Álemdik saýda soǵystary geosaıasatty qalaı ózgertti

ASTANA. KAZINFORM – AQSh prezıdenti bastaǵan tarıftik saıasat memleketterdiń balama naryq izdeýine, tipti buryn araz bolǵan eldermen qaıta tatýlasýyna yqpal etti. Jibek Joly telearnasyndaǵy «Taldaý» jobasynda saýda soǵystarynyń geosaıasatty qalaı ózgertip jatqany talqylandy. Áńgime jaqyn ári dos sanalatyn elderdiń arasynda qalaısha syzat túsip, jańa alıanstardyń qalaısha qurylyp jatqany týraly bolmaq. 

Daýdyń basy – Tramptyń tarıftik saıasaty

Byltyr sáýir aıynda AQSh prezıdenti Donald Tramp álem elderine keń aýqymdy tarıfter engizip, ony «Bostandyq kúni» dep ataǵan edi. Ondaǵy maqsat – Amerıka Qurama shtattarynyń basqa eldermen saýda balansyn qalpyna keltirý edi. Nátıjesinde álemniń kóp bóligine 10 protsenttik bazalyq tarıf engizildi. Al Úndistan men Qytaı sııaqty elder eń joǵary baj salyǵyna ilikti. Tipti Amerıkanyń jaqyn seriktesteriniń ózi, sonyń ishinde Kanada da bul soǵystan tys qalmady.

Tramptyń Kongress sheshiminsiz tarıf engizý saıasaty bir jyldan beri qyzý talqylanyp keledi. Zańgerler sheshimniń zańdylyǵyn, ekonomıster tarıfterdiń tıimdiligin, dıplomattar onyń halyqaralyq qatysnasqa áserin zerdeleýmen álek. Jaqynda ǵana tutas álemdi dúr silkindirgen bul sheshim AQSh-tyń Joǵarǵy sotynda qaraldy. Sot prezıdenttiń tótenshe ekonomıkalyq ókilettikterge súıenip engizgen birqatar tarıfin zańsyz dep tanydy. ıAǵnı, saýda saıasaty – tek ekonomıkalyq qural emes, quqyqtyq shekteýlerge baǵynatyn sala ekeni taǵy bir márte dáleldendi. Dese de, Tramp Joǵary sottyń sheshimine qaramastan qosymsha tarıfter engizdi.

Kanada men Úndistannyń ymyralasýy

AQSh bastaǵan saýda soǵysy halyqaralyq qatynastarǵa áserin tıgizbeı qoımady. Kúni keshe Kanadanyń jańa Premer-Mınıstri Mark Karnı Úndistanǵa saparlap, úndi eliniń Úkimet basshysy Narendra Modımen kezdesip, tarıhı kelisimderge qol jetkizdi. Eń mańyzdysy – 10 jyldyq atom energetıkasy jónindegi strategııalyq áriptestik. Budan bólek elder tehnologııa, sırek metalldar, ǵarysh, qorǵanys jáne bilim berý salalarynda birlesken jobalardy júzege asyrýǵa ýaǵdalasty.

Bul kelisimge nelikten qos tarap ta «tarıhı» baǵa berip otyr? Sebebi osydan birneshe jyl buryn eki eldiń qarym-qatynasy kúrt nasharlaǵan edi. 2023 jyly Kanada aýmaǵynda sıkh belsendisi Hardıp Sıngh Nıdjar qaza taýyp, sol kezdegi Kanadanyń Úkimet basshysy Djastın Trıýdo Úndistandy aıyptaǵany este. Osylaısha elder arasynda senim daǵdarysy týyndap, dıplomatııalyq qarym-qatysqa syzat tústi.

Al qazir jaǵdaı múlde basqa. Burynǵy ókpe-renishtiń ornyna pragmatızm keldi. Oǵan sebep – joǵaryda aıtqan AQSh-tyń saýda soǵysy. Elderdiń ekonomıkasyn shaıqaltqan tarıfter olardy jańa naryqtardy izdeýge, ótken daýlardy artta qaldyryp, jańa odaqtar men alıanstar qurýǵa májbúrlep otyr. Ásirese D. Tramp Kanadany tipti «AQSh-tyń 51-shtaty» dep ataǵan sátte Kanada ishinde egemendik máselesi ótkir kóterildi. Sol kezeńde bılik aýysyp, Mark Karnı «Kanadanyń ekonomıkalyq derbestigin saqtaý jáne saýda soǵysyna qarsy turý» uranymen jeńiske jetti. ıAǵnı, Vashıngton qysymy Ottavany jańa seriktester izdeýge ıtermeledi. Sonyń nátıjesinde Kanada men Úndistan qaıta jaqyndasty.

Memleketter balama naryq izdeı bastady

AQSh-tyń tarıftik saıasaty kúsheıgende Úndistannyń Qytaımen de arasy jylı tústi. Sondaı-aq Qytaı men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy ekonomıkalyq dıalog qaıta jandandy.

Sol sııaqty Japonııa men Ońtústik Koreıa de aımaqtyq ekonomıkalyq qaýipsizdik máselesinde yntymaqtastyqty kúsheıtti. Buryn tarıhı jáne saıası qaıshylyqtar kedergi bolǵanymen, jahandyq jetkizý tizbekterin qorǵaý qajettiligi olardy pragmatıkalyq dıalogqa ıtermelep otyr. 

Taǵy bir mysal – Latyn Amerıkasy elderiniń ózara saýda ıntegratsııasyn tereńdetýi. AQSh naryǵyna táýeldilikti azaıtý úshin aımaq ishinde jańa kelisimder qarastyryla bastady.

Bul neni kórsetedi? Saýda soǵystary keıde kerisinshe nátıje beredi. Qysym artqan saıyn, memleketter balama naryq izdeıdi. Bir kezderi bir-birimen salqyn qatynasta bolǵan elder ortaq ekonomıkalyq múdde úshin jaqyndasady. Álemdik saýda arhıtektýrasy birpolıarly júıeden kóppolıarly modelge bet buryp jatyr. AQSh burynǵydaı jalǵyz ortalyq bolýdan alystap, basqa ekonomıkalyq bloktar kúsheıe bastady.

Qazaqstanǵa qandaı múmkindikter ashylady

Úlken derjavalar arasyndaǵy teketires jańa logıstıkalyq dálizder men jańa seriktestikterge jol ashady. Osy sátti Qazaqstan da utymdy paıdalanýǵa kúsh salyp jatyr. Memleket basshysy jıi aıtyp júrgen Orta dálizdi damytý ıdeıasy osy kezeńde tipti ózekti bola bastady.

Saýda soǵystary – tek tarıfter men protsentter ǵana emes. Bul túptep kelgende egemendik, ekonomıkalyq qaýipsizdik jáne jańa geosaıası tepe-teńdiktiń túıini jatqan kúrdeli protsess. Qazaqstan mundaı ahýalda óziniń kólik-logıstıka ınfraqurylymyn strategııalyq dáldikpen damytyp jatqany qýantady. Onyń ishinde Dostyq-Moıynty temir joly, Astanada jańa áýejaı salý, áýe tasymalymen aınalysatyn jeke kompanııa qurý sııaqty kóptegen bastamalardy aıtýǵa bolady.

Buǵan elimizdiń Saýda mınıstrligi AQSh tarıfteri Qazaqstan eksportynyń 4,8%-yna ǵana áser etetinin habarlady. Al qalǵan 95,2%-y jańa kedendik bajdan tys qalady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan AQSh-qa munaı, ýran, kúmis, ferroqorytpalar, tantal, tıtan, berıllıı jáne ózge de ónim túrlerin eksporttaıdy. Bul ónimderdiń basym bóligi jańa tarıftik retteýge jatpaıdy jáne shekteýsiz eksporttalyp jatyr.