Áleýmettik jeli «áleýmetsizdenýge» alyp kelmeı me?
ASTANA. QazAqparat - Áleýmettik jeli dert pe álde qajettilik pe? Qazirgi qoǵamda, ásirese, jastar arasynda órship turǵan derttiń biri áleýmettik jeli ekeni belgili. «Ýaqyttyń bos ótkeni - ómirdiń bos ketkeni» dep kelgen qazaq qazirde ekranǵa telmirýmen ómirin ótkizip jatqany jasyryn emes. Endeshe, aldymen áleýmettik jeli qalaı paıda boldy, osyǵan kóz júgirteıik.
Ǵalamtordaǵy áleýmetti jeliniń birinshi balamasyn 1995 jyly Rendı Konrads iske qosqan. Ol «Classmates» dep atalady, ıaǵnı «Synyptastar». Saıttyń maqsaty - synyptaǵy jáne bir mektepte oqyǵan dostardy tabýǵa múmkindik jasaý. Búginde ol saıt jumysyn jalǵastyrýda. Álem boıynsha bul saıtty 50 mln. adam qoldanady eken. Keıinirek, 1997-1999 jyldary "AsianAvenue», «MiGente», «BlackPlanet», «Livejournal» syndy jeliler paıda boldy. Al 2004 jyly Mark Tsýkerberg «The Facebook» áleýmettik jelisiniń negizin qalady. 2008 jyly bul áleýmettik jeli álemdegi eń tanymal jelige aınaldy jáne de búgingi kúnge deıin kóshtiń basynda. 2006 jyly Djek Dorsı «Twitter» jobasyn iske qosty. Ol tez damyp kele jatqan jańa áleýmettik jelige aınaldy. «Twitter»-diń ereksheligi, tek 140 sımvoldan ǵana turatyn habarlama jaza alasyz. 2010 jyldan bastap saıttan vıdeo, foto kórýge múmkindikteri paıda boldy. Búgingi tańda «Twitter» álem boıynsha eń kóp qaralatyn saıttardyń 10-na kiredi. Instagram jelisi 2010 jyldyń qazan aıynda iske qosylǵan. Onyń basqa jelilerden artyqshylyǵy - qoldanýshy túrli sýretterimen osy jeli arqyly bólise alady. Alǵashynda Instagramm iPhone men iPad-tarda ǵana jumys jasaǵan, keıin 2012 jyldyń sáýir aıynan bastap Android arqyly da qosylatyn múmkindik paıda boldy. «Astana aqshamy» gazetinde kórsetilgen málimetke qarasaq, Qazaqstanda 5,6 mıllıon adam áleýmettik jelilerdi kúndelikti paıdalanady eken. Eń tanymal áleýmettik jelilerdiń qatarynda kúnine 1 mln. 125 myń ret qaralatyn «Moı mır», 558 myń ret qaralatyn «Odnoklassnıkı», 252 myń ret qaralatyn «V kontakte», 410 myń ret qaralatyn «Facebook»-ti jatqyzýǵa bolady. Kúnine 350 myń qazaqstandyq uıaly telefonmen «mail.ru agent»-ti tutynady. Áleýmettik jelilerdegi árbir ekinshi adam ózi jaıynda ótirik málimet jazatyn kórinedi. Tarqatyp aıtsaq, olardyń 29 paıyzy esimi men jasyn, 23 paıyzy otbasylyq jaǵdaıyn, 22 paıyzy túr-álpeti jáne qyzyǵýshylyqtary týraly, 17 paıyzy bilimi men jumysyna qatysty jalǵan aqpar beretin bolyp shyqqan. Ol ol ma, tipti osy áleýmettik jeli arqyly tanysyp, otbasyn quryp jatqandar nemese osy áleýmettik jeliniń kesirinen shańyraǵy shaıqalyp jatqandar da bar. Áleýmettik jeli paıdaly ma álde zııan ba? Endi osyny saralap kórelik. Aldymen, áleýmettik jeli arqyly siz tanystaryńyzdy, dostaryńyzdy, áriptesterińizdi taýyp, olarmen baılanysta bola alasyz. Sondaı-aq jelidegi ár túrli toptarǵa tirkelip, óz qyzyǵýshylyqtaryńyzben, oılaryńyzben, kózqarasyńyzben bólise alasyz. Sonymen qatar qazir áleýmettik jeli arqyly óz bıznesin dóńgeletip otyrǵandar barshylyq. Óıtkeni, bul - aqparat almasýdyń tıimdi ári ar¬zan¬ joly. Óndirýshiler óz taýarlaryn jarııalap jatsa, juldyzdar sýretterin, aqyn-jazýshylar shyǵarmalaryn jarııalap álek. Tipti qazir osy jeli arqyly kimniń qaıda, kimmen otyrǵanyna deıin bilemiz. Qaıda barsa da, telefonyna telmirip otyrǵany. Sondaı-aq kompanııalar ózderine jumysker izdeýde osy áleýmettik jeliniń kómegine júginip júr. Al endi zııandy jaqtaryna keleıik. Qazirde álem halqynyń 57 paıyzy betpe-bet tildesýden góri ǵalamtor arqyly tildesedi eken. Áleýmettik jeli adamdardy shynaıy ómirden alystatady. Bul ásirese, jastar arasyndaǵy kúrdeli problema bolyp otyr. Kún uzaqqa jelide otyratyn bala adamdarmen shynaıy aralasa almaıdy, tuıyqtalyp, ǵalamtorǵa táýeldi bolady. Áleýmettik jeliler - ýaqyt urlaýshylar. Adamnyń jelige táýeldiligi sondaı, bas almastan otyryp mınýttardyń, onyń artynan saǵattardyń qalaı jyljyp ketkenin baıqamaı da qalady. Áleýmettik jeli árbir úshinshi juptyń ajyrasýyna sebepker eken. Ǵalymdardyń paıymynsha, jas otbasylar kóp jaǵdaıda áleýmettik jelide týyndaǵan kıkiljińniń saldarynan ajyrasyp jatatyn kórinedi. Kóptegen jastar syńaryn tabý maqsatymen beıtanys adamdarmen tanysyp, barmaq tistep qalatyn kezder de az emes. Al álemde jyl saıyn shamamen 100 adam áleýmettik jelide qaldyrǵan haty úshin ómirden ozady eken. Jaqynda aqparatyq portaldardyń birinde ǵalymdardyń áleýmettik jeli týraly zertteýleri jazyldy. Onda «Instagramm» jelisi depressııaǵa uryndyratyn jeli dep aıtylǵan. Al «V Kontakte», mamandardyń pikirinshe, sýıtsıdke aparatyn jeli bolyp shyqty. Kim biledi, onyń elimizdegi jasóspirimder arasynda sýıtsıdtiń beleń alyp turǵanyna da yqpaly bar shyǵar.
Osy suraqtar boıynsha psıholog Almagúl Aldabergenovanyń pikirin bildik.
«Aqparattyń damyǵan, ǵalamdyq órkendeýdiń qazirgi satysynda dál osy atalǵan dúnıelerdiń óskeleń urpaqqa tıgizip jatqan keri áserin aıta bermeımiz», - deıdi psıholog Almagúl Aldabergenova. «Psıhologııalyq turǵydan qarastyrsaq, ǵalamtor, uıaly telefon, jeli baılanystarynyń áseri óte úlken. Balalar kishkentaıynan damytý, sergý oıynshyqtaryna emes, ata-anasynyń uıaly telefonyna, aıpadyna umtylýda. Alǵashynda ol balaǵa jaı bir jaryq beretin, jyljıtyn, ne sýret kórsetetin zat sııaqty qabyldansa, keıinnen qyzyǵýshylyǵy tek bir sol temirge ǵana baılanady. Bul balanyń dúnıetanymynyń damýyna, qorshaǵan ortany sezip bilýine, ıiskep tanýyna, aınaladaǵy qubylystardy seznýine kedergi jasaıdy. Kózine zııany óte zor. Balanyń tábeti de buzylyp, belgili bir rejimderden aýytqıdy», - dep esepteıdi ol. Sondaı-aq psıholog ǵalamtordyń jas jetkinshekterdiń tanym protsesterine de keri áserin tıgizetinin aıtyp ótti. «Jasóspirim kezindegi zııanyn aıtyp jetkizý múmkin emes. Bala ózdigine talpyný men izdenýden qalyp tek daıynǵa, árip terse degeni aldynan shyǵatynǵa ábden beıimdeledi. Mektepte berilgen úı tapsyrmasyn ózi izdenip, oılap qurastyryp, oryndamaǵan balanyń tanym protsesteri, ıaǵnı, oılaý, este saqtaý, qabyldaý protsesterine deıin sol bir ekranǵa jelige táýeldi bolýy - úlken másele desek bolady. Dalada, kólikte, sabaqta, tipti demalý, tynyǵý ýaqytynda da uıaly telefondaryn qushaqtap jatatyn táýeldilik jasóspirimderdiń 95% paıyzynda kezdesedi. Balalardyń kózbe-kóz qarym-qatynas jasaýlarynyń, dostyq seziminiń, jan ashý, qamqorlyq jasaý degen ıgi qasıetterdiń tómendeýine de yqpal etedi. Ár zatty óz ornymen, óz ýaqytymen, belgili bir shekteýmen qoldanýyn qadaǵalaýǵa jáne bul tragedııanyń, máseleni jeńildenýine bala tárbıelep otyrǵan ár ata-ana úlken mán bergeni durys, aldyn alǵany jón», - dep qorytty sózin psıholog. Balalar - bizdiń bolashaǵymyz. Sondyqtan da bala tárbıesine úlken jaýapkershilikpen qaraǵan jón. Qalaı bolǵanda da áleýmettik jeliniń paıdasy da, zııany da bar. Biz tek paıdalysyn alyp, zııanynan alystap otyrǵanymyz abzal.
Ospanova Gúlden
