Allergııanyń órshýi: tabıǵı qubylys pa, álde ekologııalyq másele me
ASTANA. KAZINFORM — Buryn allergııany kópshilik kóktem kelgende ǵana eske alatyn. Qazir jaǵdaı ózgere bastady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń deregine qaraǵanda, sońǵy jyldary allergııalyq aýrýlarmen qatar olardyń aýyr túrleri de jıilep otyr. Mamandar bul úrdisti tek ósimdik tozańymen túsindirý jetkiliksiz ekenin aıtady. Aýanyń lastanýy, klımattyń ózgerýi jáne ýrbanızatsııa allergııanyń taralýyna qanshalyqty áser etip otyr? Bul suraqtyń jaýabyn mınıstrlik derekteri men sarapshylar pikirine súıenip taldap kórdik.
Allergııa aýqymy keńeıip barady
Allergııalyq aýrýlardyń kóbeıýi Qazaqstanǵa ǵana tán qubylys emes. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy onjyldyqtarda álem boıynsha allergııalyq rınıt, bronh demikpesi, taǵamdyq allergııa jáne atopııalyq dermatıt keń taralǵan aýrýlardyń qataryna endi.
Alaıda mamandardy qazir allergııanyń taralýy ǵana emes, onyń aýyr túrleriniń jıileýi alańdatyp otyr. Mınıstrlik sońǵy jyldary anafılaksııalyq shok, Stıvens — Djonson jáne Laıell sındromdary sekildi aýyr jaǵdaılardyń kóbeıgenin atap ótti. Sondaı-aq keıingi úsh jylda jiti allergııalyq jaǵdaılar boıynsha aýrýhanaǵa jatqyzý kórsetkishi 1,5 esege artqan.
Ásirese balalar arasyndaǵy allergııalyq aýrýlardyń kóbeıýi, bronh demikpesiniń jıileýi, dárilik allergııa men anafılaksııa jaǵdaılary mamandardyń alańdaýshylyǵyn kúsheıtip otyr.
Tájirıbeshiler klýbtary qaýymdastyǵynyń tóraıymy Laýra Málikovanyń aıtýynsha, resmı statıstıka máseleniń tolyq kórinisin bere bermeıdi.
— Qazaqstanda júrgizilgen pılottyq zertteýler halyqtyń shamamen 20 paıyzy allergııalyq aýrýlarǵa baılanysty medıtsınalyq uıymdarǵa júgingenin kórsetti. Biraq bul tek tirkelgen jaǵdaılar. Dıagnoz qoıylmaǵan nemese dárigerge qaralmaǵan adamdardy esepke alsaq, kórsetkish 40 paıyzǵa deıin jetýi múmkin, — deıdi sarapshy.
Bul jerde mańyzdy bir jaıt bar. Allergııalyq rınıt boıynsha tolyq statıstıkalyq esep júrgizilmeıdi. Onyń ústine allergııa belgileri baıqalsa da, dáriger kómegine júginbeıtin adamdar az emes. Sondyqtan resmı kórsetkish pen naqty jaǵdaı arasynda aıyrmashylyq bolýy múmkin.
Aýrýshańdyq joǵary óńirlerdi ne biriktiredi?
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine sáıkes, allergııalyq aýrýlar eń kóp tirkeletin óńirlerdiń qatarynda Almaty, Shymkent jáne Astana qalalary, sondaı-aq Jetisý men Túrkistan oblystary bar.
Al bronh demikpesi boıynsha Almaty oblysy, Almaty qalasy, Astana, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary aldyńǵy orynda tur.
Laýra Málikovanyń aıtýynsha, allergııalyq shaǵymdar Pavlodar men Qostanaıda da jıi kezdesedi.
— Bir qaraǵanda bul óńirlerdiń tabıǵaty da, klımaty da ártúrli. Biraq olardy biriktiretin ortaq belgi bar. Bul — halyq tyǵyz ornalasqan, óndiris shoǵyrlanǵan jáne aýa sapasyna qatysty másele jıi kóteriletin aımaqtar, — deıdi ol.
Osydan allergııanyń taralýyna tek tabıǵı faktorlar ǵana emes, qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy da áser etýi múmkin degen qorytyndy jasaýǵa bolady.
Aýa sapasy allergııaǵa qalaı áser etedi?
Allergııalyq aýrýlar jıi tirkeletin óńirlerge nazar aýdarsaq, olardyń basym bóligi iri qalalar men óndiris shoǵyrlanǵan aımaqtar ekenin baıqaýǵa bolady. Sondyqtan mamandar allergııanyń kóbeıýin tek ósimdik tozańymen baılanystyrý jetkiliksiz dep esepteıdi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, allergııalyq aýrýlardyń taralýyna áser etetin negizgi faktorlardyń biri — aýanyń lastanýy. Ásirese avtokólik shyǵaryndylary quramyndaǵy azot dıoksıdi men kúkirt angıdrıdi tynys alý joldarynyń shyryshty qabatyn titirkendirip, allergenderdiń aǵzaǵa jeńil enýine jaǵdaı jasaıdy. Sonyń saldarynan tynys alý joldaryndaǵy qabyný kúsheıip, allergııalyq reaktsııalardyń paıda bolý qaýpi artady.
Tájirıbeshiler klýbtary qaýymdastyǵynyń tóraıymy Laýra Málikovanyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy allergııalyq aýrýlardyń taralýyn baǵalaǵanda aýa sapasynyń áserin eskermeý múmkin emes.
— Allergııalyq shaǵymdar jıi kezdesetin qalalardyń qatarynda Astana, Pavlodar, Qostanaı, Almaty jáne Shymkent bar. Bul óńirlerdiń árqaısysynyń ereksheligi ártúrli bolǵanymen, aýa sapasy bárine ortaq faktor bolyp otyr, — deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, ásirese Almatydaǵy jaǵdaıdy kómir jaǵýdyń áserinsiz túsindirý qıyn.
— Avtokólik shyǵaryndylarynyń áseri bar. Biraq Almatydaǵy negizgi máseleniń biri — jylytý maýsymynda kómir jaǵýdan aýaǵa taraıtyn PM2.5 jáne PM10 bólshekteri. Bul usaq bólshekter tynys alý joldaryna tereń enip, allergııalyq jáne respıratorlyq aýrýlardyń asqynýyna áser etedi, — deıdi Laýra Málikova.
Sarapshynyń aıtýynsha, kólik shyǵaryndylary da aýa sapasyna áser etedi. Alaıda allergııalyq aýrýlardyń kóbeıýin bir ǵana faktormen túsindirý múmkin emes. Munda kólik tútini, óndiris qaldyqtary men kómir jaǵýdan shyǵatyn zııandy bólshekterdiń jıyntyq áseri baıqalady.
Allergııanyń kóbeıýine áser etip otyrǵan taǵy bir mańyzdy faktor — klımattyń ózgerýi. Mamandardyń aıtýynsha, jahandyq jylyný tek temperatýranyń kóterilýimen shektelmeı, ósimdikterdiń gúldeý merzimine de yqpal etedi. Sonyń saldarynan aýadaǵy allergenderdiń mólsheri artyp, allergııa maýsymy burynǵydan uzaqqa sozylyp keledi.
Allergolog Saýle Jumabaevanyń sózinshe, klımattyń jylynýy ósimdikterdiń erterek gúldeýine jáne gúldeý kezeńiniń uzarýyna sebep bolady.
— Jahandyq jylyný ósimdikterdiń gúldeý kezeńin uzartady. Sonyń saldarynan aýadaǵy tozań mólsheri artyp, allergııa maýsymy burynǵydan uzaqqa sozylady, — deıdi dáriger.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi keltirgen zertteýler de bul pikirdi rastaıdy. Qazaqstandyq ǵalymdar qurǵaq ári ystyq klımat qalyptasqan óńirlerde tozań allergııasy jıirek kezdesetinin anyqtaǵan. Mundaı aımaqtarda ósimdikterden bólinetin tozań kólemi joǵary bolyp, allergııalyq reaktsııalardyń paıda bolý qaýpi artady.
Máselen, Almaty qalasynda júrgizilgen zertteýler pollınozdyń keń taralǵanyn kórsetken. Mamandar muny óńirdiń klımattyq erekshelikterimen, ósimdikterdiń alýan túrliligimen jáne olardyń uzaq gúldeý kezeńimen baılanystyrady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, klımattyń ózgerýi allergııanyń taralý aýmaǵyn ǵana emes, onyń uzaqtyǵyn da arttyryp otyr. Buryn kóktemniń birneshe aptasymen shekteletin allergııalyq shaǵymdar qazir birneshe aıǵa sozylýy múmkin. Bul ásirese tozańǵa sezimtal adamdar úshin mańyzdy másele bolyp otyr, óıtkeni allergııa belgileri uzaq ýaqyt saqtalyp, ómir sapasyna áser etedi.
Osylaısha, klımattyq ózgerister allergııalyq aýrýlardyń taralýyna yqpal etetin faktorlardyń birine aınalyp otyr. Sondyqtan mamandar allergııanyń aldyn alý sharalaryn josparlaǵanda qorshaǵan orta men klımattaǵy ózgeristerdi de eskerýdiń mańyzyn atap ótedi.
Balalar arasynda allergııa nege jıilep barady?
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi sońǵy jyldary balalar arasyndaǵy allergııalyq aýrýlardyń kóbeıýi erekshe alańdaýshylyq týǵyzyp otyrǵanyn aıtady. Mamandardyń pikirinshe, bul jaǵdaıdyń artynda birneshe sebep bar.
Allergolog Saýle Jumabaevanyń aıtýynsha, allergııalyq aýrýlardyń damýyna syrtqy jáne ishki áserler qatar yqpal etedi.
— Syrtqy sebepterge aýyz sý sapasy, aýanyń lastanýy, antıbıotıkterdi jıi qoldaný, taǵam quramyndaǵy konservanttar men hımııalyq qospalar jatady. Al ishki sebepterge tuqym qýalaýshylyq, vırýstyq jáne bakterııalyq ınfektsııalar, psıhologııalyq kúızelis kiredi, — deıdi maman.
Onyń sózinshe, sońǵy jyldary balalardyń allergendermen baılanysy burynǵyǵa qaraǵanda artqan. Buǵan qorshaǵan ortanyń ózgerýi ǵana emes, kúndelikti tutynatyn taǵamnyń quramy men ómir salty da áser etedi.
Saýle Jumabaeva klımattyń ózgerýi, antıbıotıkterdi orynsyz paıdalaný jáne taǵam quramyndaǵy túrli qospalardyń kóbeıýi allergııalyq aýrýlardyń jıileýine yqpal etýi múmkin ekenin aıtady. ıAǵnı balalar allergendermen jıirek baılanysqa túsedi, al bul óz kezeginde allergııalyq reaktsııalardyń paıda bolý qaýpin arttyrady.
Mınıstrlik derekterine qaraǵanda, sońǵy jyldary balalar arasyndaǵy allergııalyq aýrýlarmen qatar bronh demikpesi, dárilik allergııa jáne anafılaksııa jaǵdaılary da kóbeıgen.
Bul kórsetkishter allergııanyń jaı ǵana ýaqytsha qolaısyzdyq emes ekenin ańǵartady. Aýrýdyń jıileýi onyń uzaq merzimdi baqylaý men turaqty medıtsınalyq qadaǵalaýdy qajet etetin densaýlyq máselesine aınalyp bara jatqanyn kórsetedi.
Allergııa demikpege ulasýy múmkin be?
Kópshilik allergııany ýaqytsha qolaısyzdyq retinde qabyldaıdy. Alaıda mamandar onyń saldary budan áldeqaıda kúrdeli bolýy múmkin ekenin eskertedi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, allergııalyq rınıti bar adamdardyń 15 paıyzyna deıin keıin bronh demikpesine shaldyǵýy yqtımal.
Allergolog Saýle Jumabaevanyń aıtýynsha, allergııalyq rınıt pen bronh demikpesiniń arasynda tyǵyz baılanys bar.
— Halyqaralyq ARIA konsensýsy allergııalyq rınıt pen bronh demikpesiniń damý tetikteri ózara baılanysty ekenin kórsetedi. Bronh demikpesi bar naýqastardyń shamamen 85 paıyzynda allergııalyq rınıt kezdesedi. Sondyqtan allergııa belgilerin elemeýge bolmaıdy, — deıdi maman.
Onyń sózinshe, allergııalyq rınıtke shaldyqqan ár adamda mindetti túrde demikpe damymaıdy. Degenmen mundaı adamdarda qaýip joǵary bolady.
Bul allergııalyq aýrýlardy erte anyqtaý men der kezinde emdeýdiń mańyzyn kórsetedi. Óıtkeni ýaqytynda baqylaýǵa alynbaǵan allergııa keı jaǵdaıda tynys alý júıesiniń sozylmaly aýrýlaryna ulasýy múmkin. Sondyqtan mamandar allergııany tek maýsymdyq jaısyzdyq retinde qabyldamaı, alǵashqy belgileri baıqalǵan kezde dárigerge qaralýǵa keńes beredi.
Máseleni qalaı tejeýge bolady?
Mamandardyń aıtýynsha, allergııanyń aldyn alý dári qabyldaýmen ǵana shektelmeıdi. Oǵan qarsy sharalar birneshe baǵytta qatar júrgizilýi kerek.
Allergolog Saýle Jumabaevanyń sózinshe, eń aldymen adam kúndelikti ómirde allergenderden saqtanýǵa kóńil bólgeni jón.
— Úı shańyna allergııasy bar adamdar bólmeni jıi tazalap, shań jınaıtyn zattardy azaıtqany durys. Kilemder, aýyr perdeler men jumsaq oıynshyqtar shańdy kóp jınaıdy. Matras pen jastyqqa arnaıy tys paıdalaný, úı janýarlaryn jatyn bólmege kirgizbeý de kómektesedi, — deıdi maman.
Maýsymdyq allergııa kezinde de saqtyq qajet.
— Ósimdikter gúldeıtin kezeńde dalada uzaq júrý nemese terezeni jıi ashý allergııa belgilerin kúsheıtýi múmkin. Sondyqtan syrttan kelgen soń bet-qoldy jýyp, muryn qýysyn tuzdy eritindimen tazalap otyrǵan durys, — deıdi Saýle Jumabaeva.
Sondaı-aq temeki tútini, ótkir ıisti turmystyq hımııa, boıaý men lak tynys alý joldaryn titirkendirip, allergııalyq reaktsııany kúsheıtýi múmkin.
Osylaısha, kúndelikti turmystaǵy qarapaıym saqtyq sharalarynyń ózi aýrýdyń órshý qaýpin azaıtady.
Alaıda mamandar máseleni tek jeke jaýapkershilikpen sheshý múmkin emes ekenin aıtady.
Tájirıbeshiler klýbtary qaýymdastyǵynyń tóraıymy Laýra Málikovanyń pikirinshe, allergııalyq aýrýlardyń kóbeıýine aýa sapasynyń nasharlaýy da áser etip otyr. Sondyqtan júıeli sharalar qajet.
— Qalalardy kógaldandyrý kezinde ósimdik túrlerin tańdaýǵa muqııat qaraý kerek. Keıbiri aýaǵa tozańdy kóbirek taratady. Sondyqtan kógaldandyrý jumystary ǵylymı negizde júrgizilýi tıis, — deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, aýa sapasyn jaqsartý da mańyzdy.
— Qalalardy kezeń-kezeńimen kómirden gazǵa kóshirý, zııandy shyǵaryndylardy azaıtý jáne kólik ekologııasyn retteý allergııalyq aýrýlardyń taralýyn tómendetýge yqpal etedi, — deıdi Laýra Málikova.
Sarapshynyń pikirinshe, kólikke qoıylatyn ekologııalyq talaptar da kezeń-kezeńimen engizilýi kerek.
— Tek tyıym salýmen másele sheshilmeıdi. Avtokólik ıelerine katalızatorlardy aýystyrýǵa múmkindik beretin jaǵdaı jasaý qajet, — deıdi sarapshy.
Mamandardyń pikirinshe, allergııanyń kóbeıýi tek densaýlyq saqtaý salasynyń máselesi emes. Ol aýa sapasy, klımat jáne adamnyń ómir súrý ortasymen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan allergııalyq aýrýlardyń taralýyn azaıtý úshin medıtsınalyq jáne ekologııalyq sharalar qatar júzege asyrylýy qajet.
