Alıment daýynyń artynda ne jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde alıment óndirip alý kúrdelenip barady. Bereshek kólemi ósip, alımenttiń qalaı jumsalatyny da qoǵam talqysynyń jańa ózegine aınalyp otyr. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy máseleniń baıybyna úńildi.
Statıstıka ne deıdi?
Ádilet mınıstrliginiń derekterine sáıkes, 2025 jyly jeke sot oryndaýshylarynyń óndirisinde alımenttik mindettemelerge qatysty 317,9 myń is bolǵan.
Bul – sońǵy jyldardaǵy turaqty ósimniń aıqyn kórinisi. Máselen, 2020 jyly – 264, 2021 jyly – 284, 2022 jyly – 304, 2023 jyly – 326, al 2024 jyly 343 myń iske jetken.
Mınıstrliktiń málimetinshe, 2025 jylǵy shildedegi jaǵdaı boıynsha alıment beresheginiń jalpy kólemi 18,5 mıllıard teńgeni qurady.
– Іsterdiń basym bóliginde alımentter jumys berýshilerdiń býhgalterııasy arqyly aı saıyn óndirilip otyr. Sonymen qatar boryshkerlerdiń bank shottaryna jáne múlkine tyıym salý, shetelge shyǵýyna ýaqytsha shekteý qoıý sekildi sharalar qoldanylady. Budan bólek, ádilet organdary men ákimdikterdiń kúshimen olardy jumysqa ornalastyrý jumystary qatar júrgizilýde, – delingen mınıstrlik aqparatynda.
Bas prokýratýra alıment tólemegeni úshin izdeýde júrgen 818 adamnyń baryn habarlady, olardyń 743-i – er azamattar. Jábirlenýshilerdiń basym bóligi – 21-49 jas aralyǵyndaǵy áıelder. 2024 jyly 717 áıel balalaryn asyraý mindetin oryndamaǵan ákelerge qatysty aryz túsirgen.
Alımenttiń ornyna azartty tańdaıtyndar bar
Alıment – otbasylyq quqyqtyń ózegi. Ol kámeletke tolmaǵan balalardy, al keı jaǵdaıda eńbekke jaramsyz jubaılar men ata-analardy materıaldyq turǵyda qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul mindet tek ajyrasqan kezde emes, erli-zaıyptylar birge turǵan jaǵdaıda da oryndalýy múmkin.
Zańǵa sáıkes alıment 18 jasqa deıin mindetti túrde tólenedi. Eger bala kúndizgi bólimde bilim alsa, tólem 23 jasqa deıin uzartylýy yqtımal.
Sarapshylardyń aıtýynsha, bir balaǵa – tabystyń tórtten biri, eki balaǵa – úshten biri, úsh jáne odan kóp balaǵa – jartysy qarastyrylady. Tólem mólsheri salyq ustalǵannan keıingi tabystan esepteledi.
– 2025 jyly ortasha jalaqy 423 133 teńge bolsa, bir balaǵa shamamen 105 783 teńge tıesili. Biraq tabys turaqsyz bolǵan jaǵdaıda sot naqty aqshalaı somany bekitedi. Onyń eń tómengi shegi – kúnkóris deńgeıiniń 20 paıyzy (9 246 teńge). Bul norma ásirese jeke kásipkerler men frılanserlerge qatysty. Ótken jyldan bastap alıment arnaıy bank shotyna aýdarylady. Bul qarajatty basqa qaryzdar boıynsha óndirip alýdan qorǵaıdy, – deıdi zańger, «One Stop Service – Bir qadam» jobasynyń koordınatory Lázzat Raqysheva.
Mamannyń aıtýynsha, saladaǵy eń ózekti másele – alımentten jaltarýdyń túrli aılasy.
– Kóp jaǵdaıda ata-ananyń biri alımentti az tóleý úshin resmı túrde eń tómengi jalaqyny ǵana kórsetedi. Naqty tabysy kóleńkede qalyp, balaǵa mardymsyz qarajat tıedi. Mundaı jaǵdaıda sot alımenttiń turaqty mólsherin bekite alady, – deıdi ol.
Endi mundaı boryshkerlerdiń áleýmettik mártebesine qatysty derekterdi jedel alý úshin aqparattyq júıe Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bazasymen yqpaldastyrylmaq. Sonymen qatar agregator-saıttar arqyly jumys isteıtin azamattardyń jasyryn tabysyn anyqtaý tetigi qarastyrylyp otyr.
Budan bylaı boryshkerlerdiń ózge de kiris kózderi – elektrondy ámııandar, býkmekerlik keńseler, baǵaly qaǵazdar naryǵy, saýda bırjalary, jelilik marketıng pen taksı qyzmetteri arqyly tapqan tabystary da baqylaýǵa alynbaq. Óıtkeni byltyr bereshegi bar 1800-ge jýyq adam 5 mlrd teńgeden astam qarjysyn qumar oıyndarǵa jumsaǵan. Depýtattar muny jeke sot oryndaýshylarynyń salǵyrttyǵymen baılanystyrady.
– Jeke sot oryndaýshylary boryshkerdi izdep, tabys kózin anyqtap, qaryzdy óndirýge qulyq tanytpaıdy. Onyń ústine halyqtyń tyrnaqtap jınaǵan qarjysyn jymqyratyndar da bar. Oǵan úsh jeke sot oryndaýshysynyń jyljymaıtyn múlikti satý jáne jalǵa alý aktilerin paıdalanyp, Otbasy bank salymshylarynyń 3,4 mlrd teńgesin qoldy qyldy degen derek dálel, – deıdi Májilis depýtaty Abzal Quspan.
Sondaı-aq jeke sot oryndaýshylarynyń ashyq tizimin jarııalaý usynyldy. Bul azamattarǵa olardyń jumysyna baǵa berip, reıtıngi tómen mamandardy qyzmetten shettetýge múmkindik bermek. Budan bólek, lıtsenzııasynan aıyrylǵan jeke sot oryndaýshylarynyń memlekettik qyzmetke qaıta oralýyna tyıym salý jóninde norma qabyldaý josparlanyp otyr.
Aıta ketý kerek, ótken jyldan bastap úsh aıdan asqan alıment bereshegi úshin eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyryldy.
Sarapshylardyń boljamynsha, 2026 jyldan bastap tabysty jasandy ıntellekt arqyly monıtorıngteý, az qamtylǵan azamattarǵa zań kómegin sýbsıdııalaý jáne «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasymen yqpaldastyrý josparlanyp otyr.
Qazaqstannyń tájirıbesi Reseımen uqsas
Álem elderinde alıment óndirý tetikteri ártúrli, biraq barlyǵynyń maqsaty bir – balanyń múddesin qorǵaý jáne ata-ananyń jaýapkershiligin naqtylaý.
Ulybrıtanııa tájirıbesinde alıment mólsheri ata-ananyń tabysyna jáne balalardyń sanyna tikeleı baılanysty. Negizgi tólem merzimi – bala 16 jasqa tolǵanǵa deıin. Eger bala oqýyn jalǵastyrsa, tólem taǵy tórt jylǵa sozylady. Mólsherleme tabysqa qaraı ózgeredi: aptalyq jalaqysy 800 fýnttan assa, bir balaǵa – 9%, eki balaǵa – 12%, úsh jáne odan kóp balaǵa – 15%. Tabys aptasyna 7 fýnttan az bolsa, alıment tóleý talap etilmeıdi. Bul tásil tabysy tómen otbasylarǵa ekonomıkalyq aýyrtpalyqty azaıtyp, ádilettilikti qamtamasyz etedi.
Germanııada alıment tóleý Dıýsseldorf kestesine negizdeledi, ol balanyń jasyn jáne ata-ananyń tabysyn eskeredi. Mysaly, 5 jasqa deıingi balaǵa – 437 eýro, 11 jasqa deıin – 502 eýro, 17 jasqa deıin – 588 eýro tólenedi. Germanııada ata-ana balasy joǵary bilim alǵanǵa deıin ony qarjylaı qoldaýǵa mindetti.
Frantsııada alımentten jaltarǵan ata-analarǵa eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jáne 15 myń eýro aıyppul qarastyrylǵan. Sonymen qatar ata-ana mekenjaıyn nemese qarjylyq jaǵdaıyn ózgertkenin tıisti organdarǵa habarlaýǵa mindetti. Talap oryndalmasa, 6 aıǵa deıin qamaý jáne 8 myń eýro aıyppul salynýy múmkin. Frantsııada alımentti bala birge turmaıtyn ata-ana tóleıdi, al tólem kólemi sot sheshimine baılanysty 300 eýrodan birneshe myń eýroǵa deıin ózgeredi.
Avstralııada alıment óndirý avtomattandyrylǵan jáne balalardy qoldaý jónindegi memlekettik agenttik arqyly júzege asady. Tólem ata-ananyń jyldyq tabysynyń shamamen 25%-yn quraıdy jáne bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin tólenedi. Eger ata-ana mindettemesin erikti oryndamasa, qarajat onyń shotynan májbúrli túrde ustalady. Sonymen qatar ajyrasý kezinde balalardy tárbıelep otyrǵan burynǵy jubaıy ortaq múlik pen aktıvterdiń 65%-yna deıin ala alady. Bul júıe mindettemeden jaltarýdyń múmkindigin barynsha azaıtady.
Zańger Lázzat Raqyshevanyń pikirinshe, Qazaqstannyń tájirıbesi Reseımen uqsas.
– Qazaqstannyń alıment óndirý júıesi Reseıge keledi, ıaǵnı tabystan úlestik óndirip alý qaǵıdatyna negizdelgen. Biraq bizdiń júıemizde bir balaǵa tólenetin eń tómengi alıment mólsheri kúnkóris deńgeıiniń 70 paıyzy kóleminde naqty bekitilgen. Kóptegen elderden aıyrmashylyǵy, alıment tólemegeni úshin qatań ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan. Sonymen qatar bereshektiń árbir keshiktirilgen kúni úshin 0,1% mólsherinde aıyppul esepteledi, – deıdi spıker.
Taǵy bir erekshelik – Qazaqstan halyqaralyq alıment óndirip alý týraly konventsııany ratıfıkatsııalaǵan. Ol boryshker basqa qatysýshy memleket aýmaǵynda bolsa da, alıment óndirýge quqyq beredi.
Alıment eseptiligi: quqyq pa, áleýmettik másele me?
Jaqynda shamamen 200 azamat alıment alýshylarǵa mindetti esep berýdi engizýdi usyndy. Olardyń pikiri boıynsha, alıment balaǵa arnalǵan qarajat bolsa da, onyń qalaı jumsalyp jatqany baqylaýsyz qalyp otyr.
– Kóp jaǵdaıda áıelder alımentti óz paıdasyna jaratady. Túrkııada teńiz jaǵasynda demalyp, úsh balaǵa árqaısysyna 500-600 myń teńgeden alady, ózderine aýqatty er azamattardy taýyp, ajyrasady. Qarajattyń qalaı jumsalǵany týraly esep bermeıdi, – deıdi qoǵam belsendisi Andreı Kýzmın.
Alaıda pikir qarsylyq týǵyzdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, álemdik tájirıbe ata-analar arasyndaǵy senimge negizdeledi.
– Balanyń janynda júrgen ata-ananyń kútimge, tárbıege, qoldaýǵa qosqan úlesin eseptesek, shyǵynnan shatasýǵa bolady. Muny baǵalaý kerek, – dep sanaıdy Májilis depýtaty Irına Smırnova.
Al áıelder qaýymy bul áreketti turmystyq terrorızmge teńep otyr.
– 20 myń teńge alıment tóleıtinder bar. Sol jaıly áıelder esep berýi kerek eken. Bul – turmystyq terrorızm. Sebebi eger áke shyǵyn boıynsha esep talap etse, onda balanyń naqty qajettilikterine quny 100 myń teńgeden asatyn qysqy kıimnen bastap, úıirmeler men sektsııalarǵa deıin qatysýǵa daıyn bolýy kerek, – deıdi kópbalaly ana Gúlmıra Hamzına.
Quqyq qorǵaýshylar ashyqtyqty talap etý ıdeıasy qısynsyz emestigin, biraq ol tólem mólsheri jetkilikti shekte bolǵan jaǵdaıda ǵana oryndy bolatynyn alǵa tartady.
– 500-600 myń teńge, tipti mıllıon teńge kóleminde alıment óndiriletin ister bar. Solarǵa eseptilik engizýdi oryndy sanaımyn. Sebebi tájirıbemde osyǵan uqsas jaǵdaı boldy. Kóp kólemdegi qarajatqa baqylaý bolǵany oryndy, – deıdi advokat Baqytjan Shalabaeva.
Buǵan deıin sarapshylar máseleni sheshýdiń bir joly retinde memlekettik alımenttik qor qurýdy usynǵan edi. Alaıda Ádilet mınıstri Erlan Sársembaev bastamanyń qoldaý tappaýynyń sebebin onyń respýblıkalyq bıýdjetke salmaq salatynymen baılanystyrdy.
– Memleket osy shyǵyndardy óz moınyna alatynyn bilse, alıment tóleýshilerdiń sany kúrt artýy yqtımal, – dedi mınıstr.
Jaýapty vedomstvonyń basshysy atap ótkendeı, kóterilip otyrǵan taqyryp shyn máninde ózekti. Másele tek alımenttik mindettemelerde emes, otbasyǵa qatysty tereń problemalarda jatyr.
– Ókinishke qaraı buryn halqymyzǵa tán qundylyqtar qazirgi tańda azaıyp ketti. Statıstıka kórsetkendeı, ár ekinshi neke buzylýda. Saldarynan balalar zardap shegedi. Qazirgi kezde 12 myń alıment tóleýshi «qyzyl» aımaqta tur. Olarmen jeke sot oryndaýshylary jáne zańnamalyq tetikter arqyly nysanaly jumys júrgizilip jatyr. Biraq bul problemany tolyq sheshpeıdi, – dep tolyqtyrdy mınıstr.
Alıment máselesi quqyqtyq sıpatqa ǵana emes, tereń áleýmettik mánge ıe. Mindettemelerdi oryndamaý otbasy qurylymyn álsiretip, balalardyń psıhologııalyq jáne emotsıonaldyq damýyna teris áserin tıgizedi. Sondyqtan problemany sheshý tek zańnamalyq sharalarmen shektelmeı, tárbıelik jáne áleýmettik qoldaýdy biriktiretin keshendi tásildi talap etetinin baıqaımyz.