımaı, jańa aýrýlardyń paıda bolý qaýpin de arttyrýy múmkin. Qoıý tútin nemese smog adam densaýlyǵyna qalaı áser etedi jáne qala turǵyndary arasynda allergııanyń qandaı túrleri jıi kezdesedi? Bul týraly Kazinform tilshisine S.J. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıtetiniń allergologııa jáne klınıkalyq ımmýnologııa kafedrasynyń assıstenti, dáriger-allergolog Baljan Asylbekova aıtyp berdi.
Qazaqstan halqynyń 20%-dan astamynda allergııalyq aýrý bar
Mamannyń aıtýynsha, Qazaqstanda allergııalyq aýrýlarǵa shaldyqqan adamdardyń naqty sanyn anyqtaý qıyn. Sebebi elimizde allergııalyq aýrýlardyń barlyq túrin qamtıtyn biryńǵaı tirkelim joq. Statıstıkalyq esep negizinen jekelegen dıagnozdar boıynsha júrgiziledi.
- Statıstıkalyq esep negizinen jekelegen dıagnozdar boıynsha júrgiziledi. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, medıtsınalyq kómekke júginý kórsetkishteri boıynsha júrgizilgen pılottyq statıstıkalyq zertteý nátıjesinde Qazaqstan halqynyń 20%-dan astamynda allergııalyq patologııa bar ekeni anyqtalǵan. Al bronh demikpesiniń dınamıkasyna nazar aýdarsaq, tirkelgen naýqastar sanynyń artyp kele jatqanyn baıqaımyz. Mınıstrlik deregine sáıkes, 2025 jyly bronh demikpesimen syrqattaný kórsetkishi - 100 myń turǵynǵa shaqqanda shamamen 102 jaǵdaı, – dedi maman.
Sol jyly Almatyda 14 jasqa deıingi balalar arasynda allergııalyq rınıttiń shamamen 4 700 jaǵdaıy jáne bronh demikpesiniń 3 myńnan astam jaǵdaıy tirkelgen. Al eresekter arasynda bronh demikpesine shaldyqqan 11 myńnan astam adam jáne allergııalyq rınıtpen shaldyqqan shamamen 7 500 adam bar.
Budan bólek, 2025 jyly №1 qalalyq klınıkalyq aýrýhanada allergııalyq aýrýlary bar 1 926 naýqas statsıonarlyq em alǵan. Al 2024 jyly 927 adam bolǵan.
Allergologtyń aıtýynsha, bul kórsetkishter allergologııalyq qyzmetke túsetin júktemeniń artyp kele jatqanyn ańǵartady. Alaıda tirkelgen jaǵdaılar sanynyń artýy aýrýdyń naqty taralý deńgeıi de dál osylaı ósti degendi bildirmeıdi. Buǵan dıagnostıkanyń jaqsarýy men halyqtyń medıtsınalyq saýattylyǵynyń artýy da áser etedi.
- Bir jaǵynan, allergııalyq aýrýlardyń shynymen de kóbeıip kele jatqanyn baıqaımyz. Buǵan ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy, aýanyń lastanýy, klımattyń ózgerýi jáne qorshaǵan ortanyń túrli faktorlary áser etedi. Ekinshi jaǵynan, dıagnostıka da jaqsardy. Dárigerler allergııalyq aýrýlardy, sonyń ishinde kúrdeli túrlerin de jaqsyraq anyqtaı bastady. Sonymen qatar halyqtyń tanymy artty. Adamdar óz densaýlyǵyna muqııat qarap, mamandardyń kómegine jıi júginedi. Sondyqtan medıtsınalyq kómekke júginý kórsetkishiniń ósýi allergııalyq aýrýlardyń naqty kóbeıýimen qatar, olardyń anyqtalý deńgeıiniń jaqsarǵanyn da kórsetedi, – dep túsindirdi Baljan Asylbekova.
Almaty turǵyndary arasynda allergııanyń qandaı túrleri jıi kezdesedi?
Mamannyń sózinshe, Almatyda allergııalyq aýrýlardyń ishinde ósimdikterdiń gúldeý kezeńindegi allergııalyq rınıt pen allergııalyq konıýnktıvıt jıi kezdesedi. Sondaı-aq teride baıqalatyn allergııalyq reaktsııalar, atap aıtqanda atopııalyq dermatıt pen esekjem de keń taralǵan.
- Bronh demikpesine erekshe nazar aýdarý kerek. Bul – der kezinde anyqtaýdy jáne turaqty baqylaýdy qajet etetin kúrdeli aýrý. Allergııalyq aýrýlar kóbine qatar júredi. Mysaly, bir adamda allergııalyq rınıt, konıýnktıvıt jáne bronh demikpesi bir mezgilde kezdesýi múmkin. Sondyqtan belgilerin basyp qana qoımaı, aýrýdyń sebebin anyqtaý jáne tıisti em taǵaıyndaý úshin allergologqa ýaqytyly qaralý mańyzdy, – dedi dáriger.
Smog ne tuman allergııa týdyrýy múmkin be?
Allergologqa júginetin adamdar sanynyń artýyna birneshe faktor áser etýi múmkin. Olardyń qatarynda ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy, aýanyń lastanýy, klımattyń ózgerýi, dıagnostıkanyń jaqsarýy jáne halyqtyń medıtsınalyq saýattylyǵynyń artýy bar.
- Almatydaǵy aýanyń lastanýy burynnan bar allergııa belgilerin kúsheıtip qana qoımaı, jańa allergııalyq aýrýlardyń paıda bolýyna da yqpal etýi múmkin. Usaq dıspersti bólshekter, azot dıoksıdi jáne basqa da zııandy zattar tynys alý joldarynyń ishki qabatyn zaqymdap, aǵzadaǵy totyǵý úderisin kúsheıtedi. Sondaı-aq allergııalyq aýrýlardyń damýyna yqpal etetin ımmýndyq júıedegi qabyný reaktsııalaryn qozdyrýy múmkin, – dep túsindirdi Baljan Asylbekova.
Medıtsınalyq zertteýler aýanyń lastanǵan ortasynda uzaq ýaqyt bolý, ásirese balalarda, bronh demikpesi men allergııalyq rınıttiń damý qaýpin arttyratynyn kórsetedi.
Osylaısha, smog burynnan bar allergııany asqyndyryp qana qoımaı, genetıkalyq beıimdiligi bar adamdarda jańa aýrýlardyń qalyptasýyna da jaǵdaı jasaýy múmkin.
- Sondyqtan aýanyń lastanýymen kúresý – tek ekologııalyq másele emes, allergııalyq jáne tynys alý joldary aýrýlarynyń aldyn alýdyń da mańyzdy sharasy, – dep atap ótti allergolog.
Bir aýdanda turatyn adamdarǵa smog nege ártúrli áser etedi?
Bir aýdanda turatyn adamdardyń tynys alatyn aýasy shamamen birdeı bolǵanymen, olardyń allergııalyq reaktsııalarynyń deńgeıi aıtarlyqtaı erekshelenýi múmkin.
Baljan Asylbekovanyń túsindirýinshe, aýanyń lastanýy allergııanyń paıda bolýyna áser etetin faktorlardyń biri ǵana. Bul rette adamnyń jeke ımmýnıteti mańyzdy ról atqarady.
- Birinshiden, genetıkalyq erekshelikter áser etedi. Keıbir adamdardyń allergııalyq reaktsııalarǵa beıimdiligi týa bitkennen joǵary bolady. Ekinshiden, ımmýndyq júıeniń erekshelikteri men tynys alý joldarynyń epıtelıılik qorǵanysh qabatynyń jaǵdaıy mańyzdy. Bir adamnyń shyryshty qabattarynyń qorǵanysh mehanızmderi lastaýshy zattarǵa tózimdi bolsa, ekinshisiniki sezimtal bolýy múmkin. Sonymen qatar adamnyń jasy, mıkrobıomynyń jaǵdaıy, buryn aýyrǵan ınfektsııalary, qosymsha aýrýlary jáne lastanǵan aýanyń áserinde bolǵan jalpy ýaqyty da mańyzdy, – deıdi allergolog.
Budan bólek, adamdardyń kóshede ótkizetin ýaqyty, úıiniń qaı qabatta ornalasqany, jolǵa jaqyndyǵy, bólmeniń jeldetilýi jáne ómir salty da áser etedi.
- Sondyqtan bir adamda smog allergııanyń aıqyn belgilerin týdyrýy múmkin, ekinshisinde burynnan bar aýrýdy asqyndyrady, al úshinshisinde klınıkalyq belgiler múlde baıqalmaýy múmkin. Sol sebepti biz allergııany tek aýanyń lastanýymen emes, genetıkalyq erekshelikter men qorshaǵan orta faktorlarynyń ózara áserimen baılanystyramyz, – dep túsindirdi dáriger.
Tozań allergııasy men smogtyń áserin qalaı ajyratýǵa bolady?
Ósimdik tozańyna allergııa men lastanǵan aýanyń áserinen bolatyn belgiler bir-birine uqsas bolýy múmkin. Degenmen olardy ajyratýǵa kómektesetin ózindik erekshelikter bar.
Ósimdik tozańyna allergııa kezinde kóbine:
* muryn men kózdiń qyshýy;
* jıi túshkirý;
* murynnan suıyqtyq aǵýy;
* kózden jas aǵý;
* belgilerdiń belgili bir maýsymda qaıtalanýy baıqalady.
Al smog áser etkende:
* shyryshty qabattardyń qurǵaýy men ashýy;
* tamaqtyń jybyrlaýy;
* qurǵaq jótel;
* kózdiń titirkenýi jıi kezdesedi.
Alaıda smog tynys alý joldaryn ózdiginen titirkendirip qana qoımaı, burynnan bar allergııalyq reaktsııany da kúsheıtýi múmkin ekenin eskerý qajet.
- Naqty dıagnoz qoıý úshin aýrýdyń klınıkalyq kórinisi, belgilerdiń qaı maýsymda paıda bolatyny jáne allergologııalyq tekserý nátıjeleri eskeriledi, – deıdi maman.
Maman jıi túshkirý, murynnyń bitelýi men qyshýy, murynnan sý aǵýy, kózdiń qyzaryp, qyshýy, teride bórtpeniń paıda bolýy nemese uzaq ýaqyt basylmaıtyn túsiniksiz jótel baıqalsa, dárigerge tez arada qaralýǵa keńes beredi.
Ásirese belgiler belgili bir maýsymda qaıtalansa, kóshege shyqqanda kúsheıse, tynys alǵanda ysqyryqty dybys paıda bolsa nemese uıqy men kúndelikti ómirge kedergi keltirse, medıtsınalyq kómekke júginý mańyzdy.
- Mundaı belgilerdi ózdiginen smogqa nemese sýyq tııýge jaba salýǵa bolmaıdy. Onyń sebebin ýaqytyly anyqtap, terige áser etetin allergenderdi anyqtaý jáne durys em taǵaıyndaý qajet. Eger tynys alý kenetten qıyndap, til nemese tamaq isinse, dereý jedel járdem shaqyrý kerek, – dep eskertti allergolog.
Smog pen ósimdik tozańynan qalaı qorǵanýǵa bolady?
Aýa qatty lastanǵan kúnderi allergolog kóshede az ýaqyt bolýǵa, ásirese kólik kóp júretin joldardyń mańynan aýlaq júrýge keńes beredi. Sondaı-aq ashyq aýada qarqyndy dene jattyǵýlaryn jasamaǵan jón. Mundaı jaǵdaıda respırator qoldaný da usynylady.
Ósimdikter jappaı gúldeıtin kezeńde tozań mólsheri joǵary bolatyn ýaqytta terezelerdi jaýyp, aýa tazartqysh qurylǵylardy, sonyń ishinde súzgisi bar qurylǵylardy paıdalanǵan durys. Serýendep kelgen soń dýsh qabyldap, shashty jýyp, kıimdi aýystyrý usynylady.
Allergııalyq aýrý dıagnozy qoıylǵan adamdar dáriger taǵaıyndaǵan emdi turaqty saqtap, aýrýdy asqyndyrmaýy tıis.
- Eń bastysy – aýanyń lastaný deńgeıin ǵana emes, ósimdikterdiń gúldeý kúntizbesin de baqylaý. Aldyn alý sharalaryn keshendi túrde qoldaný smog pen allergenderdiń áserin azaıtýǵa kómektesedi, – dep túıindedi Baljan Asylbekova.
Almatydaǵy aýa sapasyna júrgizilgen 2025 jylǵy monıtorıng qorytyndysyna sáıkes, qala turǵyny Almatyda ómir súrgeniniń ózinde bir jyl ishinde eriksiz túrde 518 temeki (shamamen 26 qorap) shekkenmen birdeı lastanǵan aýamen tynystaǵan. Eń kúrdeli jaǵdaı qys aılarynda baıqalǵan.
Almaty qalasynyń Ekologııa jáne qorshaǵan orta basqarmasynyń málimetinshe, qaladaǵy zııandy shyǵaryndylardyń jalpy kólemi - jylyna shamamen 189 myń tonna. Onyń negizgi bóligi avtokólikke tıesili. Naqtyraq aıtqanda, kólik quraldarynan jylyna 113 myń tonnaǵa jýyq zııandy zat bólinedi.
Degenmen atmosferalyq aýany lastaıtyn jalǵyz faktor – avtokólik emes. Basqarma málimetinshe, sýyq mezgilde kómir men otyn jaǵyp jylytylatyn jeke turǵyn úıler, sondaı-aq qatty jáne suıyq otyn paıdalanatyn nysandar, sonyń ishinde monshalar men qoǵamdyq tamaqtaný oryndary, ásirese káýaphanalar atmosferaǵa túsetin zııandy zattardyń kólemin arttyrady.
Eske salsaq, Almatydaǵy City Run kezinde aýa sapasy tekserildi.