Alǵashqy qazaq áıel-jýrnalıst: Názıpa Quljanovanyń murasy nege áli de ózekti

Qazaq qoǵamynda óz dáýirinen ozyp týǵan, ulttyń rýhanı damýyna ólsheýsiz úles qosqan tulǵalar az emes. Solardyń biri – Názıpa Quljanova. Ol tarıhqa alǵashqy qazaq áıel-jýrnalısteriniń biri retinde endi, alaıda onyń qoǵamnyń damýyna qosqan úlesi bul saladan áldeqaıda keń.

Fılosofııa doktory (PhD), Almaty tehnologııalyq ýnıversıtetiniń assıstent-professory Malıka Shashaevanyń aıtýynsha, Názıpa Quljanova qazaq áıelderiniń qoǵamdyq sanasynyń qalyptasýyna zor yqpal etken tulǵa.

– Názıpa Quljanova – qazaq áıelderi arasynan shyqqan eń alǵashqy jýrnalıst, etnograf, ǵalym, pedagog, etnopedagogıkanyń negizin salýshy. Qazaq áıelderiniń alǵashqy qozǵalysynyń negizin qalaǵan da osy Názıpa Quljanova. Ol Alash qozǵalysynda da belsendi múshe bolǵan. Biz kóp jaǵdaıda ony tek jýrnalıst nemese Alashordanyń múshesi dep qana aıtamyz. Biraq onyń bizge qaldyrǵan murasy óte baı. Názıpa Quljanova qazaq áıelderiniń arasynan shyqqan alǵashqy saýatty, bilimdi áıelderdiń biri, – deıdi ǵalym.

Altynsarınniń izbasary

Názıpa Quljanova Torǵaı ólkesinde bilim alǵan, keıin Qostanaıdaǵy orys-qazaq gımnazııasynda oqyǵan. Zertteýshiler ony kóbine Ybyraı Altynsarınniń izbasary dep sanap, ustazdyń aǵartýshylyq jolyn jalǵastyrǵan tulǵalardyń qataryna jatqyzady. Ol Ybyraı Altynsarın ashqan ýchılışede bilim alǵan bolatyn. Óz bilimin jetildirgen soń Semeıde jary Nurǵalı Quljanovpen birge aǵartýshylyqpen aınalysty. Ol saýatsyzdyqty joıý máselesin alǵa tartyp, qazaq balalaryna zaıyrly mektepterde bilim berýdi alǵa tartqan adamdardyń biri boldy.

Malıka Shashaevanyń pikirinshe, Názıpa Quljanovanyń pedagogıkalyq eńbekteri óz dáýiri úshin ǵana emes, búgingi kún úshin de mańyzdy.

Názıpa Quljanovanyń pedagogıka salasyndaǵy eń basty eńbekteri – 1923 jyly jazylǵan «Mektepten burynǵy tárbıe» jáne 1927 jyly jaryq kórgen «Ana men bala tárbıesi» atty kitaptary.

– HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda mundaı taqyryptarǵa arnalǵan eńbekter joqtyń qasy edi. Názıpa Quljanova osy baǵytta alǵashqylardyń biri bolyp eńbek jazdy. Ol óz eńbekterinde sheteldik tájirıbelerdi zerttep qana qoımaı, olardy qazaq qoǵamynyń erekshelikterine beıimdeı bildi, – deıdi zertteýshi.

Názıpa Quljanovanyń «Mektepten burynǵy tárbıe» kitaby ádistemelik eńbek retinde jazylǵan. Ol Qazaqstannyń Oqý komıssarıatynyń tárbıe bólimi men Ahmet Baıtursynovtyń tapsyrysymen jaryq kórgen, kitaptyń alǵysózin Ahmet Baıtursynov ózi jazǵan.

– Kitaptyń alǵashqy taraýy «Kúlli jer júzinde» dep atalady. Onda Italııa, Shveıtsarııa, Shotlandııa sekildi elderdiń balabaqsha júıesi mysalǵa keltirilgen. Italııada balalarǵa qajetti barlyq qural-jabdyqtar beriletini, Shveıtsarııada balalardyń erekshelikterine saı arnaıy oqytý baǵdarlamalary jasalatyny, Shotlandııada kún saıyn balabaqshaǵa kelgen jáne keter kezde balalardyń toptyq án shyrqaıtyny aıtylǵan. Demek, bul jaı ǵana ádistemelik kitap emes, astarynda úlken zertteý jumysy jatqan eńbek, – dep túsindirdi assıstent-professor Malıka Shashaeva.

Al «Ana men bala tárbıesi» kitabynda Názıpa Quljanova sheteldik dárigerlerdiń eńbekterin zerttep, ony qazaqtyń mentalıtetine beıimdep jazǵan. Kitapta ananyń kútimi, balanyń densaýlyǵy, tazalyq, tamaqtandyrý máseleleri jóninde keńester berilgen. Munyń barlyǵy sol kezeńdegi bala ólimin azaıtýǵa, analar óliminiń sanyn tómendetýge baǵyttalǵan mańyzdy eńbekterdiń biri boldy.

– Názıpa Quljanovanyń arnaıy medıtsınalyq bilimi bolmaǵanymen, bul eńbektiń baǵasy óte zor. Sol dáýirdiń ózinde Ahmet Baıtursynov bul kitaptarǵa joǵary baǵa bergen. «Mektepten burynǵy tárbıe» eńbegin Qazaqstan topyraǵynda buryn-sońdy jazylmaǵan tyń týyndy dep ataǵan. Qazirgi tańda da otandyq pedagogıkada bul eńbekter óte joǵary baǵalanady. Názıpa Quljanova qazaq áıelderi arasynan shyqqan tuńǵysh pedagog-zertteýshi, mektepke deıingi tárbıe ǵylymynyń negizin salýshy, qazaq etnopedagogıkasynyń damýyna úlken úles qosqan tulǵa retinde baǵalanady, – deıdi ǵalym.

Qazaq jýrnalıstıkasyndaǵy alǵashqy qarlyǵashtardyń biri

HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda qazaq áıelderiniń jýrnalıstıkaǵa kelýine sol kezeńdegi qazaq zııalylary sebepker boldy. Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Sáken Seıfýllın syndy azamattar «Qazaq», «Aıqap», «Eńbekshi qazaq», «Qyzyl Qazaqstan» sııaqty merzimdi basylymdardy ashyp, qazaq qyzdaryn da osy jumystarǵa tarta bastady. Solardyń biri – Názıpa Quljanova. Ol «Qazaq», «Qyzyl Qazaqstan», «Teńdik» sekildi basylymdarda maqalalar jarııalap, qazaq áıelderiniń áleýmettik jaǵdaıy, bilim alýy men teńdigi máselelerin kóterdi.

1914 jyly «Qazaq» gazetiniń bir jyldyǵyna oraı Názıpa Quljanova qazaq áıelderiniń atynan quttyqtaý joldap, gazetke degen rızashylyǵyn bildirgen. 1923 jyly «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynda onyń «Jalpy áıel meıramy» atty maqalasy jarııalandy.

– 1922 jyly «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalyna «Oktıabr tóńkerisi jáne qazaq áıeli» atty maqalasyn jarııalaǵan. Bul maqala sol kezeńdegi femınıstik baǵytta jazylǵan batyl maqalalardyń biri deýge bolady. Bul maqala onyń saıası belsendiligin aıǵaqtaıdy. Osy maqalasynda Názipa bylaı deıdi: «Burynǵy qazaq halqynyń eshkimge baǵynbaı, óz kúnin ózi kórip, keń saharada mal baǵyp erkin júrgen zamanynda qazaqtyń áıelderi erkin, qaıratty, tirshilik kúresinde erlerge shyn joldas bola bilgen. Qandaı qıyn-qystaý jerlerde aqyl berip, aıla tapqan áıelder bolǵan». Maqalada otarlyq saıasattyń áserinen qazaq qyzdarynyń jaǵdaıy tómendep, úı sanyn kóbeıtý úshin qyzdardy erkinen tys uzatý, besiktegi qyzdarǵa quda túsý sııaqty dástúrler keń taralǵanyn synǵa alady. Maqalada qazaq qyzdarynyń sol kezeńdegi jaǵdaıyna, áıel teńsizdiginiń tórkini qaıdan shyqqanyna tereń saıası taldaý jasalǵan. Onyń saıası kózqarasy tolyq qalyptasqanyn baıqaýǵa bolady, – deıdi Malıka Shashaeva.

Ǵalymnyń aıtýynsha, onyń saıası kózqarastary «Teńdik» gazetinde jarııalanǵan «Qazaq áıelderine» atty maqalasynda da kórinis tapqan. Onda keńes ókimetiniń áıelderdiń saýatyn ashýǵa baǵyttalǵan jumystaryn málimdeı otyryp, qazaq áıelderine úndeý tastaıdy: «Gazet-jýrnaldy alyńdar, alǵyzyńdar, oqytyńdar! Silkinińder! Umtylyńdar! Raqatsyz, berekesiz, qatyn ósek degen ataqtan basqa túk bermegen, oshaqtyń ush buty kúıbeńinen joǵaryraq oılap, qanattaryńdy qaǵyńdar» dep, áıelderdi óz oılaryn erkin aıtýǵa, batyl bolýǵa shaqyrady.

1927 jyly «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynda «Aqyn Sholpan» atty maqalasy shyqty. Bul maqala áıelder qozǵalysynyń múshesi, onyń baıyrǵy qurbysy, 23 jasynda qaıtys bolǵan aqyn Sholpan Imanbaevaǵa arnalǵan. Keıinnen Názıpa Sholpannyń óleńderin jınaqtap, kitap etip bastyryp shyǵardy.

Odan bólek, 1925 jyly «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynda «Marjan» atty áńgimesi jaryq kórdi. Bul shyǵarmada sol kezeńdegi qazaq áıelderiniń aýyr taǵdyry kórkem túrde beınelengen. Əńgimede Marjan ómiriniń aıanyshty kezeńderin sýretteý arqyly qazaq aýylyndaǵy jaǵdaılarǵa nazar aýdarady.

Názıpa jáne Alash qaıratkerleri

Ǵalymnyń pikirinshe, Názıpa Quljanovanyń saıası belsendiliginiń artýyna, eń aldymen, sol kezeńdegi qazaq qyzdarynyń jaǵdaıy áser etti. Ótken ǵasyrlarda qazaq qyzdary batyrlyǵymen, batyldyǵymen, erkindigimen kózge tússe, HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde áıel teńsizdigi eń ótkir áleýmettik máseleniń birine aınaldy.

– Tipti Názıpa Quljanovanyń ózi de osyndaı jaǵdaıdyń qurbany bolǵan. Ákesi qyzyn baıdyń balasyna berýge kelisedi. Alaıda qalyńdyqty alyp ketýge kelgende Názıpa buǵan qarsy shyǵyp, Reseı prokýroryna shaǵymdanyp, qazaq tarıhynda alǵash ret qyz balanyń erkinen tys uzatylýyna baılanysty sot otyrysy ótken. Bul sol kezeńdegi úlken qoǵamdyq rezonans týdyrǵan oqıǵalardyń biri boldy. ıAǵnı Názıpa Quljanova sol kezdiń ózinde taǵdyryna moıynsunbaı, óz ómiri úshin kúreste alǵashqy qadamyn jasaı bilgen, – deıdi ǵalym.

Názıpa Quljanovanyń saıası belsendiliginiń qalyptasýyna Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov syndy qazaq zııalylarymen baılanysy úlken áser etti. Jalpy qazaq femınızminiń bastaýynda Alash zııalylary tur dep aıtýǵa bolady. Óıtkeni qazaq zııalylary áıelder teńsizdigi máselesin sheshýde erekshe belsendilik tanytty. Bul HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi áıelder qozǵalysynyń qalyptasýyna yqpal etti.

1917 jyly Alash zııalylarynyń bastamasymen ótken sezderdiń kún tártibinde qazaq qyzdaryna bilim berý máselesi qaraldy. Alǵashqy sezdi Álıhan Bókeıhanov ashty. Kún tártibinde qaralǵan máselelerdiń biri uldarmen qatar qazaq qyzdaryna da zaıyrly bilim berý qajettigi boldy.

Sol jyly Semeı oblysyndaǵy sezinde Názıpa Quljanova sol kezdegi qazaq áıelderiniń jaǵdaıy týraly baıandama jasap, qalyń mal men kóp áıel alýshylyqty joıý qajettigi týraly sóz qozǵaıdy. Onyń bul pikirlerin Ahmet Baıtursynov ta qoldap, qazaq qyzdary úshin neke jasyn on alty, er balalar úshin on segiz jas dep belgileý, áıelder ózderiniń yqtııarymen ǵana súıiktisine qosylýy, jeti ataǵa deıin, ıaǵnı týysqandar qyz alysyp-berispesin dep aıtyp ketken bolatyn.

Sonymen qatar, Ahmet Baıtursynov 1909 jyly Semeıde túrmege qamalǵan kezde Názıpa Quljanova Qarqaralydan arnaıy kelip, oǵan tamaq, hat-habarlaryn jetkizip turǵan. Ahmet Baıtursynov ta Názıpaǵa arnap ««N.Q. hanymǵa» degen óleń joldaryn jazǵan bolatyn.

Sultanmahmut Toraıǵyrov ta Názıpaǵa arnalǵan óleń joldaryn arnaǵan. Al Júsipbek Aımaýytulynyń ózi «Aıqap» jýrnalyna Názıpa jaıly bylaı dep jazǵan: «Bizdiń qazaqta ultqa qyzmet etken áıeldiń aldy Názıpa hanym bolyp shejirede jazylýy tıis» dep joǵary baǵa bergen bolatyn.

Abaı murasyn alǵash nasıhattaýshylardyń biri

Názıpa Quljanova qazaq rýhanııatynyń damýyna da aıryqsha úles qosty. Ol Semeıde Orys geografııalyq qoǵamynda jary Nurǵalı Quljanovpen birge biraz ýaqyt qyzmet atqarǵan bolatyn. Sol kezeńniń ózinde qazaqtyń salt-dástúrlerin, ádebı shyǵarmalaryn jınaqtap, etnograf retinde zertteı bastaǵan.

1914 jyly Semeıde «Abaı Qunanbaevtyń qaıtys bolýyna on jyl tolýyna oraı ədebı kesh» uıymdastyryp, aqyn murasyn keńinen nasıhattady. Sol keshte «Abaıdyń ómiri men aqyndyq joly jaıly» orys tilinde baıandama jasaıdy, Abaıdyń óleńderin orys tiline aýdaryp jarııalaıdy. Baıandamasynyń sońynda: «Abaıdy týǵyzǵan qazaq dalasy taǵy da talaı Abaı sekildi, bəlkı onanda artyq danyshpandar týǵyzar» dep aıaqtaıdy.

– Eger Názıpa Quljanovanyń qyzmetine zer salsaq, onyń únemi kósh bastap júrgenin baıqaımyz. Ol árdaıym jańa bastamalardyń basynda júrgen. Abaıǵa arnalǵan bul kesh te sondaı ıgi isterdiń qataryna jatady. Peterbýrgtiń úlgisimen ótkizilgen bul keshke Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Saparǵalı Begalın sııaqty birtýar azamattar qatysqan. Keshtiń sońynda jınalǵan qarajatty ózine jumsamaı, Peterbýrg, Qazan, Tomsk, Omby sııaqty qalalarda oqıtyn qazaq jastaryna kómekke jibergen, – deıdi Malıka Shashaeva.

Sonymen qatar Názıpa Quljanova Shákárim Qudaıberdiulynyń shyǵarmalaryn jınaqtaý jáne nasıhattaý isine de atsalysqan.

– Al Shákárim shyǵarmalaryn jınaqtap, baspaǵa ázirleý qyzmeti jónindegi másele, ókinishke oraı, áldeqaıda az zerttelgen. Onyń birneshe sebepteri bar. Birinshiden, Shákárim murasy 30-shy jyldardan keıin uzaq ýaqyt boıy tyıym salyndy. Arhıvtik qujattardyń edáýir bóligi ǵylymı aınalymǵa kesh endi. Ekinshiden, Názıpa Quljanovanyń redaktorlyq qyzmeti monografııalyq deńgeıde qarastyrylmaǵan. Názıpa Quljanova týraly ǵalym Gúljan Káribjanova 2003 jyly Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertatsııa qorǵaǵan bolatyn. Ol Názıpa Quljanovanyń jeke muraǵaty tolyq ǵylymı aınalymǵa enbegendikten, onyń tarıhı tulǵasyn jan-jaqty zertteý áli múmkin bolmaı otyrǵanyn atap ótken. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystar áli de jalǵasady dep oılaımyn, – deıdi Malıka Shashaeva.

Názıpa Quljanova ózi Semeıde qyzmet atqardy, ári Abaı murasy – ultqa degen úlken qurmettiń belgisi. Abaı jaı ǵana aqyn emes, ol fılosof, aǵartýshy, onyń murasy óte baı. Shákárim Qudaıberdiuly da dál sondaı tulǵalardyń biri. Názıpa Quljanova Abaıdyń óleńderin orys tiline aýdaryp qana qoıǵan joq. Sonymen qatar Lev Tolstoı, Vladımır Korolenko sııaqty orys jazýshylarynyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan alǵashqy aýdarmashylardyń biri retinde de tanyldy.

– Abaı – ulttyń rýhanı baılyǵy. Sonymen qatar HH ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstandaǵy saýatsyzdyq máselesi óte ótkir boldy. Sondyqtan halyqty oıatý, rýhanı serpiltý maqsatynda Názıpa Quljanova Abaı murasyn nasıhattaýǵa erekshe mán bergen dep oılaımyn, – dep túsindirdi ǵalym.

Áli de tolyq zerttelmegen mura

Mamannyń pikirinshe, Názıpa Quljanovanyń murasy áli tolyq zerttelgen joq. Onyń birqatar qoljazbalary men arhıvtik qujattary ǵylymı aınalymǵa enbeı otyr.

Názıpa Quljanovanyń kóptegen maqalalary sol kezeńdegi baspasóz betterinde jaryq kórgeni belgili. Sonymen qatar onyń qalyńmal máselesine baılanysty prokýrorǵa jazǵan shaǵym hattary Sankt-Peterbýrgtegi Ortalyq memlekettik tarıhı arhıvinde saqtalǵan.

Sondaı-aq Alash qozǵalysyna qatysty janama materıaldarda da Názıpa Quljanovanyń esimi kezdesedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik arhıvinde, Prezıdent arhıvinde Názıpa Quljanovaǵa qatysty túrli materıaldar men derekter saqtaýly.

Al Abaı Qunanbaıulynyń qurmetine arnalǵan keshke qatysty materıaldardy Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kitaphanalary men mýzeılerinen kezdestirýge bolady.

– Alaıda Názıpa Quljanovanyń murasy jáne onyń tarıh pen qoǵamǵa qaldyrǵan izi áli de jan-jaqty zertteýdi qajet etetini sózsiz. Sol sebepti otandyq jáne sheteldik arhıvterdi tolyqqandy zerdeleý mańyzdy. Ókinishke qaraı, asharshylyq kezeńine jáne oǵan deıingi kezeńderge, sondaı-aq qýǵyn-súrgin jyldaryna qatysty Reseı arhıvterine tolyq qol jetkize almaı otyrmyz. Kóptegen derekter áli ǵylymı aınalymǵa tolyq endi dep aıtý qıyn. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bul baǵyttaǵy zertteýler jalǵasa beredi dep oılaımyn, – dep qorytty PhD Malıka Shashaeva.

Arada bir ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, Názıpa Quljanovanyń aǵartýshylyq ıdeıalary, qazaq áıelderi arasynan shyqqan qazaq jýrnalısi retindegi murasy – qazaq qoǵamynyń rýhanı damýy men áıelder tarıhyn zertteýdegi qundy qazyna.