Áleýmettik jeliler balalar úshin nesimen qaýipti - sarapshylar pikiri
ASTANA. KAZINFORM — Mektepte messendjer arqyly tapsyrma berý keń tarady, al balalardyń jeke akkaýnttary kúndelikti ómirdiń bir bóligine aınaldy. Onyń paıdasy men qaýpi BIZDIÑ ORTA podkastynda talqylanyp, oǵan ıÝNISEF ókili Azamat Jamanshynov pen neıropsıholog Ksenııa Kostenko qatysty, dep habarlaıdy Kazinform tilshisi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, gadjetterdi shekten tys paıdalaný balanyń damýyna keri áser etýi múmkin. Bul, ásirese, mazasyzdyqtyń artýyna, uıqynyń buzylýyna jáne ózin-ózi baǵalaýdyń tómendeýine ákeledi. Sonymen qatar, telefon men planshetti uzaq ýaqyt qoldaný balanyń sóıleýin tejeıdi.
— Qazir biz dıagnozy bar balalardy esepke almaı otyrmyz. Áńgime kesh sóıleı bastaǵan, ıaǵnı damýy áli tolyq qalyptaspaǵan balalar týraly bolyp otyr. Shamamen bir jasqa kelgende bala keminde eki–úsh sózden turatyn qarapaıym sóılemderdi aıtýy kerek. Bul — standart. Biraq qazirgi kezde bul norma úsh jasqa deıin sozylyp ketti. Men ár balanyń sóıleýinde keshigýi bar dep aıtyp otyrǵan joqpyn, biraq on balanyń ishinde úsh–tórteýi kesh sóıleıdi, — dedi neıropsıholog Ksenııa Kostenko.
Maman balalardyń ózinde «birdeńe durys emes» dep aıtýǵa bolmaıtynyn da qosty. Óıtkeni ózgerister olardyń ósip kele jatqan ortasynda júredi. Balanyń mıy syrtqy aqparatty qabyldaıdy jáne alǵan sıgnaldarǵa súıene otyryp áreket etedi.
— Buryn balalar birge top bolyp oınap, sóılesip jáne belsendi qozǵalys kóp bolatyn. Sol sebepti olardyń sóıleýi jyldam damıtyn. Qazirgi tańda, úsh jasqa deıingi kezeńde balalarǵa kóńil bólý mańyzdy. Bul keıin basqa tanymdyq protsesterdi damytýǵa múmkindik beredi, — dep túsindirdi sarapshy.
Ksenııa Kostenkonyń aıtýynsha, eger bala tek smartfon qarap otyrýǵa úırense, oǵan aqparatty óz betimen izdeýdiń nemese suraq qoıýdyń qajeti bolmaıdy. Sebebi jaýaptar tez jáne kúsh jumsamaı-aq keledi.
— Eki balany salystyryp qaraýǵa bolady. Biri ata-anasymen sóılesip, oınap, ózara baılanys arqyly damyp keledi. Ekinshisi tek jyldam ári kózge tartymdy kontentti kórip ósip kele jatqan bala. Bul jerde eki balanyń damý ereksheligi birden baıqalady. Telefonmen dos bolǵan balaqaı árdaıym ońaı joldy tańdaıdy. Sondyqtan gadjetterge turaqty qol jetimdiligi bar jáne televızory fondyq rejımde qosylyp turǵan balalar suraqqa nashar jaýap beredi, aıtqandy oryndamaıdy. Nátıjesinde olardyń sóıleýi kesheýildeıdi, — dep atap ótti neıropsıholog.
Al Azamat Jamanshynovtyń aıtýynsha, ıÝNISEF Kazakhstan Kids Online atty balalardyń ınternettegi minez-qulqyna zertteý júrgizdi. Bul zertteý halyqaralyq ádistemege negizdelgen. Ári eldegi jaǵdaı týraly jalpy túsinik alýǵa múmkindik berdi. Zertteý qorytyndysy balalar ınternetti erte jastan paıdalanatynyn kórsetti. Shamamen 46%-y 5–8 jasynda ınternetke kire bastaıdy, al jas ulǵaıǵan saıyn olardyń qatysý deńgeıi arta beredi.
— Biz zertteýden alańdaýshylyq týdyratyn belgilerdi de baıqaımyz. Mysaly, kıberbýllıng deńgeıi 21%-ǵa jetedi. Balalar ınternette tanys emes adamdarmen baılanysqa shyǵyp, habarlamalar alady. Bul derekter jarııalanǵan, biz olarmen bólisemiz jáne olar bolashaqtaǵy jumys baǵyttaryn josparlaýǵa kómektesedi, — dedi ol.
Azamat Jamanshynovtyń aıtýynsha, kámeletke tolmaǵandar kóbine ózderine senim artqan eresekterdiń qurbany bolyp jatady. Olar áleýmettik jelilerde baılanys ornatyp, foto- jáne vıdeo materıaldardy alady. Keıin ony zańsyz maqsatta paıdalaný úshin qoldanady.
Ol osy jaǵdaılarda eresekterdiń basty mindeti — qaýipsiz sandyq ortany qurý ekenin atap ótti. Bul tek ınfraqurylymdy damytý ǵana emes, sonymen qatar balalardyń ınternetti qaýipsiz paıdalanýyna, aqparat alýǵa, qarym-qatynas jasaýǵa jáne ózin-ózi kórsetýge múmkindik beretin jaǵdaılardy qalyptastyrýdy da qamtıdy.
Esterińizge sala keteıik, 12 qarashada Májilis Tsıfrlyq kodeks jobasy men eki birdeı ilespe zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady. Talqylaý barysynda depýtat Ashat Aımaǵambetov áleýmettik jelilerde tirkelýge jas shekteýin engizý múmkindigin qarastyrýdy usyndy.