Alqaptardy aramsoıaýdan qalaı aryltýǵa bolady

Karantındik ósimdikten qutylýdyń joldary qandaı?

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspektsııa komıteti BQO aýmaqtyq ınspektsııasynyń basshysy Erlan Orynbaevtiń málim etkenindeı, aramsoıaý (povılıka) – sabaq arqyly parazıttik tirshilik etetin karantındik ósimdik. Ol aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin tómendetip qana qoımaı, ónim sapasyn nasharlatady, ósimdikterdiń zııankester men aýrýlarǵa shaldyǵýyna yqpal etedi. 

Sonymen qatar aramsoıaý kóptegen ósimdik vırýstarynyń bastapqy tasymaldaýshysy bolyp esepteledi. Onyń quramyndaǵy alkaloıdtar aramsoıaýmen lastanǵan shópti jegen janýarlardyń ýlanýyna sebep bolýy múmkin.

Erlan Qulataıulynyń sózine qaraǵanda, jaýyn-shashynnan keıin aýa ylǵaldylyǵy artyp, temperatýranyń tómendeýi aramsoıaýdyń jas órkenderiniń qarqyndy damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Ylǵaldy topyraq tuqymdardyń ónýine yqpal etedi. Jaýynnan keıin tuqymdar jetkilikti mólsherde ylǵal alyp, tezirek óne bastaıdy.

Aramsoıaý negizinen qosjarnaqty ósimdikterdi zaqymdaıdy. Eń joǵary qaýipke ushyraıtyn daqyldar: jońyshqa, bede, kúnbaǵys, kartop, qyzanaq, sábiz, zyǵyr, soıa, noqat jáne basqa da burshaq tuqymdas daqyldar.

- Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda aramsoıaýmen aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń tolyq joıylý deregi kúni búginge deıin tirkelgen joq. Bul karantındik aramshóptiń negizgi oshaqtary avtomobıl joldarynyń boıynda jáne eldi mekender aýmaǵynda anyqtalyp otyr. Barlyq zalaldanǵan jer ýchaskelerine karantın rejımi engizilip, aramsoıaý oshaqtaryn oqshaýlaý jáne joıý jónindegi tıisti karantındik is-sharalar júrgizilýde, - deıdi E.Orynbaev. 

Onyń aıtýynsha, oblys aýmaǵynda aramsoıaýdyń taralýyna jyl saıyn monıtorıng júrgiziledi. Monıtorıngti respýblıkalyq fıtosanıtarlyq dıagnostıka jáne boljamdar ádistemelik ortalyǵynyń mamandary júzege asyrady. Bıyl bekitilgen josparǵa sáıkes 13 myń gektar aýmaqta fıtosanıtarııalyq zertteý jumystary júrgizilip jatyr. 

Respýblıkalyq fıtosanıtarlyq dıagnostıka jáne boljamdar ádistemelik ortalyǵynyń málimetine sáıkes, oblys boıynsha aramsoıaýǵa qarsy karantındik is-sharalar júrgizilýi tıis jer ýchaskeleriniń jalpy aýmaǵy – 2,9 gektar. 

Bıyl jaýyn-shashynnyń mol túsýine baılanysty aramsoıaýdyń taralýy, ásirese, Oral qalasy aýmaǵynda artqany baıqalady. Aramsoıaý oshaqtaryn anyqtaý maqsatyndaǵy fıtosanıtarııalyq zertteý josparly túrde jalǵasatyn bolady.

Tekserý aktisiniń negizinde ósimdikter karantıni jónindegi memlekettik ınspektorlar aramsoıaý oshaqtary anyqtalǵan jer ýchaskeleriniń menshik ıelerine, jer paıdalanýshylaryna jáne ózge de jaýapty tulǵalarǵa olardyń taralý oshaqtaryn oqshaýlaý jáne joıý jónindegi karantındik is-sharalardy mindetti túrde júrgizý týraly nusqama beredi.

Berilgen nusqamalardyń negizinde jergilikti atqarýshy organdar, sondaı-aq jer ýchaskeleriniń menshik ıeleri men jer paıdalanýshylar jyl saıyn aramsoıaý oshaqtaryn oqshaýlaý jáne joıý jónindegi is-sharalardy júrgizedi. Mundaı jumystardy jyl saıyn qaıtalap júrgizýdiń basty sebepteriniń biri – aramsoıaý tuqymdary uzaq ýaqyt boıy ómirsheńdigin joımaıdy. Onyń tuqymdary topyraqta 5–10 jylǵa deıin, al qolaıly jaǵdaılarda odan da uzaq saqtalyp, jańa oshaqtardyń qaıta paıda bolý qaýpin týǵyzady.

- Batys Qazaqstan oblysynda aramsoıaý aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerde keń taralmaǵan. Al eldi mekender aýmaǵynda jáne avtomobıl joldarynyń boıynda halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaý jáne ekologııalyq talaptardy saqtaý maqsatynda gerbıtsıdterdi, ıaǵnı hımııalyq óńdeý ádisterin qoldanýǵa bolmaıdy. Negizgi qıyndyq ta osy. Osyǵan baılanysty mundaı jerlerde tek mehanıkalyq joıý ádisteri qoldanylady. Alaıda munyń tıimdiligi tómen bolǵandyqtan, aramsoıaý oshaqtaryn tolyq joıýǵa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan mundaı aýmaqtarda kúres sharalaryn júıeli túrde jáne birneshe ret júrgizý qajet, - deıdi ınspektsııa basshysy. 

Qoryta aıtqanda, aramsoıaý oshaqtaryn joıý jónindegi is-sharalardy jyl saıyn jáne keshendi túrde ýaqytyly júrgizý arqyly onyń taralýyn edáýir qysqartýǵa, al jekelegen jaǵdaılarda zalaldanǵan aýmaqtardy tolyq tazartýǵa bolady. 

Ósimdikter karantıni jónindegi memlekettik ınspektordyń nusqamasyn oryndamaǵany úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen.

Nusqama oryndalmaǵan jaǵdaıda kináli tulǵalardy Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 462-babyna sáıkes ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin materıaldar sotqa joldanady.

Aramsoıaý qalany jaılap ketpeı me?

Bıolog, ólketanýshy Vladımır Abdýlovtyń tolyqtyrýynsha, aramsoıaýdy kóp jerden kezdestirýge bolady. Munyń qaýiptiligi sondaı, sary jipterimen baý-baqsha ósimdikterin, shópti, tipti aǵash-butany shyrmap alyp, býyndyryp ósirmeı tastaıdy.

- Qazirgi tańda bos jatqan saıajaı telimderi kóp. Bul aramsoıaýdyń taralýyna qolaıly. Eger der kezinde jınap alyp, órtep jibermese, aýyl sharýashylyǵy jerlerine, orman alqabyna jaıylýy múmkin. Sondyqtan ony zaqymdalǵan ósimdikpen birge joıý kerek. Eger sol ósimdiktiń bir bóligi nemese aramsoıaýdyń tuqymy qalyp qoısa, ol sol jerde qaıta jandanady. Munymen memlekettik organdarmen qatar saıajaı men baý-baqsha ıeleri birlesip kúresýi qajet. Áıtpese birte-birte kúsh bermeı ketýi yqtımal. Sol sebepti erterek dabyl qaqqannyń artyǵy joq, - deıdi Vladımır Anatolevıch. 

Saıajaı ıeleriniń sózine qaraǵanda, buryn aramshópterdi jınap, órteýge bolatyn edi. Qazirgi kezde shóp pen qoqysty órtegeni úshin ákimshilik jaýapkershilik qarastyrylǵan. Sondyqtan kópshiligi aramshópti stıhııalyq qoqys oryndaryna aparyp tastaıdy. Saldarynan aramsoıaýdyń tuqymdary topyraqta saqtalyp, tarala beredi.

- Keıingi ýaqytta kartop kóp egilmeıtindikten, kolorado qońyzy azaıdy. Esesine qorshaǵan ortaǵa qaýipti ósimdikter paıda boldy. Kaktýs týraly budan buryn da aıtqanbyz. Ony zertteý úshin ádeıi ekken dep oılaımyn. Kaktýstyń ınesi bolǵandyqtan, ol jermen adamnyń da, maldyń da júrýi qıyndaıdy. Sol sekildi amerıkalyq úıeńki kóbeıip barady. Baý-baqsha ıeleri aramsoıaýǵa qosa shyryshtan (slızen) zardap shegip otyr. Muny bizdiń aımaqqa bireý ákelgen, bes-alty jyl boldy, qanshama kúressek te, ál bermeı, baý-baqsha daqyldaryn zaqymdap otyr. Mine, osylardyń qaı-qaısysyna da basa nazar aýdaryp, olardyń keń taralýyna jol bermeýimiz qajet, - dedi Abdýlov. 

BQO ekologııa jónindegi komıssııa múshesi Tatıana Starıchenkova aramsoıaýdyń qalany jaılap bara jatqanyn jetkizdi.

Onyń málimdeýinshe, teleortalyqtan saıajaılarǵa qaraı júrgen kezde jol boıy aramsoıaýǵa tolyp tur. Oral-Jelaev trassasynan da sony kórýge bolady. 

- Árkim óz aýlasyn, sol tóńirekti tazalap, atalmysh ósimdikpen kúresedi. Odan árige barmaıdy. Jol boıynda shóp shabýshylar óz jumysyn isteıdi de, ol aramsoıaý ma, basqa ma, qarap jatpaıdy, sol jerge tastap ketedi. Sondyqtan buǵan qalanyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshy kóligi jáne avtomobıl joldary bólimi qyzmetkerleri de tıisinshe mán berý kerek dep esepteımin. Aramsoıaý kez kelgen ósimdikke sińip, bar ómirlik shyrynyn soryp alady. Budan úsh-tórt jyl buryn alma aǵashynyń ózin kesip, órteýge týra keldi. Sol sebepti Tornado, Ýragan sııaqty gerbıtsıdterdi ýaqytyly qoldanyp, zaqymdalǵan aýmaqty tolyq óńdeý kerek, - dedi T.Starıchenkova. 

Sonymen, mamandar aramsoıaýdyń zııany jáne odan aýmaqtardy aryltý joldary týraly óz oı-tolǵamdaryn ortaǵa saldy. Budan týatyn túıin, atalmysh karantındik ósimdikten qutylý ońaıǵa túspeıdi. Sondyqtan bul máseleni birlesip sheshý kerektigi kúmán týdyrmasa kerek. 
Eske sala keteıik, budan buryn Batys Qazaqstan dalasyna kaktýstyń qaıdan kelgenin jazǵan edik.