Alma men qyzǵaldaq tabıǵattyń adamzatqa bergen syıy - Táttigúl Qartaeva

«Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyndaǵy «Qazaqstan  alma men qyzǵaldaqtyń otany» atty baǵdar «adam men tabıǵat» kategorııasyndaǵy erekshe tanym. Alma - taýly, sýly jerdiń, qyzǵaldaq - qyrdyń, kókteýdiń, maýsymdyq qonystyń sáni boldy. Ekeýi de kóktemde gúldep, qazaq dalasyn ásem bir kúıge bóleıdi. Taý taǵylary taýeshki, buǵy, arqarlardyń jabaıy almadan qorek tapsa, halqymyz óziniń halyqtyq biliminde onyń emdik qasıetin tanyp, túrli em-domdarǵa qoldana bildi. Baıyrǵy qazaqtar jabaıy almanyń dánegimen júrek, qan tamyrlary aýrýlaryn, ıod jetispeýshilikti emdegen. Taý etegin jaılaǵan aýyl balalarynyń jabaıy alma terýi, balalyq shaǵynyń ajyramas bóligi boldy.

Qyzǵaldaq kóktemgi jaıylymnyń sáni boldy, osyǵan oraı «qyzǵaldaq jemegen qozy armanda, qyz qushpaǵan jigit armanda» degen maqal qalyptasty. Qyzǵaldyq gúli kilemdeı japqan qyrda jaıylǵan qoıdyń súti qoıý, bıeniń súti qunarly bolady. Qyzǵaldaqqa jaıylǵan mal sútinen shaıqalǵan maı qyzǵylt sary bolyp túsetini barshamyzǵa belgili. Dástúrli qazaq ortasynda kóktemde qyzǵaldaq gúldegen soń shaıqalǵan maı qoıylǵan dastarhanǵa aýyl áıelderiniń jınalyp, shúıirkelesip sháı ishetin «qyzǵaldaq maı» dep atalatyn kóne dástúri bolǵan. Ǵuryptyq máni bar bul dastarhannyń basty atrıbýty qyzǵaldaqty dalada jaıylǵan mal sútinen shaıqalǵan maı edi. Bul dástúr búginde kóshpeli turmystyq tarıh sahnasynan ketýine oraı joıylyp ketkenimen, tarıhı sanamyzda qaldy. Dástúrli túsinikte qyzǵaldaq ásemdik pen shattyqtyń nyshany dep sanaldy», - deıdi professor.

T.Qartaevanyń aıtýynsha, qazaq halqy kóktemde týylǵan qyzyna «Qyzǵaldaq», «Qyrmyzy», «Sarǵaldaq» dep at qoıdy, dástúrli qolóner buıymdaryna nábátat, kógeris órnegi tobyna jatatyn «qyzǵaldaqgúl» oıýyn salýdy jıi qoldandy. «Qyzǵaldaqgúl» oıýy kestelengen túskeste, tuskıiz, shymyldyq, kıim-keshek, atjabý, túıejabý, botajabý, dastarhan, toqyp salynǵan kilemder, oımyshtap salǵan ydystardy mýzeı qorynan kórýimizge bolady. Qyzǵaldaq gúl kesteli oramaldyń, qosetek kóılek eteginiń sáni bolǵan.

Atjabý fragmenti

«Zergerlik buıymdardan qyzǵaldaqgúl oıýyn qos bilezik, saǵat bilezik, qapsyrmalardan kórýimizge bolady. Zergerlik ónerde bul oıý qarala nemese kapkaz boıaýmen túsirilgen.

Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesiniń syrtqy qaqpa esigi men ishki qaqpa esiginde qyzǵaldaqgúl oıýy oımyshtalǵan, syrtqy qabyrǵasyndaǵy qysh maıolıkalardy qyzǵaldaq gúl emalmen syrlanyp berilgen.

Nemis zertteýshisi Rıhard Karýtts 1909 jyly Mańǵystaý jerine úshinshi ret kelgeninde jergilikti qazaqtardan qyzǵaldaqgúl oıýy salynǵan atjabýdyń, ertoqymnyń syzbasyn syzyp alyp, «Sredı kırgızov ı týrkmenov na Mangyshlake» atty kitabynda jarııalaǵan (Sankt -Peterbýrg, 1911).

Kúlli ósimdik álemi úǵymynyń qazaq tilindegi baıyrǵy ataýy - nábátat. Áıgili Qashaǵan jyraý:

On segiz myń ǵalam bolǵanda,

Úsh bólim bolyp taraǵan,

Altaýy bolar jámádat,

Altaýy bolar nábátat,

Altaýy bolar aıýanat, - dep álemdegi kúlli tirshilik ataýlynyń halyqtyń dinı túsinigindegi uǵymyn jyrǵa qosqan. Dinı dúnıetanymda jámádat - adamzat, nábátat - ósimdikter dúnıesi, aıýanat - jan-janýarlar álemi bolyp, on segiz myń ǵalamdy quraıdy. Qazaq halqynyń kúndelikti tynys tirshiligin, qorshaǵan ortasyn beıneleýi oıý-órnekten kórinis tapqan. Uly Dala órkenıetiniń týyndysy ań stıli men zoomorfty oıýlar  janýarlar álemimen, al kógeris oıýlar ósimdik álemimen baılanystan týyndaǵan. Kógeris oıýlardyń negizinde órkendeý ıdeıasy jatyr, qyr gúlderiniń sabaǵy, japyraǵymen birge salynýy, máńgi tirshilikti, ómirdiń jalǵasyn meńzegen. «Gúldeı kókte, japyraqtaı jaına» - degen ejelgi nanym-senimmen baılanysty qalyptasqan», - dep atap ótti ol.

Qyzǵaldaq oıýly qos bilezik. 19 ǵ. sońy. Á. Qasteev atyndaǵy Óner mýzeıi.

Qyzǵaldaq oıýly saǵat bilezik. 19 ǵ. sońy. Á. Qasteev atyndaǵy Óner mýzeıi.

«Alma men qyzǵaldaq  adamzatqa tabıǵattyń bergen syıy. Halqymyz olardyń úlbiregen gúlderiniń ádemiligin adam sulýlyǵyn teńeýge qoldanyp, «alma júzdi», «almadaı», «alma bet», «alma moıyn», «qyzǵaldaqtaı», «qyr gúlindeı» dep beıneli sózge arqaý etti. 

«Eki alma keýdesinde qısaımaıdy...

Názik bel tal shybyqtaı burańdaıdy» (Abaı, Qalyń elim);

«Ál qýatyń ketkende alma bette sýalady» (M.Áýezov, Abaı joly);

«As bola ma sasyq sorpa, qara nan?,

Alma bette qalmaıdy ǵoı tamshy qan» (M.Jumabaev, Shyǵarmalar jınaǵy);

«...Dep sybyrlap alma erin úlbirep,

Bota kózde ystyq jasy móldirep» (M.Jumabaev, Shyǵarmalar jınaǵy);

«Alma moıyn sam úırek.

Ana Edilden kóksigen.

Kóldi tastap qyrǵa ushsa,

O daǵy bir tarlanǵa jolyǵar!» (Shalkıiz Tilenshiuly, Aldaspan);

«Qypsha bel, alma moıyn sulý Baıan,

Sıpaty jannan asqan ol bir serim! (Qozy Kórpesh);

«Qatarlanǵan qara nar

Arqanyn qıyp alǵan kún,

Alma moıyn arýdy at kótine salǵan kún» (Mahambet Ótemisuly, Óleńder);

«Pisken alma saǵaqty!

Eki kózińe bolaıyn,

Qoryqtan jaqqan shyraqtaı!» (Er Tarǵyn);

«Ornynan úsheýi de atyp turdy,

Taqpyz dep qyzmetińe qandaı túrli.

Qyzaryp qýanǵannan pisip turǵan,

Túrleri tap almadaı boldy nurly» (T. Іztileýov, Rústem);

«Jaqsy qyz baǵa jetpes bir gaýhar tas.

On alty, on jetige jetkende jas.

Jánnattyń pisip turǵan almasyndaı.

Qol jetse, qandaı jigit lázzat almas» (M.Dýlatov, Shyǵarmalary);

 «Ushady kól jaǵalaı kók kóbelek,

Almadaı eki betiń dóp dóńgelek,

Shyn bolsa álgi aıtqanyń sáýletaıym,

Qyz qyrqyn senen basqa nege kerek» (Joqtaý, Qara óleń);

«Er jigit tulpardyń tuıaǵymen, suńqardyń qııaǵymen, sylbyr qaqqan sulýdyń boıymen, alma moıyn sulýdyń qoınymen jubanady» (Qazaqtyń naqyl sózi).

«Jańa ǵana qońyraıyp jatqan kúńgirt dala kenet sarǵaldaq, qyzǵaldaq gúlge tolyp, qulpyryp ketkendeı boldy» (Á.Kekilbaev, Dala);

«Jaıqalyp jelkildedi, qulpyra gúl shashty. Bókter qyzǵaldaq atyp, gúl shashyp, kók maısa shóbi ıin tiresip mine tur» (M.Áýezov, Shyǵarmalar);

«Qyz baıǵus el jurtyna kelgen qonaq.

Qyzǵaldaqtaı ǵumyry sholaq...» (M.Dýlatov, Shyǵarmalar).

Halqymyz almanyń pisken kezindegi kóz tartar, til úıirer kelbetin osyndaı teńeýlermen jetkizdi.

«Qyzǵaldaq pen dala», «Qyz ben qyzǵaldaq» egiz uǵymdaı, sulý qyzdyń kelbeti men qyzǵaldaq japqan dala kelbetin bir-birinen ajyratyp qaraý múmkin emes», - dep túıindedi oıyn professor.