Áleýmettik jeli ult minezine nuqsan keltire me?

Áleýmettik jelilerdiń áleýeti men pármendiligi artyp kele jatyr. Onyń adamdardyń bir-birimen yqpaldasyp, týyndaǵan máselelerdi jumyla sheshýine de áseri zor. Sońǵy kezderi máselen, ǵalamtor paıdalanýshylary salǵan vıdeo nemese posttar arqyly quqyq qorǵaý organdary keı qylmystardyń betin ashyp, endi bir máselelerdiń anyq-qanyǵyn aıqyndap jatsa, endi birde saýda oryndary men qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryndaǵy sanıtarlyq erejelerdiń saqtalmaýy quzyrly organdardyń nazaryn aýdartýda. ıAǵnı, bul qazirgi tańda qoǵamnyń bir múshesi retindegi kez kelgen adamnan belgili bir qyraǵylyqty, ańǵarympazdyqty, jaýapkershilikti talap etedi, adamzat úshin ıgiligi basym qoǵam quramyz desek, kez kelgen máselege áleýmettik jeli arqyly kópshiliktiń nazaryn aýdartyp, onyń sheshimin tabýǵa bolady.

Alaıda sol áleýmettik jelilerde bir-birimizben durys tildese alyp júrmiz be?! Jalpy, áleýmettik jeli ádebi degen ne, onyń ult minezine, jas býynǵa yqpaly qandaı? 1994 jyly ınternette «Netiquette» atty kitap paıda boldy. Bul kitapta netıkettiń negizgi 10 erejesi jınaqtalǵan. Netiquette - (angl. Net - jeli + Etiquette - etıket) - ǵalamtorda ónegeli minez-qulyqty ustana bilý erejeleri. Vıkıpedııaǵa júginsek, áleýmettik jelidegi etıkét, ıaǵnı netıket - minez-qulyq tártibi - bul ınternet paıdalanýshylarynyń basym kópshiligi qoldanatyn jelidegi dástúrler men mádenıet. Bul uǵym ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary FIDO jelisinde (1990-shy jyldary tanymal bolǵan halyqaralyq jeli) paıda boldy.

Netıkettiń maqsaty ǵalamtor arqyly tildesýdi jeńildetýge negizdelgendikten, mundaı erejeler ǵalamtorda sol toptyń, qaýymdastyqtyq t.b. negizgi maqsattaryna, tildesý stıline, tehnıkalyq múmkindikterine t.b. baılanysty belgilenýi múmkin. Áleýmettik jelide etıkettiń buzylýy retinde kóbine adamnyń jeke basyna tıisý, taqyryptan ádeıi aýytqý, orynsyz jerlerge óziniń ónimi, qyzmeti t.b. týraly jarnamasyn tyqpalaý tárizdi qarastyrylady. Sondaı-aq jalǵan aqpar jarııalaý men bireýge jala jabý, plagıat da etıkettiń buzylýyna jatady. Keı jaǵdaıda belgili bir topta bolǵan adamdar basqa topqa tirkelgende abaısyzda ol toptyń erejelerin buzýy múmkin. Sondyqtan barlyq ınternet qaýymdastyqtardaǵy erejelermen tanysý jáne oǵan tirkelý úshin sol erejelermen kelisý mindetti bolyp sanalady. Mine, netıkettiń negizgi erejeleri osy atalǵan jaıttarǵa negizdeledi. Bul turǵyda áleýmettik jelilerdi paıdalanýshylardyń jelidegi etıket - netıketty qanshalyqty saqtaıtynyn bilý úshin Facebook, VKontakte t.b. negizinen jıi paıdalanatyn jastardyń oı-pikirlerine qulaq túrdik.

"Instagram, Tvıtter áleýmettik jelisin paıdalanamyz, bul aınalańdaǵy adamdarmen óziń jaıly málimettermen, oı-armandaryńmen bólisýge múmkindik beredi", - deıdi Dıana. 19 jasar Shyńǵys bolsa qazirgi jastardyń ǵalamtorǵa, áleýmettik jelilerge tym táýeldiligine narazylyǵyn jetkizdi: "Meniń oıymsha, jelini tek máselen, bilim alýda t.s.s. ǵana qoldanǵan jón. Al biz ýaqytymyzdy oǵan jumsap bosqa ketirip júrmiz. Ásirese, oǵan 16-19 jas aralyǵyndaǵy qyzdar asa táýeldi. Áleýmettik jeli qazirgi jastar úshin "esirtki". Qazirgi adamdardyń áleýmettik jelige tym táýeldi bolýy maǵan unamaıdy", dedi ol.

Áleýmettik jeli paıdalanýshylarynyń ózderin ádepti ustaı bilýine qatysty oı-pikirler ekige jaryldy. Shyńǵys: "Eń mádenıetti jeli dep Instagramdy atar edim, sebebi onda negizinen fotosýretter ǵana jarııalanady", dese, 18 jasar Sholpan: "Instagramda mysaly, juldyzdar sýretterin jarııalasa, bireýler onyń astyna óziniń jónsiz pikirin qaldyrady, muny mádenıetsizdik dep sanaımyn", deıdi. Eń ádepsiz áleýmettik jeli qataryna Vkontakte jelisin jatqyzǵandar boldy. Oǵan sebep: mundaǵy túrli toptarda suryptap-saraptaýsyz bári jarııalana beredi. Sonymen qatar "adamnyń áleýmettik jelide ózin durys ustaı bilýi jelige emes, sondaǵy toptarǵa baılanysty, sebebi, túrli toptar bar. Ári, áleýmettik jelide ózin mádenıetti ustaı almaıtyn adamnyń demek shynaıy ómirde qandaı da bir aýytqýlary bar" degen pikir de aıtyldy. "Adamnyń áleýmettik jelidegi mádenıeti qalyptasýy úshin kitapty kóp oqýy kerek", dedi 19 jastaǵy Sara esimdi boıjetken.

ıAǵnı, adamdardyń jelilerde mádenıettilikti, etıketti saqtaýy adamnyń jeke basynyń bilimdiligine, oı-órisine, tárbıeliligine baılanysty. Al taǵy bir top bul adamǵa jáne jarııalanǵan jaıtqa baılanysty, eger aıtylǵan nárse adamnyń ashý-yzasyna tıetin bolsa, ol jónsizdikterge jol berýi múmkin dep sanaıdy.

"Al meniń oıymsha, Vkontakte eń paıdalysy, sebebi ondaǵy jazbalar belgili bir oılar týdyryp, oıyńa alǵan áreketterińdi júzege asyrýǵa yntalandyrady", - deıdi Janar, al Dıana "Men mysaly jańalyqtardy kórmeımin, Feısbýk áleýmettik jelisine kirsem boldy, barlyq jańalyq sonda turady, adamdar sony talqylaıdy",- deıdi. Sondaı-aq ol: "Adamdar áleýmettik jelide bir-birin kórmegendikten óz-ózderin ádepsiz ustaıdy. Mysaly, Feısbýkte qandaı da bir oqıǵaǵa nemese adamnyń áreketine qatysty jaıttar jarııalanyp jatsa, oǵan keıbir pikir bildirýshiler beıpil aýyz sózder jazyp qaldyryp jatady. Demek, áleýmettik jeli mádenıeti bizde áli qalyptaspaǵan", - deıdi.

"Áleýmettik jeli ádebin qalyptastyrý úshin mádenıetsiz dep tanylǵan adamnyń pikiriniń jelide jarııalanýyna jol bermeı buǵattap tastaý kerek". Bul Janardyń pikiri. Al Asqardyń oıynsha, ǵalamtorda beıpil aýyz sózdermen tildesý minez-qulyq ádebine jatpaıtyny týraly mektepte synyptan tys sabaqtar ótkizilýi, sóıtip bul jas urpaq tárbıesi salasynyń bir baǵytyna aınalýy tıis.

Sondaı-aq áleýmettik jelilerdiń keń taralýyna qaramastan, jastar adammen betpe-bet tildeskendi jón sanaıtyndyqtaryn jetkizdi. "Adammen shynaıy ómirde tildesken áldeqaıda jeńil, sebebi onyń kóńil-kúıin birden túsinesiń, sezinesiń. Al áleýmettik jelide sen oǵan óziń qalaı sezinseń, solaı jaýap beresiń, onyń ar jaǵyndaǵy adamdy kózińmen kórmegen soń sezinbeısiń, jaqsy túsinbeısiń", - deıdi Dıana esimdi boıjetken. Al Janar: "Ǵalamtorda beıtanys adammen tildesken áldeqaıda jeńil. Sebebi kóshede kez kelgen beıtanys adammen tildesip kete almaısyń, al áleýmettik jelide adamdy kózińmen kórmegen soń qysylyp-qymtyrylmaısyń", - degen oıyn jetkizdi. Asqar esimdi azamat: "Áleýmettik jeli arqyly tildeskende utymdy jaǵy - basqa adamǵa jaýap berý úshin oılanýǵa ýaqytyń kóbirek bolady", - deıdi. Karınanyń oıynsha, bul ár adamnyń ózine baılanysty: bireýge habarlama jazyp qaldyra salǵan ońaı bolsa, al endi bireý betpe-bet kezdesýdi qalaıdy.

Sonymen, elordalyq jastar qaýymy negizinen Instagram men VKontakte áleýmettik jelisin basqalaryna qaraǵanda jıirek paıdalanatyn bolyp shyqty. Suralǵandardyń kóp bóligi netıket jaıly múldem habarsyz bolsa da ǵalamtorda ádep saqtaý erejeleri bolýy múmkin degen boljamdaryn bildirdi. Jastardyń jartysynan kóbi adamdardyń bir-birimen ǵalamtor arqyly tildeskende ádep saqtaı bilmeıdi dese, tórtten biri ǵana "saqtaıdy" dep jaýap berdi. Osylaısha, ádeptilik saqtalatyn eń "netıketti" áleýmettik jeli Instagram bolyp shyqty. Suralǵan jastardyń 50 paıyzy áleýmettik jeli paıdalanýshylarynyń basym bóligi netıketti saqtaı biledi dep sanasa, 50 paıyzy kerisinshe, olardy ádepsiz dep sanady.

Syılastyq - qazaq halqynda ejelden qalyptasqan, qanǵa sińgen qasıet. Ǵasyrlar ótse de, tehnıka ilgerilep, bútin ǵalamshar alaqandaı uıaly telefonǵa "syıyp" turatyn dáýirge jetsek te, babadan balaǵa jetken "Syılassań - syıly bolarsyń'' degen qanatty sóz mánin joıǵan joq. Kez kelgen áleýmettik jelini jarastyq ornaǵan ortaǵa aınaldyrý ár adamnyń óz qolynda. Aınalańdaǵy adamdarǵa qurmet kórsetý, olarǵa qamqor bolý, túsinýshilikpen qaraý adamdy tulǵa retinde bıiktetpese, alasartpasy anyq. Sondyqtan kúndelikti shynaıy ómirde ǵana emes, áleýmettik jelilerde de bir-birimizben syılastyqqa umtylaıyq. Gúlnár Jomartova