Álıhan Bókeıhanov: «Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn»
ASTANA. QazAqparat - Aldaǵy jyly Alash qozǵalysynyń jetekshisi, qoǵam qaıratkeri, kósemsózshi Álıhan Bókeıhanovtyń 150 jyldyǵy ıÝNESKO kóleminde toılanatyn boldy. Bul týraly ıÝNESKO-nyń 18 qarashada Parıjde aıaqtalǵan Bas konferentsııasynyń 38-shi sessııasynda jarııa etildi. Bul kúlli qazaq halqy úshin úlken abyroı. Keshegi alash zııalylaryn álem moıyndaǵanynyń dáleli. Endeshe biz Álıhan Bókeıhanovtyń mereıtoıyna oraı, san túrli ónerdi boıyna jyıǵan daryn ıesiniń birer qyryna arnaıy toqtalyp, el esine sala ketkendi jón sanap otyrmyz.
Álıhan týǵan halqy aldynda ózin nege aıypty sezindi?
Álıhan ata tegi Shyńǵys hannyń úlken uly Joshydan taraıtyn tóre tuqymy. Arǵy atasy ataqty Sultan Baraq. Qazaqtyń sońǵy handarynyń biri Bókeı osy Sultan Baraqtyń balasy. Bókeıden Batyr, odan Myrzataı, odan Álıhannyń ákesi Nurmuhamed. Bókeıdiń 1816 jyly han taǵyna otyrýynan týra 50 jyl ótken 1866 jyly 5 naýryzda Álıhan dúnıege kelgen. Ultynyń tarıhyn zertteı kele áıgili entsıklopedıst ǵalym Álıhan Nurmuhameduly, alty alashtyń birliginiń bolmaýy, sonyń saldarynan táýelsizdiginen aıyrylýynyń eń basty syry - burynǵy han-sultandardyń Reseı ımperııasy tarapynan otarlaý qaýpi tóngen sátte de óz bıligindegi rý-júzderdi biriktire almaýy ekenin biledi. «Burynǵynyń kóbi, kúsh-qýatty tıisti ornyna jumsamaı, biriniń kózin biri shuqýdan ýaqyty artylmady, istegeniniń bári jábir, zalym boldy; qylǵanynyń bári zorlyq-zombylyq edi» - dep jazdy Álıhan Nurmuhameduly 1913 jyly «Qazaq» gazetindegi «Qazaq tarıhy» maqalasynda. Sol sebepti de Álıhan týǵan halqy aldynda burynǵy han-sultandardyń tikeleı urpaǵy retinde ózin aıypty sezindi, keń sahara dalasynda emin-erkin ǵumyr keshken, ózindik salt-dástúri, mádenıeti bar halqyn esh qarsylyqsyz otarlyqqa jegip jibergen aldyńǵy han-sultandardyń bar kinási men halqynyń keleshek taǵdyry úshin bar jaýapkerlikti óz moınyna aldy. Álıhan 1914 jyly jazǵan maqalasynyń birinde «Han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, tiri bolsam, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» - dep jazdy. Álıhan sońǵy demi bitkenshe osy sertine adal bolyp qaldy.
Óziniń tarıhı zertteýlerinen soń jasaǵan Kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Á. Bókeıhanovtyń taǵy bir saıası mańyzdy tujyrymy - qarýly kúres arqyly qýatty orys ımperııasynyń otarlyq shyrmaýynan qutylyp, ulttyq memleketti qalpyna keltirý is júzinde de, teorııa turǵysynan durys ta, múmkin de emes. Qalyń qazaqty ózin ózi bıleý quqyna da, odan soń tolyq ulttyq táýelsizdikke de qaıta qol jetkizetin jalǵyz jol, Alash qozǵalysy jetekshisiniń kózqarasy boıynsha, zaman talabyna saı ulttyq mádenıet qalyptastyrý jáne qazaq qoǵamyn eýropalyq deńgeıge jetelep jetkizý boldy.
Ǵylymnyń ár salasyn meńgergen ǵalym
XIX ǵasyrdyń sońynda Omby orman sharýashylyǵy ýchılışesinde oqytýshylyq qyzmet atqaryp, ǵylymı jumystarmen aınalysqal ol 1896 jyly kórnekti ǵalymdardyń kepildemesimen Orys geografııalyq qoǵamy Batys-Sibir bólimshesiniń tolyq múshesi bolyp saılanǵan. Álıhan «Reseı. Jalpy geografııalyq sıpattama» atty kóp tomdyq eńbektiń qazaq dalasyna arnalǵan 18 tomyna avtor retinde qatynasqan. Ol ǵylymı jumyspen qatar qoǵamdyq-áleýmettik saıası qyzmetterge de belsene aralasa bastaıdy. 1904 jyly qazaq dalasyna qonys aýdarý qozǵalysyn daıarlap bergen F.A. Sherbına ekspedıtsııasynyń quramynda boldy. 1911-14 jj. Álıhan Bókeıhan «Jańa entsıklopedııalyq sózdiktiń» 4-21 tomdaryna avtor retinde qatysty. Kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri osyndaı kóp eńbektenýdiń arqasynda óz ulty týraly kóp nársege kózi jetedi.
Alashorda avtonomııaly úkimetiniń tuńǵysh tóraǵasy sol kezdegi Alash zııalylary sııaqty ár salanyń bilgiri. Resmı túrde ataıtyn bolsaq - ǵulama ǵalym ormantanýshy, ekonomıst, mal sharýashylyǵyn zertteýdi ǵylymı jolǵa qoıýshy, tarıhshy, etnograf, ádebıettanýshy, aýdarmashy, ári pýblıtsıst retinde qazaq halqynyń saıası áleýmettik, mádenı rýhanı tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan uly tulǵa.
Álıhan búgingi qazaq qoǵamyna nesimen qadirli?
«Qazaq úshin Alash ıdeıasynan, onyń bes uly nysanynan artyq múdde bolýy tıis emes. Ol ıdeıa búgin de óziniń múddeli maqsatyn joıǵan joq. Qaıta táýelsizdiktiń tamyry tereńge ketken saıyn, aldymyzǵa suraq bolyp shyǵyp otyr», - deıdi belgili alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaı. Ol ıdeıalar mynalar:
Birinshi ustanym: jer, jer jáne jer. Jersiz Otan joq. Álıhan Bókeıhanovtyń uıǵarymy boıynsha: «Qazaqtyń baıyrǵy jerin qashan qazaqtar óz betinshe ǵylym men tehnıkaǵa súıenip tolyq ıgermeıinshe, jer jeke menshikke de, qonystanýshylarǵa da berilmeıdi».
Ekinshi ustanym: jerdiń astyndaǵy, ústindegi, aspanyndaǵy barlyq ıgilik qazaq memleketine qyzmet etýi kerek. Á.Bókeıhanovtyń aıtýynsha: «Onyń ár bir túıir tasy qazaqtyń óńirine túıme bolyp qadalý kerek» bolatyn.
Úshinshi ustanym: Á.Bókeıhanovtyń jobasy boıynsha, «Qazaqtyń jerinde óndirilgen «bir ýys jún sol memlekettiń azamattarynyń ústine toqyma bolyp kıilýi» kerek, ıaǵnı tolyqtaı ekonomıkalyq táýelsizdikke qol jetkizýge umtylýy tıis edi.
Tórtinshi nysana: qazaq memleketinde memleket qurýshy ulttyń til, din, dil ústemdigi bolýy kerek.
Besinshi, túpki maqsat: ǵylymǵa, ulttyq salt-dástúrge negizdelgen zańǵa súıene otyryp, Japonııanyń úlgisindegi ulttyq-demokratııalyq memleket qurý edi. Al bul ıdeıalardyń uıtqysy, tarıhshy Mámbet Qoıgeldıev dál taýyp aıtqanyndaı, qazaq qoǵamynyń Sýn ıAt seni men Mahatma Gandıi - Álıhan Bókeıhanov bolatyn.
Sondyqtan, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Alash qozǵalysynyń jetekshisi, Alashorda avtonomııaly úkimetiniń tóraǵasy, pýblıtsıst, ǵalym, aýdarmashy Álıhan Bókeıhanov muralaryn zerdeleý bolashaq urpaqtyń árdaıym nazarynda bolýy kerek.
Beısen Sultan
