Almaty aporty qaıta oraldy: tarıhı brendtiń bolashaǵy qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Almatynyń brendine aınalǵan aporttyń dańqy búginde qaıta jańǵyryp jatyr. Ǵalymdar tarıhı sorttyń tabıǵı qasıetin saqtap, jańa aǵashtar egýge kiristi. Ulttyq sımvoldy qaıta túletý qalaı júzege asyp jatyr jáne odan qandaı nátıje kútemiz? Kazinform tilshisi saraptady.
Aporttyń tarıhy
Aport — jaı ǵana alma sorty emes, Almatynyń tarıhı sımvoly. Onyń iriligi, qanyq qyzyl túsi, erekshe hosh ıisi men tátti-qyshqyl dámi ǵasyrlar boıy óńirdiń brendine aınaldy. Búginde aport Qazaqstannyń ǵana emes, álemge tanylǵan sorttardyń biri sanalady. Degenmen onyń elge qalaı kelgeni jáne nelikten óziniń tabıǵı qasıetin dál Almatyda tolyq ashqany kópshilikke beımálim.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, QR Ulttyq agrarlyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, jemis-jıdek jáne júzim sharýashylyǵy salasynyń mamany Sáýle Qazybaevanyń aıtýynsha, aporttyń Almatydaǵy tarıhy XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastalady. 1865 jyly Vernyıǵa (qazirgi Almaty) Voronej gýbernııasynan qonys aýdarǵan sharýa Egor Redko aport kóshetterin alyp keledi. Keıin jergilikti baǵbandar olardy jabaıy Sıvers almasynyń telitýshisine telip ósirgen. Sonyń nátıjesinde 1875 jyldan bastap alǵashqy ónim alynyp, kóp uzamaı sort keńinen tanyla bastady.
— XX ǵasyrdyń basynda Almaty aporty Reseı men Eýropaǵa eksporttala bastady. 1908 jyly Germanııadaǵy halyqaralyq kórmede júldege ıe bolyp, keıin «Vernyı almasy», «Qazaqstan almasy», «Almaty aporty» ataýymen álemge tanyldy, — deıdi sarapshy.
Aporttyń dańqy artqan saıyn ony óndiristik kólemde ósirýge erekshe kóńil bólindi. 1930-jyldary elimizde iri baý-baqsha sharýashylyqtary qurylyp, 1937 jyly arnaıy ǵylymı ınstıtýt ashyldy. Munda aport jańa sorttardy shyǵarýda donor retinde paıdalanyldy. Sonyń nátıjesinde 1970 jylǵa qaraı shekildeýikti jemis baqtarynyń kólemi 107 myń gektarǵa jetip, onyń ishinde 3 mıllıonnan astam aport aǵashy boldy. Eldegi aport baqtarynyń 70 paıyzdan astamy Almaty oblysynda shoǵyrlandy.
Alaıda ǵalymdardyń aıtýynsha, aporttyń álemge áıgili bolýy tek selektsııanyń nátıjesi emes. Ony kóptegen elde ósirip kórgenimen, tabıǵı qasıetteri tolyq ashylatyn jalǵyz óńir — Іle Alataýynyń bókteri. Osy erekshelikti ǵylymı turǵydan dáleldeý maqsatynda 2011–2012 jyldary zertteýler júrgizilip, aporttyń dámdik qasıetteri saqtalǵan 115 genetıkalyq forma iriktelip, arnaıy qorǵa alyndy. Al 2023 jyly «Almaty aporty» Qazaqstannyń resmı brendi retinde patentteldi.
Sáýle Qazybaevanyń aıtýynsha, aport teńiz deńgeıinen 900–1300 metr bıiktikte óziniń barlyq qasıetin tolyq ashady.
— Árıne, aportty 700–800 metr bıiktikte de ósirýge bolady. Biraq ol óziniń tabıǵı sapasyn tolyq bere almaıdy. Almatynyń shuǵyl kontınenttik klımaty, taý eteginiń topyraǵy men temperatýra aıyrmashylyǵy jemiske erekshe qyzyl reńk, qaıtalanbas hosh ıis pen qytyrlaq qurylym beredi. Sondyqtan aport óziniń tabıǵı ortasyn dál osy óńirden tapty, — dep sanaıdy ǵalym.
Tarıhı brendti túletý qalaı júrip jatyr?
Elimizde aport almasyn qaıta jańǵyrtý jónindegi 2025–2028 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp jatyr. Baǵdarlamanyń maqsaty — aporttyń genetıkalyq erekshelikterin saqtaı otyryp, sapaly kóshet óndirisin jolǵa qoıý jáne óndiristik baqtardy birtindep qalpyna keltirý.
Osy baǵyttaǵy jumystar júrgizilip jatyr. Aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri Azat Sultanovtyń aıtýynsha, Talǵardaǵy óńirlik fılıalda jabaıy Sıvers almasynyń tuqymdarynan arnaıy tuqymbaq qurylyp, qysqy telitý ádisimen alǵashqy kóshetter ósirilgen. Bıyl Pomologııalyq baq aýmaǵynda 10 gektar jańa aport baǵy otyrǵyzylyp, sýarý júıesi jańartylǵan ári qajetti tehnıka satyp alynǵan.
— Bastama birneshe jyldyq ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesine súıenedi. 2011 jyldan beri ǵalymdar Sıvers almasynyń tabıǵı popýlıatsııalaryna ekspedıtsııalar uıymdastyryp, genetıkalyq turǵydan eń úılesimdi úlgilerdi anyqtady. Keıin molekýlalyq zertteýler arqyly aportpen sáıkes keletin telitýshiler iriktelip, vırýssyz kóshet ósirý tehnologııasy ázirlendi. Osy jumystardyń nátıjesinde 2015 jyly 5 gektar tájirıbelik baq otyrǵyzylyp, búgingi óndiristik baǵdarlamaǵa negiz qalandy, — dedi spıker.
Ǵylymı zertteýler tek kóshet ósirýmen shektelgen joq. Joba bastalar aldynda arnaıy komıssııa qurylyp, baq otyrǵyzylatyn aýmaqtardyń topyraǵy, sýarý múmkindigi men fıtosanıtarlyq jaǵdaıy jan-jaqty saralanǵanyn bildik. Onyń quramyna selektsıonerler, topyraqtanýshylar, ósimdik qorǵaý mamandary men agrohımıkter kirip, árbir ýchaskege arnalǵan agrotehnıkalyq usynymdar ázirlengen.
Mamandardyń aıtýynsha, qazirgi kóshetter tarıhı Almaty aportynyń klondarynan alynyp, genetıkalyq turǵydan dáleldengen Sıvers almasynyń arnaıy formalaryna telinedi.
Aporttyń ekonomıkalyq áleýeti qandaı?
Aport — tez ónim beretin ıntensıvti sort emes. Sıvers telitýshisinde ósirilgen aǵashtar alǵashqy ónimin shamamen 7–8 jyldan keıin beredi, al tolyq ónimdiligine 10 jylda jetedi. Sondyqtan sarapshylar bastamany qysqa merzimdi kommertsııalyq joba emes, ulttyq mańyzy bar uzaq merzimdi ınvestıtsııa retinde baǵalaıdy.
Soǵan qaramastan jobanyń ekonomıkalyq áleýeti joǵary. Ǵylymı esepterge sáıkes, tolyq jemis bergen kezde bir aǵashtan orta eseppen 50–70 keli ónim alýǵa bolady. Sonymen qatar aport jemisteri tasymaldaýǵa tózimdi, al zamanaýı saqtaý tehnologııalaryn qoldanǵanda olardyń dámdik qasıeti kóktemge deıin saqtalady.
Osy áleýetti eskere otyryp, Jol kartasynda aport baqtaryn kezeń-kezeńimen keńeıtý kózdelgen. Qujatqa sáıkes, 2025–2028 jyldary jalpy 110 gektar aport baǵy otyrǵyzylady. Alǵashqy eki jylda Pomologııalyq baq pen Almaty qalasy ákimdigi jyl saıyn 10 gektardan baq egedi. Keıin Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti jáne «Baıserke Agro» bazasynda taǵy 90 gektar jańa baq otyrǵyzý josparlanǵan.
Baǵdarlamanyń túpki mıssııasy — bolashaqta aportty halyqaralyq naryqqa qaıta shyǵarý. Alaıda Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Maksım Sýtýlanyń aıtýynsha, qazirgi kezeńdegi basty mindet — turaqty óndiristik bazany qalyptastyrý.
— Eksport máselesine kelgende qazir negizgi mindet — turaqty óndiristik baza qalyptastyrý. Soǵan qaramastan Almaty aporty halyqaralyq deńgeıde tanystyrylyp keledi. Sońǵy jyldary ol Italııadaǵy FAO shtab-páterinde, Germanııadaǵy aýyl sharýashylyǵy kórmesinde jáne Reseıdegi halyqaralyq forýmdarda usynyldy, — dedi Maksım Sýtýla.
Mamandardyń pikirinshe, aporttyń qaıta jańǵyrýy Almatynyń tarıhı brendin nyǵaıtýǵa jáne agrotýrızmdi damytýǵa serpin beredi. Eger Jol kartasynda kózdelgen jumystar tolyq júzege assa, Qazaqstan álemge áıgili almasyn halyqaralyq naryqqa qaıta shyǵaryp qana qoımaı, ulttyq sımvoldarynyń birin keler urpaqqa saqtap qala alady.
