Almatyda Nepaldaǵydaı alapat sel júrýi múmkin be: Mamandar bóget salynbaǵanyna alańdaýly
Nepalda birneshe adamnyń ómirin qıǵan joıqyn sý tasqynynan keıin qazaqstandyqtar Almatydaǵy sel qaýpine alańdaı bastady. Buǵan qalanyń taýly jáne taý bókterindegi aýmaqtarynda tabıǵı qaýiptiń joǵary bolýy sebep. Onyń ústine 53 jyl buryn qala joıqyn sel tasqynyn bastap ótkergen edi. Mamandar Almatyda osyndaı apattyń qaıtalaný yqtımaldyǵyn baǵalap, seldiń aldyn alý úshin qandaı jumystar júrgizilip jatqanyn aıtyp berdi.
Nepaldaǵy sel tasqyny
26 tamyz kúni tańerteń Nepaldyń soltústik aýdandaryn joıqyn sý tasqyny jaıpap ótti. Qytaı shekarasy mańynan bastalǵan tasqyn Bhotekoshı men Trıshýlı ózenderiniń ańǵarlaryna taralyp, adam shyǵynyna ákeldi.
Ǵalymdardyń aldyn ala pikirinshe, apatqa taýdaǵy iri muz jáne taý jynystary massıviniń opyrylyp túsýi sebep boldy. Onyń sońy kóshkinge ulasyp, ózen ańǵarlaryna úlken kólemde sý men taý jynystarynyń túsýine ákelgen.
Sońǵy málimet boıynsha, alapat sel tasqyny saldarynan Nepal men Tıbette 1 301 adam qaza tapqany rastaldy. Taǵy 5 339 adam iz-túzsiz joǵalǵan. Sonymen qatar birneshe sheteldik týrıst áli tabylǵan joq. Olardyń arasynda Qazaqstan, Reseı men Ýkraına azamattary da bar.
Almaty da mundaı seldi buryn bastan ótkergen
Almatylyqtardyń «Nepaldaǵy jaǵdaı qaıtalanady» dep qorqýyna negiz bar. Qala tarıhyndaǵy eń joıqyn oqıǵalardyń biri 1973 jylǵy 15 shildede bolǵan. Sol kúni Tuıyqsý muzdyǵy mańyndaǵy kóldiń jarylýynan Kishi Almaty ózeniniń ańǵarymen tómen qaraı alyp sel júrgen. Qazgıdromettiń dereginshe, jarylǵan kóldiń kólemi shamamen 225 myń tekshe metr bolǵanymen, jolaı qosylǵan taý jynystary men sý áserinen seldiń kólemi birneshe esege ulǵaıǵan. Medeý sel qoımasyna aǵyn shamamen 10 myń tekshe metr/sekýnd jyldamdyqpen jetip, seldiń jalpy kólemi birneshe mıllıon tekshe metrge jetken.
Seldiń negizgi soqqysy Medeý shatqalyndaǵy bógetke tıdi. Ol kezde bógettiń qurylysy tolyq aıaqtalmaǵan edi. Soǵan qaramastan, bóget seldi ustap qalyp, onyń Almatyǵa qaraı jyljýyna jol bermedi. 1973 jylǵy apat kezinde bóget shamamen 5,3 mıllıon tekshe metr sel massasyn toqtatty.
Osy oqıǵadan keıin Medeý bógetin kúsheıtý jumystary jalǵasyp, onyń sel ustaıtyn syıymdylyǵy arttyryldy. 1982 jyly bógettiń ekinshi kezegi aıaqtaldy.
Aqsaı bógeti áli salynbaǵan
Medeý bógeti salynyp bitkenimen, alańdaıtyn dúnıe áli de bar. Sebebi qurylysy toqtap turǵan Aqsaı bógetin atap ótýge bolady.
Muny geolog Arman Serǵazın aıtyp berdi. Ol sý tasysa, Almatyny budan da aýqymdy apat kútip turǵanyn aıtty.
— Almatyda selden qorǵaıtyn úsh bóget bar. Alǵashqy ekeýi — Medeý jáne Aıýsaı senimdi qalqandar. Olar qalany morena kólderiniń qar kóshkininen qorǵaıdy. Biraq úshinshi bóget — Aqsaı. Ol jınalyp jarylatyn bomba sekildi. Ol ondaǵan myń adam turatyn qalanyń batys bóligin qorǵaý úshin salynǵan, — dedi Serǵazın.
Geologtyń aıtýynsha, bógettiń qurylysy 2023 jyly aıaqtalýy tıis edi. Alaıda qurylys jumystary toqtap qaldy. Buǵan iri kólemdegi qarajattyń jymqyrylýy sebep bolǵanyn alǵa tartty. Merdiger kompanııa bógetti talapqa saı salmaǵan. Mıllıardtaǵan teńge joǵalyp, osyǵan baılanysty qylmystyq is qozǵaldy. Nátıjesinde joba toqtatyldy.
— Qazir Aqsaı ózeni men onyń ústindegi morena kólderi ashyq tur. Eger úlken sel júrse, ol bárin shaıyp ketedi. Jandosov kóshesi zardap shegedi. Sodan keıin sý tasqyny Áýezov jáne Alataý aýdandaryna taraıdy. Endi bógetti aıaqtaý úshin qaıtadan baǵalap, taǵy mıllıardtaǵan qarajat bólý kerek, — dedi geolog.
Sózinshe, bul jaıt 2024 jyldan beri kóterilip keledi. Sondyqtan bıýrokratııalyq máseleni tezirek sheshý jolyn qarastyrý kerek deıdi.
Sondaı-aq maman Úlken Almaty ózenindegi jaǵdaıdy mysalǵa keltirdi. Aıtýynsha, jazda qatty jańbyr jaýǵan kezde ózender arnasynan asyp ketti. Úlken Almaty ózeniniń joǵary aǵysynda eki bóget bolǵanyna qaramastan, qatty aǵyn jaqynda ǵana rekonstrýktsııalanǵan ınfraqurylymdy zaqymdap ketti.
— Joǵary aǵysta Aıýsaı bógetiniń arqasynda qaýipten aman qaldyq. Degenmen qatty aǵyn jańa ınfraqurylymnyń bir bóligin zaqymdap, keıin ony qaıta qalpyna keltirýge týra keldi, — dedi geofızık.
Ol Aqsaı bógeti paıdalanýǵa berilmeıinshe, Almatynyń tolyq qaýipsiz bolmaıtynyn túsindirdi.
Máseleniń aldyn alý úshin ne istelip jatyr?
«Qazseldenqorǵaý» Almaty basqarmasy tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý bóliminiń basshysy Álisher Toqtasyn óńirde sel qaýpi bolǵanymen, jaǵdaı baqylaýda ekenin aıtady.
Sózinshe, iri seldiń júrýine qatty nóser, aýa temperatýrasynyń kúrt kóterilýi, qar men muzdyqtardyń tez erýi, morenalyq-muzdyq kólderdiń jarylýy, taý jynystarynyń opyrylýy jáne jer silkinisi áser etedi.
— Almatyda sel qaýpi bar. Biraq iri seldiń júrýi naqty tabıǵı jaǵdaılarǵa jáne birneshe qaýip faktorynyń bir ýaqytta qatar kelýine baılanysty. Qazir qalada sel qaýpin baqylaýǵa, odan qorǵanýǵa jáne turǵyndardy aldyn ala eskertýge arnalǵan júıe jumys isteıdi. Sonymen qatar qaýiptiń aldyn alý sharalary júrgizilip, qajet bolǵan jaǵdaıda jedel áreket etý jumystary qamtamasyz etiledi, — dedi maman.
Odan bólek eskeriletin sharalar:
- Gıdrometeorologııalyq, sel, syrǵyma jáne qar kóshkini jaǵdaılaryna táýlik boıy monıtorıng júrgizedi;
- Jergilikti atqarýshy organdarǵa, uıymdar men kásiporyndardyń basshylaryna, sondaı-aq baý-baqsha qoǵamdaryna habarlamalar-usynymdar beriledi;
- Qaýipti ýchaskelerde eskertý taqtalary ornatylady;
- Qaýipti ýchaskelerge jerústi jáne aerovızýaldy tekserý júrgiziledi;
Ol Aqsaı ózeniniń basseıninde sel ustaıtyn bóget qurylysy ýaqytsha toqtatyldy deıdi. Nysannyń daıyndyq deńgeıi — 85%.
Qazir jobalyq-smetalyq qujattamaǵa túzetýler engizilip, keıin memlekettik saraptamadan ótkizý josparlanyp otyr. Bul rásimder aıaqtalǵannan keıin nysannyń qurylysy jalǵasady, — dedi ol.
Eske salsaq, Nepaldaǵy sý tasqyny qurbandarynyń sany 1,2 myńnan asqany aıtylady.
