Álemdik týyndylar qazaqsha sóılep jatyr: qandaı jobalar júzege asty

Ol aýdarmanyń álemdik bilim men mádenıetti qazaq tilinde qoljetimdi etýdegi, sondaı-aq qazaqtyń rýhanı murasyn álemge tanytýdaǵy mańyzyna toqtaldy.

«Aýdarma – tildiń múmkindigin keńeıtetin úlken ıntellektýaldyq eńbek. Qalyptasqan kásibı aýdarma mektebiniń arqasynda álemdik bilim men ádebıetti qazaqsha sóıletip, qazaqtyń rýhanı murasyn ózge tilderge tanyta aldyq. Búginde bul salanyń kelbeti ózgerip keledi. Buryn aýdarmashynyń negizgi quraldarynyń biri sózdik bolsa, qazir oǵan tsıfrlyq platformalar men jasandy ıntellekt qosyldy. Biraq tehnologııa aýdarmashynyń mańyzyn tómendetpeıdi. Kerisinshe, tildiń tabıǵatyn seziný, mádenı konteksti saqtaý, mátinniń sapasy men maǵynasyn baǵalaý burynǵydan da mańyzdy. Sondyqtan jańa tehnologııalardy qazaq tiliniń múmkindigin keńeıtýge jáne aýdarma sapasyn arttyrýǵa paıdalanýymyz kerek», - dedi qoǵam basshysy. 

Osy mindetter «Qazaq tili qoǵamy» jumysynyń negizgi baǵyttarymen de sabaqtasyp jatyr. Raýan Kenjehanulynyń aıtýynsha, uıym jumysy úsh baǵytty qamtıdy: qazaq tilin oqytý ádistemesin jetildirý, tildi zamanǵa saı mazmunmen baıytý jáne qazirgi jahandyq tehnologııalyq úderiske qosý.

Álemdik bestsellerler qazaqsha sóıleı bastady

Qazaq tiline aýdarylǵan ádebıetter qatary da keńeıip keledi. Sonyń biri – amerıkalyq zertteýshi Stıven Frederık Starrdyń Ortalyq Azııa tarıhyna arnalǵan eńbekteri.

– Onyń «Umytylǵan ulylyq: Ortalyq Azııanyń arab shapqynshylyǵynan Ámir Temirge deıingi altyn ǵasyry» eńbeginde IX-XIII ǵasyrlardaǵy Ortalyq Azııanyń aǵartýshylyq kezeńi, sol dáýirdegi oıshyldar men olardyń ǵylymı jetistikteri baıandalady. Sondaı-aq avtordyń Ibn Sına men Bırýnı ómir súrgen kezeńge arnalǵan eńbegi de qazaq tiline aýdaryldy, - dedi ol.

Qazaq oqyrmanyna álemdik kórkem ádebıettiń tanymal týyndylary da usynylyp otyr. Qytaı jazýshysy Lıý Tsysınniń «Úsh deneniń jumbaǵy» jáne «Tas túnek» romandary alǵash ret qazaq tiline aýdarylǵan. Olar «Jerdiń ótken shaǵyn eske alý» trılogııasynyń alǵashqy eki kitaby.

Abaıdyń akademııalyq jınaǵy úsh tilde shyqty

Qoǵam ókiliinń aıtýynsha, taǵy bir joba – Abaıdyń akademııalyq jınaǵy. Ol qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde basylyp shyqqan.

Jınaqqa aqynnyń óleńderi men aýdarmalary, poemalary jáne Qara sózderi engizilgen. Taralymy – 3 myń dana. Raýan Kenjehanulynyń aıtýynsha, Abaı shyǵarmalaryn shet tilderine aýdarý kezinde buryn jasalǵan aýdarmalar da qaıta qaralǵan.

– Osyǵan deıin jasalǵan aýdarmalardyń barlyǵy qaraldy, tekserildi. Sonyń ishinde orys tilindegi nusqasy da Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń baspasymen birge jasaldy. Buǵan deıingi kóptegen orys tilindegi aýdarmanyń álsiz degen jerleriniń barlyǵy qaıta qaralyp, keıbir jerde kalka, keıbir jerde tehnıkalyq qoldaný bolǵan kemshilikterdi joıý maqsatynda osynyń barlyǵy qaıta qarastyrylyp, qaıta jasaqtaldy, - dedi ol.

Disney, Pixar jáne Sony fılmderi qazaqsha shyǵyp jatyr

Qazaq tilindegi kontent tek kitappen shektelmeıdi. Sońǵy jyldary álemdik kınopremeralardy qazaq tiline aýdarý jumysy da jalǵasyp keledi.

Qoǵam ókilderiniń sózinshe, máselen, 2024 jyly «Oıjumbaq 2», «Mýfasa. Arystan patsha», «Moana 2» jáne «Venom. Sońǵy bı» fılmderi qazaq tiline aýdarylǵan. 2025 jylǵy tizimde «Aqshaqar», «Lılo men Stıch», «Elıo», «Ańdar shahary 2» jáne «Avatar: Ot pen kúl» bar.

Al bıylǵy qazaq tiline aýdarylǵan fılmder qatarynda «Sekirgishter», «Oıynshyqtar hıkaıasy 5», «Moana» jáne «Órmekshi adam. Jańa kún» týyndylary bar.

Raýan Kenjehanuly qazaqsha dýblıajdyń jalǵasýy kórermenge de baılanysty ekenin atap ótti.

– Osy fılmderdiń aýdarma jumysyn áriptesterimiz ózderi júzege asyryp jatyr. Bizdiń mindetimiz – osy jumysty nasıhattaý, aıtý, taratý, kórermenderdiń sanyn kóbeıtý. Kórermenniń qoldaýy bolmasa, qazaqsha dýblıajdyń ózin-ózi aqtaýy qıyn. Bul jumystyń ári qaraı jalǵasýyna da áser etedi, - dedi spıker.

Onyń aıtýynsha, mundaı fılmderdiń qazaqsha nusqalary basqa halyqaralyq tilderdegi premeralarmen qatar shyǵýy mańyzdy.

– Budan bólek, balalarǵa arnalǵan anımatsııalyq fılmder, Disney, Pixar, Sony, Marvel sııaqty álemge tanymal stýdııalardyń týyndylary qazaq tiline aýdarylyp, dýblıajdalyp jatyr. Olardyń qazaqsha premeralary ózge iri tilderdegi nusqalarymen bir kúnde, joǵary sapada shyǵyp jatyr, - dedi Raýan Kenjehanuly.

60 myń sózden turatyn Oxford sózdigi

Budan bólek, sońǵy jyldardaǵy iri jobalardyń biri – qazaqsha-aǵylshynsha jáne aǵylshynsha-qazaqsha Oxford Qazaq Dictionary. Sózdiktiń jalpy kólemi 1300 bet, oǵan 60 myń sóz engen. Ony daıyndaýǵa 50-den astam lıngvıst maman qatysqan. Sózdik 10 myń dana taralymmen basylyp shyqqan. Jobada álemge tanymal Oxford English Dictionary sózdigin qurastyrý ádistemesi men tehnologııasy negizge alynǵan. Sondaı-aq Oxford Qazaq Dictionary negizinde qazaq tili Oxford Global Languages platformasyna qosylǵan. Raýan Kenjehanuly bul joba qazaqstandyq mamandar úshin de úlken tájirıbe bolǵanyn aıtty.

– Jobany ázirleýge Qazaqstannyń jetekshi aýdarmashylary, qazaq jáne aǵylshyn tilderin qatar meńgergen mamandar, Oxford pen Til bilimi ınstıtýtynyń ókilderi qatysty. Jalpy 50-den astam maman jumyldyrylǵan halyqaralyq ǵylymı jobaǵa tórt jyl ýaqyt ketti, – dedi ol.

Budan bólek, ol Qoǵam jumysynyń úshinshi baǵyty – qazaq tilin qazirgi tehnologııalyq úderiske qosý máselesine toqtaldy. 

– Jasandy ıntellekt tehnologııalary endi jeke sala emes, tilge qatysty jumystyń da ajyramas bóligine aınalyp kele jatyr. Búginde ChatGPT-diń qazaq tilindegi jumysyn jetildirý úshin aýqymdy derekter qory jınaqtaldy, - deep túıindedi ol. 

Aıta keteıik, búgin Astanada Halyqaralyq aýdarmashylar kúnine oraı «Qazirgi aýdarma: til, tehnologııa jáne jańa talaptar» taqyrybynda kásibı kezdesý ótti. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy uıymdastyrǵan basqosýda aýdarma salasyna jasandy ıntellekt pen jańa tehnologııalardyń yqpaly, qazaq tilindegi aýdarmanyń sapasy jáne mamandarǵa qoıylatyn jańa kásibı talaptar talqylandy.

Eske salaıyq, buǵan deıin atalmysh sharaǵa qatysqan Nazgúl Qojabek jastar men oqýshylar jasandy ıntellekt quraldaryn sabaqtan bastap kúndelikti keńes alýǵa deıin paıdalanyp júrgenin, sondyqtan olardyń JI-den alatyn jaýabynyń tili qanshalyqty durys bolatynyna mamandar da jaýapty ekenin atap ótken edi.