Almaty tunshyǵyp jatyr: megapolıstegi qoıý tútinmen qalaı kúresýge bolady

ALMATY.KAZINFORM – Almaty turǵyndary sońǵy eki aıda megapolıste aýanyń sapasynyń nasharlaǵanyn baıqap jatyr. Almatylyqtar jelide aspandy torlaǵan tumshanyń foto, vıdeolaryn jarııalap, máseleni sheshýdi suraıdy. Kazinform tilshisi mamandardan qoıý tútinniń sebebi men onymen kúresý joldaryn surap bildi. 

a
Foto: Kazinform

Áleýmettik jelide qalanyń aýa sapasyna qatysty shaǵym kóbeıdi. Sebebi aýa sapasyn kórsetetin kartalar qyzyl tústi kórsetip tur. Kópshiligi jaǵdaı múshkil ekenin aıtyp, dabyl qaǵady.

- Almatydan tez arada ketý kerek sııaqty... Búgin ne boldy? Birdeńe jaryldy ma, álde birdeńe boldy? Datchık kartasyn ashsań, jaǵańdy ustaısyń. Búkil qala qyzylǵa boıalǵan, al qalanyń tómengi jaǵynda jáne Shańyraq aımaǵynda kórsetkishter 300-400-den asyp ketken (qoıý kúlgin tús - apatty kórsetkish). Qaladaǵy ortasha AQI 172 («Zııan»). Tipti álem boıynsha aýasy las dep tanylǵan qalalardan asyp tústi. Syrtqa shyqqanda, aýa emes, qoıý tútindi jutqandaı bolasyń, - dedi almatylyq turǵyn.

Taǵy bir turǵyn qosymshadaǵy kartalardy kórsetip, saqtaný keregin eskertti.

- Almatydaǵy aýanyń lastaný kórsetkishteri (Taza Air qoldanbasy). Almatynyń tómengi bóligindegi aýdandarda aýa sapasy densaýlyqqa óte qaýipti! Aldaǵy birneshe kún boıy respırator kııýdi umytpańyzdar, bul shynymen de alańdatarlyq jaıt, - dedi jeli qoldanýshysy.

Almatylyq er adam qaladaǵy jaıttan keıin óz bolashaǵyna alańdaıtynyn jazdy. Sózinshe, ár almatylyq bir aptada bir qorap temeki shekkendeı boldy.

- Almatylyqtarǵa suraq! Eger mynadaı aýamen ózimizdi jáne balalarymyzdy óltirip jatsaq, kún saıyn ne úshin jumys istep, aqsha taýyp, bolashaqqa jospar quryp júrmiz? Datchık derekterine súıensek, ótken aptada qoıý tútin saldarynan bárimiz shamamen bir qorap temeki shekkendeı boldyq. Kishkentaı baladan qartqa deıin. Bul másele óz basymyzǵa túspeıinshe únsiz otyramyz. Biraq aýa sapasy – barlyǵyna ortaq másele. Ol balalaryńa da, ata-anańa da, ózińe de tikeleı áser etedi. Almaty Air Initiative uıymy aýa lastanýynyń temeki tútinimen salystyrǵandaǵy shartty kórsetkishi 16,8 temekige teń dep kórsetilgen. ıAǵnı, biz kúnine shamamen 2-3 temeki shekkendeı zııandy zattardy eriksiz jutyp júrmiz, - dep dabyl qaqty turǵyn.

Sondaı-aq jelidegiler Almatynyń joǵary jaǵynan túsirilgen fotolaryn bólisti. 

- Almatydaǵy qoıý tútindi baıqamasańyzdar, aspannan túsirilgen foto arqyly kórseteıin, - dedi Janar Kombaeva.

Ári buryn tumsha alystan kórinse, qazir joǵarǵy qabattyń terezesinen baıqaýǵa bolatynyn aıtady.

- Tańǵy saǵat 9:00. Buryn qara tútin kókjıekte alystan nemese júk kólikteri keletin Rysqulov kóshesiniń boıyndaǵy aýmaqtan kórinetin edi. Endi muny tańerteń kóz aldyńyzda baıqaı alasyz, - dedi Almaty turǵyny. 

- Búgingi keńse terezesinen kórinis, - dep bólisti áıel.


Taǵy biri alańdatarlyq kórinisti kórsetti.

- Almaty, tańǵy 8:30, nemen tynystap júrmiz?, - delingen jazbada.

Zııandy bólshek kontsentratsııasy normadan 5 ese kóp

Almaty Air Initiative qory qoıý tumshanyń bilinýine jylytý maýsymy áser etkenin málimdedi.
Qor derekteri boıynsha, 1 qarashada usaq dıspersti PM2.5 bólshekteriniń ortasha táýliktik kontsentratsııasy 77,5 mkg/m³-ke jetti. Ol densaýlyqqa eń qaýipti aýa lastaǵyshtarynyń biri sanalady.

Bul Qazaqstanda belgilengen ortasha táýliktik shekti ruqsat etilgen kontsentratsııadan eki eseden kóp, al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan táýliktik deńgeıden 5 ese kóp.

4 qarashada da kórsetkish normadan joǵary bolyp, 48,8 mkg/m³ jetti. Kontsentratsııalar qalanyń maksımaldy birjolǵy shekti ruqsat etilgen kontsentratsııadan asyp tústi.

Al 2025 jyly PM2.5 bólshekteriniń ortasha jyldyq mólsheri 31,2 mkg/m³ boldy. Bul Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan 5 mkg/m³ normadan alty eseden astam joǵary.

Qalanyń qaı aýdandarynda jaǵdaı múshkil?

Almaty Air Initiative deregi boıynsha Túrksib aýdany eń las bolyp sanalady. Onda PM2.5 ortasha jyldyq kontsentratsııasy - 46,8, Demek ár turǵyn jylyna 776 qorap temekige teń tútin jutady. Al Jetisý jáne Alataý aýdandarynda 37,9 jáne 37,7 mkg/m³ boldy.

Salystyrmaly túrde Bostandyq aýdanynyń aýasy taza dep sanalady, ıaǵnı 22,1 mkg/m³. Biraq ol da qýanarlyq kórsetkish emes, sebebi ondaǵy aýa jylyna 366 qorap temeki shekkenmen teń.

Kólikter - aýa lastanýynyń negizgi faktory

«Bilim Barine» qoǵamdyq qorynyń jasyl energetıka, qoqys-qaldyqtaryn basqarý jáne klımat daǵdarysy salalary boıynsha sarapshysy, ekolog, Nazarbaev ýnıversıtetiniń oqytýshysy Baýyrjan Bıahmetov Almaty aýasyn lastaıtyn negizgi faktordy atady. Ol – avtokólikter, jylý elektr ortalyqtary men ónerkásiptik kásiporyndar. Sonyń ishinde atmosferaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardyń shamamen 60%-y kólikterge tıesili ekenin atap ótti. Sebebi avtokólikterden azot oksıdteri (NOx) kóp bólinedi.

Qoǵamdyq kólik pen qala qurylysyn damytý qajet

Baýyrjan Bıahmetov tumshamen kúresý úshin qysqa jáne uzaq merzimdi sharalardy qatar qabyldaý kerek dep esepteıdi. Onyń pikirinshe, kómirmen jumys isteıtin jylý ortalyqtaryn gazǵa kóshirý máselesi birneshe jyldan beri kóterilip kele jatqanymen, jumystardyń baıaý júrýi nátıjege jetýge kedergi bolyp otyr.Budan bólek, qalada kólik sany men halyqtyń kóbeıýi jol qozǵalysyna túsetin salmaqty arttyrǵan. Ol bul máseleni qoǵamdyq kólikti damytý jáne qalanyń qurylysyn durys josparlaý arqyly sheshýge bolatynyn aıtady.

- Almatyda bos oryn tabylsa, bıik ǵımarattar salynyp jatyr. Sonyń saldarynan belgili bir aýmaqtaǵy halyq tyǵyzdyǵy artyp, onda turatyn jáne jumys isteıtin adamdardyń, sondaı-aq kólikterdiń sany kóbeıedi. Meniń oıymsha, qala qurylysy men ýrbanıstıkalyq josparlaý jetkilikti deńgeıde jolǵa qoıylmaǵan, – dedi ekolog.

Onyń pikirinshe, qoǵamdyq kólikke bólinetin ınvestıtsııany arttyrý qajet. Sarapshy úsh sharany tezdetýdi usyndy.

- Jeke sektordy gazdandyrý.
- JEO-2 men JEO-3-ti gazǵa kóshirý.
- Qalany durys josparlaý. Onyń pikirinshe, bul jumysty ýrbanıstermen qatar, aýa men sýdyń lastanýy, adam densaýlyǵy máselelerin zertteıtin sarapshylarmen birlesip júrgizý qajet.

Krakov tájirıbesi jáne jańa tehnologııalar

Baýyrjan Bıahmetov Almatydaǵy qoıý tútinmen kúreste halyqaralyq tájirıbeni paıdalanýdy da usynady. Onyń aıtýynsha, geografııalyq ornalasýy jaǵynan Almatyǵa uqsas qalalardyń biri – Polshanyń Krakov qalasy. Eki qala da oıpatta ornalasqan, taýlarmen qorshalǵan jáne temperatýralyq ınversııa qubylysy baıqalady.

- Krakovta da buryn turǵyndar úılerin peshpen jylytyp, aýa lastanýy ózekti máselege aınalǵan. Keıin qala birtindep aýany lastaıtyn otyn túrlerinen bas tartyp, balamaly energııa kózderine kóshe bastady. Bul baǵytta sýbsıdııalaý tetikteri de qoldanyldy, – dedi sarapshy.

Onyń pikirinshe, Almatyda da kómir men gazǵa balama tehnologııalardy damytý qajet. Sonyń biri – jylý sorǵylary. Bul qurylǵylar otyndy tikeleı jaqpaı-aq, qorshaǵan ortadaǵy jylýdy paıdalanyp, ǵımarattardy jylytýǵa múmkindik beredi.

Sondaı-aq ekolog smogpen kúreste jasandy ıntellekt pen mashınalyq oqytý tehnologııalaryn paıdalanýdy usynady. Máselen, aýa sapasy men meteorologııalyq derekterdi taldaý arqyly lastaný deńgeıi kúrt artatyn kúnderdi aldyn ala boljaýǵa bolady.

- Temperatýralyq ınversııa baıqalýy yqtımal kúnderdi aldyn ala anyqtap, sol kezeńde kásiporyndarǵa qatty otyn jaǵýdy shekteý nemese shyǵaryndylar kólemin azaıtý týraly talap qoıýǵa bolady. Jasandy ıntellekt pen mashınalyq oqytý tehnologııalary osyndaı boljam jasaýǵa kómektesedi, – dep túıindedi ol.

Qala bıligi qoıý tútinmen qalaı kúresip jatyr?

Sarapshy usynǵan sharalardyń basym bóligin qala bıligi qolǵa alǵan.

Almatydaǵy JEO-2-ni kómirden tabıǵı gazǵa kóshirý jumystary júrgizilip jatyr. JEO-3-ti jańǵyrtyp, gazben jumys isteıtin bý-gaz qondyrǵysyn iske qosý josparlanǵan.

- JEO-2 jańǵyrtylǵannan keıin shyǵaryndylar jylyna 37 myń tonnadan 2,7 myń tonnaǵa deıin, al JEO-3-te 13,9 myń tonnadan 1,6 myń tonnaǵa deıin azaıýy múmkin, - delingen habarlamada.

Sonymen qatar avtobýstarǵa arnalǵan arnaıy jolaqtar kóbeıtilip, shyǵaryndylary az aımaqty (LEZ) engizý boıynsha pılottyq joba júzege asyrylyp jatyr. Onyń maqsaty – kólikterge qoıylatyn ekologııalyq talaptardy synaqtan ótkizý.

Ákimdik kásiporyndar men shaǵyn bıznes nysandarynyń shyǵaryndylaryn baqylaýdy da kúsheıtpek. Aýa sapasyn baqylaý stantsııalaryn kóbeıtý jáne 2026–2028 jyldary jyl saıyn keminde 320 myń aǵash otyrǵyzý josparlanǵan.

Eske salaıyq, buǵan deıin Almatydaǵy qoıý tútinniń allergııaǵa áseri jáne qalaı saqtaný keregi týraly jazǵanbyz.