«Almaqtyń da salmaǵy bar»: Cyrtqy qaryzdyń kóbeıýi jahandyq daǵdarysqa ákele me
ASTANA. KAZINFROM – Jahandyq qaryz kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi, búginde memleketterdiń qaryz alý kórsetkishi buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetti. Halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń baǵalaýynsha, qazirdiń ózinde álemdik jıyntyq qaryz jahandyq ekonomıkanyń ósý qarqynyn basyp ozǵan. Bereshektiń ulǵaıýy jańa daǵdarysqa ákelýi múmkin be, alda ne kútip tur?
Qomaqty qaryz qolbaılaý emes
Jahandyq qaryzdyń ulǵaıýy ótken jyly baıqala bastady. Halyqaralyq valıýta qorynyń 2025 jylǵy deregine sáıkes, memleketterdiń jıyntyq qaryzy 251 trıllıon dollardy quraǵan bolatyn. Bul álemdik jalpy ishki ónimniń (JІÓ) 235 paıyzyna teń, ıaǵnı bir jyldaǵy jahandyq óndiris kóleminen eki ese joǵary. Onyń ústine qaryzdyń basym bóligi AQSh, Eýropalyq odaq elderi jáne Qytaıǵa tıesili.
Mundaı rekordtyq deńgeı pandemııa bastalǵaly beri alǵash oryn alyp otyr. Osy tusta zańdy suraq týyndaıdy: álem jańa jahandyq daǵdarys aldynda tur ma?
Ádepkide memlekettiń qaryzy kóp bolsa, arty daǵdarysqa ákelip soǵady dep oılaýymyz múmkin. Alaıda, AQSh pen Japonııanyń tájirıbesi kórsetkendeı, únemi olaı bola bermeıdi. El ekonomıkasy syrtqy qaryzdyń esebinen de bekı túsetinin umytpaýymyz kerek. Qaryzy kóp el taqyrǵa otyrady degen úkim joq, kerisinshe bereshegi az eldiń bolashaǵyna kúmánmen qaraıtyndar bar.
Mysaly, búginde AQSh-tyń memlekettik qaryzy 39,1 trıllıon dollardan asyp, jalpy ishki ónimniń shamamen 124,8 paıyzyna jetti. Japonııada kórsetkish odan da joǵary – JІÓ-niń shamamen 230 paıyzyna (shamamen 9,83 trıllıon dollar) teń. Soǵan qaramastan, qos el qaryz daǵdarysyna ushyraǵan emes. Munyń sebebi qaryz qurylymy men ony basqarý ereksheliginde jatyr.
Birinshiden, qaryzdyń edáýir bóligi memleket baqylaıtyn ulttyq valıýtaǵa baılanǵan. Bul ortalyq bankterge qajet bolǵan jaǵdaıda qaryzdy qaıta qarjylandyrýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar AQSh ta, Japonııa da qaryz alý úshin negizinen ishki qarjy ınstıtýttaryna arqa súıeıdi. Máselen, AQSh-ta qazynashylyq baǵaly qaǵazdardyń shamamen 69 paıyzy ishki ınvestorlardyń (ınvestıtsııalyq qorlar, bankter, memlekettik qurylymdar jáne jeke tulǵalar) ıeliginde. Al Japonııada kórsetkish shamamen 89 paıyzǵa jetedi, onyń negizgi bóligi memlekettik oblıgatsııalar.
Ekinshiden, ınvestorlardyń joǵary senimi sheshýshi ról atqarady.
– AQSh ekonomıkasy ornyqty jáne memlekettik oblıgatsııaǵa degen suranys joǵary. Sondyqtan eldiń syrtqy qaryz kólemi kóp bolǵanymen, turaqsyzdyq bolmaıdy, – dep atap ótti Goldman Sachs Research uıymynyń AQSh boıynsha bas ekonomısi Devıd Merıkl.
Osyǵan uqsas pikirdi Japonııa ekonomıkasyn zertteýshiler aıtyp keledi. Goldman Sachs Research uıymynyń aǵa ekonomıkalyq keńesshisi Akıra Otanıdiń baǵalaýynsha, «kúnshyǵys elinde» qaryz deńgeıi qomaqty. Solaı bolǵanymen, olar ishki qaryz alý jáne qarjy júıesine baqylaý júrgizý arqyly jaǵdaıdy qadaǵalap otyr.
Basty túıin: qaryzdyń kólemi emes, ony paıdalaný qabileti mańyzdy.
Árıne, «almaqtyń da salmaǵy bar», kez kelgen nesıe ekonomıkaǵa áser etpeı qoımaıdy. Taǵy sol AQSh-ty mysal etsek, onyń memlekettik qaryzy boıynsha ortasha paıyzdyq mólsherlemesi 3,36%-ǵa jetti. 2020 jylǵy ǵana kórsetkish 1,77% edi. Ótken jyly qazan aıynda memleket paıyzdyq tólemge 981 mlrd dollar jumsaǵan.
Japonııada paıyzdyq mólsherleme salystyrmaly túrde tómen – 2–3%. Degenmen jyl saıyn bıýdjet shyǵynynyń 25–30%-y qaryzǵa ketedi. Sarapshylardyń boljaýynsha, Japonııa aldaǵy bir qarjylyq jyl ishindegi bereshekti jabýǵa 31,3 trln ıen jumsamaq, 2029 jyly 41,3 trln ıenge kóteriledi.
Eýropalyq odaq: úılestirý kemshiligi
Ótken jyly Eýropalyq odaqtyń jıyntyq memlekettik qaryzy 15 trln eýrony (17,55 trln AQSh dollary) qurap, JІÓ-niń 88,5 paıyzyna jetti. AQSh pen Japonııa sekildi Eýropada da bereshektiń 84,2%-yn (valıýta men depozıtter – 2,6%, nesıeler – 13,3%) boryshtyq baǵaly qaǵazdar quraıdy.
Eýroodaqtaǵy qaryz deńgeıi AQSh pen Japonııaǵa qaraǵanda tómen, biraq birkelki júıe joq. Memlekettik qaryzdyń JІÓ-ge shaqqandaǵy eń joǵary úlesi Grekııada (367,8 mlrd eýro nemese 149,7%), Italııada (3,08 trln eýro – 137,8%), Frantsııada (3,4 trln eýro – 117,7%), Belgııada (681,1 mlrd eýro – 107,1%) jáne Ispanııada (1,7 trln eýro — 103,2%) tirkelgen.
Buǵan birneshe sebep bar. Birinshisi, odaq ishinde ekonomıkalyq saıasatty úılestirý isi osal. Ár el derbes bıýdjet saıasatyn júrgizedi, bir-biriniń aqsha-nesıe saıasatyn baqylamaıdy, ortaq valıýta Eýropalyq ortalyq bank arqyly retteledi. Sonyń saldarynan ár memleket óz betinshe qaryzǵa batýda.
Taǵy bir másele, EO memleketteri ózderi baqylamaıtyn valıýtada qaryz alýǵa áýes. Mundaı jaǵdaıda olar qaryzdy óteý úshin eksport nemese ınvestıtsııa arqyly qarjy aǵynyn qamtamasyz etýge májbúr.
Global Markets and Policy uıymynyń basqarýshy dırektory Sonıa Gıbbstiń pikirinshe, EO-nyń qaryz júktemesin retteý úshin bıýdjet shyǵynyn júıeleý kerek. Qorǵanys salasyna kerek qarajatty jeke kapıtal esebinen jabýǵa umtylǵan jón.
Sarapshy kelesi kezeńde energetıkalyq jobalardy bir izge túsirýdi usyndy. Búginde EO-nyń energetıkalyq táýeldiligi qaryz kólemi men ekonomıkalyq turaqsyzdyqqa ákele jatyr.
– Eýropada elektr energııasynyń baǵasy gaz qunyna baılanysty. Gaz jetkizilimi men eksporttaýshy elder tarapynan kedergi bolsa, kez kelgen ýaqytta ekonomıkalyq shıelenis týyndaıdy, – dedi Goldman Sachs kompanııasynyń sarapshysy Daan Strýıven.
Qytaıdyń qaryzy
Qytaıdyń memlekettik qaryzy 18,7 trıllıon dollarǵa teń, bul – JІÓ-niń shamamen 90 paıyzyna sáıkes keledi jáne Eýropalyq odaq deńgeıimen shamalas. 2008 jyly Qytaıdyń memlekettik bereshegi 1,2 trln dollar bolǵan, sodan beri jylyna orta eseppen 17%-ǵa ósip keledi. Salystyrý úshin aıtsaq, AQSh-tyń qaryz júktemesiniń jyldyq ósimi nebary 7,7%, EO-da shamamen 3% ǵana.
Sarapshylar mundaı ósimge birneshe faktor áser etti dep sanaıdy: eldegi nesıelendirýdiń artýy, ınfraqurylymǵa aýqymdy ınvestıtsııa salý, ekonomıkalyq damý modeline baılanysty. Qytaı keıingi on shaqty jylda ekonomıkany damytý úshin nesıege kóp qol sozyp keledi, ásirese ınfraqurylymdyq jobalar men jyljymaıtyn múlik sektorynda kredıttiń úlesi mol.
QHR-dyń memlekettik qaryzynyń basym bóligi óńirlik bılik organdary men memlekettik kompanııalarda.
– Qytaıdyń ekonomıkalyq ósimi salystyrmaly túrde turaqty. Alaıda qordalanǵan teńgerimsizdikti esten shyǵarmaǵan jaqsy, bolashaqta barynsha saq saıasat júrgizý qajet, – deıdi Goldman Sachs Research uıymynyń Qytaı boıynsha bas ekonomısi Hýeı Shan.
Sarapshy sóz etken qaryzdaǵy teńgerimsizdik degen ne? Qytaı modeli qysqa merzimde qaryzdy belsendi paıdalanýda, kóp salada nátıjesin kórip otyr. Al eldiń uzaq merzimdi qaryzdarynyń táýekeli joǵary. Uzaq merzimge alǵan nesıe men ınvestıtsııalardyń bolashaǵyn boljap bilý kúnnen-kúnge qıyn. Teńgerim osy qysqa jáne uzaq merzimdi qaryzdar arasyndaǵy balansty saqtaýda jatyr.
Damýshy elder: táýekel aımaǵy
Dúnıejúzilik bank eń osal 78 damýshy eldiń negizgi qarjylandyrý kózine aınalǵany jasyryn emes. 2024 jyly tabys deńgeıi tómen jáne ortasha elderdiń jıyntyq syrtqy qaryzy tarıhı maksımýmǵa – 8,9 trıllıon dollarǵa jetti. Onyń ishinde rekordtyq 1,2 trıllıon dollar negizinen tabysy tómen, Halyqaralyq damý qaýymdastyǵy arqyly qaryz alýǵa quqyǵy bar 78 elge tıesili. Memlekettik qaryzdyń JІÓ-ge qatynasy eń joǵary elder qataryna Venesýela (164,27%), Lıvan (164%), Sýdan (222%) jáne Sıngapýr (176%) kiredi.
Dúnıejúzilik bank derekterine sáıkes, tabysy tómen jáne ortasha elderdiń syrtqy qaryzy rekordtyq deńgeıge jetip, qaıta qarjylandyrý qajettiligi artyp keledi.
Jalpy alǵanda, damýshy elder 2024 jyly syrtqy qaryzdaryn 90 mıllıard dollar kóleminde qaıta qurylymdaǵan edi, bul 2010 jyldan bergi eń joǵary kórsetkish retinde baǵalanǵany este.
Damýshy elder úshin negizgi problemalar: shetel valıýtasynda qaryz alý, ekonomıkanyń syrtqy suranysqa táýeldiligi jáne shekteýli qarjylyq rezerv. Joǵary paıyzdyq mólsherlemelerdi eskersek, atalǵan faktorlar qaryz daǵdarysyn týyndatýy yqtımal.
Nelikten álem qaryzǵa ómir súredi?
Qaryzdyń ósýi – ýaqytsha qubylys emes, qazirgi ekonomıkalyq modeldiń ajyramas bóligi.
– Jahandyq qaryz aldaǵy ýaqytta ulǵaıa beredi, memleketter qaryz alýǵa muqtaj. AQSh, Qytaı, Germanııa, Japonııa, Úndistan táýekelge qaramaı nesıe alýdy jalǵastyra beretini anyq, – dep atap ótti Global Markets and Policy dırektory Emre Tıftık.
Onyń aıtýynsha, nesıe talabynyń jumsarýy qaryz naryǵyn odan saıyn keńeıte bermek. Investıtsııa artýy tehnologııa, energetıka, ınfraqurylym salalaryna syrttan keletin qarajatty kóbeıte túsetin bolady. Іri jobalardyń kóbi qaryz esebinen júrgiziledi degen boljam bar.
Shyn máninde, qaryz ekonomıkalyq ósimniń negizgi quralyna aınalǵanyn kórip otyrmyz. Kóp memleket qaryzdyń kómegimen aýqymdy jobalardy iske asyryp, ekonomıkasyn aıaqqa turǵyzdy. Osy oraıda RAND memlekettik saıasat mektebi sarapshylary — saıasat taldaýynyń professorlary Vegard Nıýgard, Karter Praıs jáne Akshaıa Sýresh kásibı keńes aıtty. Olardyń paıymdaýynsha, elder uzaq merzimdi strategııany júzege asyrsa, memlekettik qaryz deńgeıin tómendete alady. Atap aıtqanda, jylyna ınflıatsııadan 3,2% joǵary turaqty ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge arnalǵan 30 jyldyq jospar qurýy shart.
Tarıhta mundaı tájirıbeni qoldanǵan elder jetkilikti. 1946–1974 jyldary AQSh bıýdjettik tártip pen joǵary ekonomıkalyq ósim qarqynyn úılestire bilgen bolatyn. Nátıjesinde qaryz júktemesin JІÓ-niń 106%-ynan 23%-yna deıin qysqartty.
Qoryta aıtsaq, álem jaı ǵana «qaryzǵa ómir súrip» otyrǵan joq. Nesıeni ınfraqurylymdy jaqsartýǵa, ekonomıkany damytýǵa paıdalanýda. Tek paıyzdyq mólsherleme men ınvestorlar senimi kúmándi kúıde qalyp otyr.
