Álıhan Bókeıhan-160: Alash ardaqtysynyń murasy qanshalyqty zerttelip jatyr

— Alash kóseminiń murasyn zertteýde sońǵy jyldary qandaı jańa derekter tabyldy?

— Alashtaný men álıhantaný — áli tolyq ıgerilip bitpegen, tereńine boılaǵan saıyn jańa qatparlary ashylatyn kúrdeli de qasıetti ǵylymı keńistik. Biz kóbine Álıhan Bókeıhan tulǵasynyń Alash qozǵalysyndaǵy saıası qyzmetin aıtamyz, biraq 1922 jyldan keıingi Máskeýdegi ǵumyry, týǵan jerine aıaq basa almaı ótken jyldary, baqylaý men qysym jaǵdaıyndaǵy ómiri, túrmedegi taýqymeti — áli de júıeli, irgeli zertteýdi qajet etetinin túsinemiz. Dese de ult kóshbasshysynyń ár kúnin, ár hatyn, ár maqalasyn, árbir resmı qujatyn túgendep, kúnderegin jasap shyǵý — ǵylym úshin baǵa jetpes olja bolar edi. Sonda ǵana biz onyń ishki dramasyn, azamattyq tabandylyǵyn, rýhanı qaısarlyǵyn tereńirek túsiner edik. Álıhan Bókeıhannyń únsiz qalǵan sátteriniń ózinde tarıh sóılep tur.

Sonymen qatar onyń orys, túrik jáne basqa da alys-jaqyn elderdiń saıasatkerlerimen, zııalylarymen, tarıhı tulǵalarymen baılanysyn jan-jaqty ashý — búgingi álıhantanýdyń mańyzdy baǵyty bolýǵa tıis. Bul baılanystar arqyly biz Alash ıdeıasynyń tek ulttyq sheńberde ǵana emes, halyqaralyq saıası oı keńistiginde de orny bar ekenin dáleldeı alamyz.
Alash avtonomııasy jarııalanbady dep, keıbir ǵalymdardyń Alash Respýblıkasynyń halyqaralyq deńgeıde moıyndatý jolyndaǵy qadamdaryn joqqa shyǵarǵysy kelse de, kóp nárseni tarıhı arhıvtik qujattar dáleldep keledi.

Máselen, Raıymjan Mársekulynyń Japonııa elshilerimen júrgizgen kelissózderi nemese Mustafa Shoqaıdyń Frantsııada emıgratsııada júrip Eýropanyń saıası elıtasymen baılanys ornatýǵa umtylýy — kezdeısoq áreketter emes, sanaly túrde qurylǵan syrtqy saıası baǵdardyń aıǵaǵy retinde qarastyrylýy kerek dep oılaımyn. Sonymen qatar cheh-slovak korpýsymen kazaktar arqyly baılanys ornatýy Alash qaıratkerleriniń oı-órisiniń keńdigin, strategııalyq kózqarasynyń kemeldigin tereńdete túsedi. Eger biz osy baǵytta tabandy izdenisti jalǵastyryp, shetel arhıvterin de júıeli túrde aqtarsaq, onda Alash qozǵalysynyń maqsaty tek avtonomııa sheńberimen shektelmegenin aıqyn kórsete alamyz. Olar derbes memleket bolýdy kózdedi, ony álemdik geosaıası keńistikte qarastyrdy, halyqaralyq qoldaý tetikterin izdedi. Osy uly murattyń artynda, sóz joq, Álıhan Bókeıhannyń kemeńger saıası qoltańbasy tur. Ol syrtqy dıplomatııalyq baǵytty da tereń oılastyrǵan tulǵa boldy.

— Qazaqstan shekarasyn bekitý isindegi Álıhan Bókeıhannyń naqty tarıhı róline qatysty arhıvtik qujattar ne deıdi?

— Qazaqstan shekarasyn bekitý máselesine qatysty arhıvtik qujattar Álıhan Bókeıhannyń bul úderiste tek ıdeıalyq jetekshi emes, naqty saıası ustanymy bar strateg tulǵa bolǵanyn aıqyn kórsetedi dep esepteımin. Kósemniń jer máselesindegi osy mańyzdy ustanymyn álıhantanýshy Sultan Han Aqquly «Qazaq jeriniń joqshysy» atty eńbeginde jan-jaqty ári tereń taldap kórsetedi.

Birinshiden, HH ǵasyrdyń basyndaǵy onyń jer máselesine qatysty baıandamalary, maqalalary men resmı jazbalary qazaq jeriniń tutastyǵyn saqtaýdy basty ulttyq múdde retinde qarastyrǵanyn dáleldeıdi. Álıhan úshin avtonomııa degen uǵym — eń aldymen jerge ıelik etý quqyǵy edi. Ol qazaq dalasynyń tarıhı, etnografııalyq jáne sharýashylyq shekaralaryn ǵylymı negizde dáleldep, kartografııalyq, statıstıkalyq derekterge súıenip sóıledi. 

Ekinshiden, 1917-1920 jyldardaǵy saıası protsesterge qatysty qujattarda Alash qaıratkerleriniń terrıtorııalyq tutastyq máselesin batyl kótergeni baıqalady. Álıhan bastaǵan úrkerdeı top qazaq oblystarynyń bir avtonomııalyq keńistikke birigýin talap etti. Bul talap keıin sovettik bılik tusynda da shekara mejeleý kezinde nazardan tys qalǵan joq. Qazaq avtonomııasyn qurý barysynda jer máselesine qatysty talqylaýlarda burynnan qalyptasqan alashtyq tujyrymdardyń yqpaly aıqyn seziledi.

Úshinshiden, arhıv derekteri Álıhannyń Reseıdiń saıası elıtasymen, túrli komıssııalarmen baılanysta otyryp, qazaq jeriniń ákimshilik tutastyǵyn saqtaýǵa kúsh salǵanyn kórsetedi. Onyń ustanymy — «jersiz ult — ult emes» degen qaǵıdatqa saıady. Professor Tursyn Jurtbaı Alash ıdeıasyn bes túrli tujyrymǵa negizdep saralaǵan kezde onyń alǵashqy ózegine jer máselesin qoıýy Alash qozǵalysynyń tabıǵatyn dál tanyǵannan týǵan tereń paıym dep bilemin.

— Álıhan Bókeıhan — saıasatker me, ǵalym ba, álde strateg pe? Onyń qaı qyry áli tolyq ashylmaı jatyr dep oılaısyz?

— Álıhan Bókeıhan — bir ǵana anyqtamaǵa syımaıtyn, kópqyrly tarıhı fenomen. Ony tek saıasatker deý azdyq etedi, ǵalym deý jetkiliksiz, strateg deý de tolyq sıpattaı almaıdy. Ol — osynyń barlyǵyn boıyna toǵystyrǵan sınkretti tulǵa.
Al qaı qyry áli tolyq ashylǵan joq degenge kelsek, menińshe, onyń halyqaralyq deńgeıdegi saıası oıshyl retindegi beınesi tereń zertteýdi qajet etedi. Reseı saıası elıtasymen, túrki-musylman qozǵalysy jetekshilerimen baılanysy, álemdik geosaıası úderisterdi túsiný deńgeıi — bul baǵytta áli júıeli salystyrmaly zertteýler az. Sondaı-aq onyń jeke kúndelikti ómiri, psıhologııalyq bolmysy, ishki dramasy da tolyq ashylǵan joq.

— Alash avtonomııasynyń aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaýdaǵy Álıhan Bókeıhannyń quqyqtyq jáne ekonomıkalyq dálelderi qanshalyqty berik boldy?

— Álıhan eń aldymen jer máselesin tarıhı quqyq jáne etnografııalyq prıntsıp turǵysynan negizdedi. Ol qazaq dalasyn zertetýge shyqqan ár túrli ekspedıtsııalarǵa qatysa júrip, baı tájirıbe jınaqtady da, qazaq halqy ǵasyrlar boıy qonystanǵan aýmaqtardyń tarıhı zańdylyǵyn alǵa tartty. Patshalyq Reseıdiń qonys aýdarý saıasaty qazaq jerin ákimshilik jolmen bólshektegenimen, etnıkalyq-tarıhı tutastyq saqtalǵanyn dáleldeýge tyrysty.
Sonymen qatar ol Memlekettik Dýma minberinde de, túrli komıssııalar aldynda da qazaq jerin «artyq jatqan bos keńistik» retinde qarastyrýdyń zańsyz ekenin aıtty. Jerdiń ıesi — sol jerde tarıhı turǵydan ómir súrip otyrǵan halyq ekenin ǵylymı negizdedi.

Álıhan Bókeıhan kásibı ekonomıst ári statıst bolǵandyqtan, únemi aıtyp júrgenimizdeı, ol qazaq dalasynyń sharýashylyq qurylymyn zertteýde aldyna jan salmady. Kóshpeli mal sharýashylyǵynyń qajettiligin ǵylymı turǵydan dáleldep, qazaqqa «otyryqshy, eginshi ólshemimen» jer bólý — ekonomıkalyq apatqa ákeletinin kórsetti.

Onyń keltirgen ýáji: qazaq sharýashylyǵy ekstensıvti mal baǵýǵa negizdelgenin, bir tútinge qajet jer kólemi egin sharýashylyǵynan áldeqaıda aýqymdy ekenin, eń mańyzdysy, qonys aýdarý saıasaty qazaqtyń tabıǵı-ekonomıkalyq tepe-teńdigin buzatynyn kórsetý boldy.

— Alash kóseminiń Reseı saıası elıtasymen qarym-qatynasy qandaı deńgeıde edi?

— Reseı tarıhshysy Vıktor Kozodoıdyń «Alıhan Býkeıhanov: chelovek-epoha» atty kitabynda Álıhan Bókeıhan tulǵasyn tek qazaq tarıhynyń aıasynda ǵana emes, patshalyq Reseı ımperııasy jáne Sovettik Reseı kezeńi konteksinde taldaıdy. Óıtkeni Álıhan — tek qazaq halqynyń ulttyq qaıratkeri ǵana emes, ımperııalyq jáne postımperııalyq keńistikte iz qaldyrǵan iri saıası qaıratker. 

Ol Sankt-Peterbýrg ımperatorlyq ýnıversıteti qabyrǵasynda bilim alyp, orys zııalylarynyń ortasyna erkin endi. Imperııa arıstokrattarymen, ǵylymı elıtasymen tanysyp, pikirlesti. Keıin Reseı ǵalymdarynyń ekspedıtsııalaryna qatysyp, qazaq dalasynyń geografııasyn, ekonomıkasyn, etnografııasyn zertteýge belsene aralasty.
Reseıdiń joǵary saıası-mádenı ortasymen baılanysy da aıryqsha edi. Ol knıaz Shahovskıı, Skalozýb, Sedelnıkov, Grıgorıı Potanın sekildi tulǵalarmen aralasyp, pikirles boldy. Mundaı qarym-qatynastar onyń oı-órisin keńeıtip qana qoıǵan joq, qazaq máselesin ımperııalyq deńgeıde kóterýine múmkindik berdi.

Sonymen qatar Álıhan Bókeıhandy tek reseılik kontekspen shekteý jetkiliksiz. Ol — tutas túrki áleminiń de qaıratkeri bolýǵa laıyq tulǵa. Qazaq pen qyrǵyz enshi bólispegen kezeńde eki jurtqa ortaq kósem dárejesinde tanyldy. Tatar, bashqurt zııalylarymen tyǵyz baılanysta bolyp, ult bostandyǵy jolynda birlese qımyldady. Al alystaǵy Túrkııaǵa qazaq únin jetkizýde Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» eńbegi arqyly rýhanı serpilis týǵyzǵany — Alash ıdeıasynyń shekaradan asqanyn kórsetedi.

— Álıhan Bókeıhandy «Ult kósemi» deńgeıine kótergen qandaı qasıetter?

— Álıhan Bókeıhan 1905 jylǵy Qarqaraly petıtsııasy tusynda-aq «Dala qazaqtarynyń saıası jáne dinı kósemi» retinde tanyldy desek, artyq aıtqanymyz emes. Bul kezeńde Shyńǵys urpaqtarynyń saıası yqpaly álsiregenimen, el sanasynda «tóre tuqymy» degen túsinik áli de salmaqty edi. Sondyqtan da jurt Álıhandy tek oqyǵan, bilimdi zııaly retinde emes, handyq dáýirdiń jaýapkershiligin arqalaǵan tulǵadaı qabyldady. Onyń «Han balasynda qazaqtyń qaqysy bar edi, qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» degen serti ómirlik muratqa aınaldy. Ol osy serttiń údesinen shyqty, sózinde turdy, taǵdyr talqysynda taımady.

Bir ǵana Semeıge kelgen sátin eske alsaq ta jetkilikti. Bul kórinis sol dáýirdegi qazaq halqynyń ult tulǵasyna degen yqylasyn aıqyn kórsetedi. Alashtyń ardaqty aqyny Sultanmahmut Toraıǵyrov jazbalarynda halyqtyń saǵynǵan arysyn asyǵa kútip, onyń sózin tyńdaýǵa dúıim jurt bolyp jınalǵanyn tebirene sýretteıdi. Álıhan Bókeıhan qazaq jeriniń ár pushpaǵyn, tabıǵı baılyǵyn, sharýashylyq múmkindigin ǵylymı negizdep, ekonomıkalyq turǵydan taldap bergen sanaýly tulǵalardyń biri boldy. Ol ár óńirdiń ereksheligin, jerdiń asty-ústindegi qazynany bes saýsaǵyndaı bildi. Sondyqtan halyq ony jaı saıasatker emes, dáýirdiń dara basshysy, ult taǵdyryna jaýapty kemel tulǵa retinde tanydy dep esepteımin.

— «Ultqa qyzmet etý — minezden» degen ustanymyn búgingi qoǵam qalaı túsinýi kerek?

— Álıhan Bókeıhan zamanynda el ishindegi pikirtalastar da, kózqaras qaıshylyqtary da az bolmaǵan. Solardyń biri — Dosmaıyl qajyǵa qatysty oqıǵa. El ishinde yqpaldy adam retinde tanylǵan bul qajynyń keıbir teris, qısyq sózderine qarsy jazǵan ashyq hatynda Álıhan «Ultyna, jurtyna qyzmet qylý — bilimnen emes, minezden» degen áıgili sózin aıtady. Árıne, Álıhan úshin ultqa qyzmet etý mindetti túrde memlekettik qyzmette bolý degen sóz emes edi. Onyń aıtyp otryǵany — minezdiń, ishki tártiptiń, ar-ojdannyń máselesi. ıAǵnı adam qaı salada júrse de — ǵylymda, bilimde, kásipte, mádenıette — adaldyqpen, sapamen, jaýapkershilikpen eńbek etse, bul da ultqa qyzmet.

Alash kósemi úshin ultshyldyq — qur aıqaı, emotsııa emes, bilim men kásibılikke negizdelgen is. Ol ózi ǵylymı dáleldermen qazaq jeriniń tutastyǵyn qorǵap sóıledi, avtonomııa máselesinde quqyqtyq argýment usynyp, búgingi táýelsizdigimizdiń berik irgesin qalady. Demek, ultqa qyzmet etý — eń aldymen óz isińdi jetik bilý.

Minez uǵymy, ult kóseminiń oıynsha, tabandylyq pen ustanymda jatyr. Ol sóıtip prıntsıpten taımaýdy, jeke bas paıdasynan ulttyq múddeni joǵary qoıýdy túsindi jáne túsindirdi. Qazirgi qoǵamda bul ustanym ásirese mańyzdy. Óıtkeni aqparat tasqyny, áleýmettik jeli daýy, popýlızm kóbeıgen zamanda álıhandyq minez aınymas adaldyq pen tapjylmas turaqtylyqtyń tiregine aınalyp otyr.