Álemdik munaı naryǵynda ne bolyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýynyń ózi munaı usynysyndaǵy shyǵyndardyń ornyn toltyrýǵa jetkiliksiz bolýy múmkin. Bul týraly Londondaǵy Kazinform agenttiginiń menshikti tilshisi jazdy.
Osy aptada Londonda ótip jatqan Taıaý Shyǵys munaı-gaz konferentsııasynda sarapshylar jahandyq munaı naryǵynyń qazirgi ahýalyn, jetkizilimderdegi úzilisterdiń áserin jáne energetıkalyq qaýipsizdik salasyndaǵy ózgeristerdi talqylady.
Usynystyń artýy shyǵyndardyń ornyn tolyq toltyra almaı otyr
Halyqaralyq energetıka agenttiginiń (IEA) munaı naryqtary bóliminiń basshysy Torıl Bosonı sońǵy aılarda álemdik munaı usynysynyń ósýine negizinen Soltústik jáne Ońtústik Amerıka elderi yqpal etip otyrǵanyn aıtty.
Onyń sózinshe, agenttiktiń usynys kóleminiń ósýine qatysty boljamdary eń aldymen osy óńirlerdegi óndirýshilerge baılanysty.
— Biz Soltústik jáne Ońtústik Amerıka elderi tarapynan jetkizilim kóleminiń aıtarlyqtaı artqanyn kórip otyrmyz. Qazirgi kórsetkishter táýligine shamamen 1,5 mıllıon barrelge joǵary. Sondaı-aq jyl basyndaǵy boljamnan táýligine taǵy 600 myń barrelge artyq kólem tirkeldi. AQSh-taǵy óndiris naryq kútken deńgeıden asyp tústi. Brazılııadan jetkizilimder de boljamnan joǵary boldy. Budan bólek, Venesýela, Argentına jáne birqatar ózge memleketterden eksport kólemi ósip jatyr, — dedi Bosonı.
Sonymen qatar ol bul munaıdyń qosymsha kólemi álemniń basqa óńirlerindegi jetkizilim shyǵyndaryn tolyq óteı almaıtynyn atap ótti.
— Atlant muhıty basseınindegi jetkizilimderdiń artýy Sýets kanalynan shyǵysqa qaraı ornalasqan aımaqtardaǵy joǵalǵan kólemniń ornyn tek ishinara ǵana toltyryp otyr. Naryqtaǵy negizgi túzetýler suranys jaǵynan baıqalýda, — dedi sarapshy.
Bosonı munaıǵa degen suranystyń, ásirese Qytaıda, tómendegenine nazar aýdardy.
— Biz shıki munaıǵa degen túpkilikti suranystyń azaıǵanyn baıqap otyrmyz. Import kólemi de tómendep keledi. Sońǵy málimetterge sáıkes, mamyr aıynda Qytaıdyń shıki munaı ımporty naýryzben salystyrǵanda táýligine shamamen 6 mıllıon barrelge azaıǵan. Bul naryqty teńgerimdeýdiń mańyzdy faktory boldy ári shıki munaı naryǵyndaǵy álsizdiktiń negizgi sebepteriniń biri sanalady, — dedi ol.
Munaı naryǵynyń keleshegi
Halyqaralyq energetıka agenttiginiń boljamyna sáıkes, 2026 jyly álemdik munaıǵa suranys ótken jylmen salystyrǵanda táýligine 420 myń barrelge qysqaryp, 104 mıllıon barreldi quraıdy.
Bul kórsetkish uıymnyń Taıaý Shyǵystaǵy aýqymdy qaqtyǵys bastalǵanǵa deıin jasaǵan boljamynan táýligine 1,3 mıllıon barrelge tómen.
Bosonıdiń aıtýynsha, jalǵasyp jatqan qaqtyǵys pen jetkizilimderdegi úzilisterge baılanysty munaı naryǵynyń bolashaǵy áli de óte belgisiz kúıde qalyp otyr. Buǵan deıingi bazalyq stsenarıı boıynsha maýsym aıynyń basyna qaraı jaǵdaı turaqtanyp, úshinshi toqsanda jetkizilimder birtindep qalpyna keledi dep kútilgen. Alaıda daǵdarys sozylǵan saıyn mundaı stsenarııdiń júzege asý yqtımaldyǵy azaıyp barady.
Onyń pikirinshe, usynystyń uzaq ýaqyt shektelýi múmkin degen stsenarıı barǵan saıyn shynaıy kórinis tabýda. Mundaı jaǵdaıda saýda aǵyndary men óndiris kólemin qalpyna keltirýge áldeqaıda kóp ýaqyt qajet bolady. Tipti álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýy men suranystyń álsireýi de joǵalǵan kólemderdiń ornyn tolyq toltyra almaıdy.
— Bizdiń stsenarıılerde qarastyrylǵan jalpy ishki ónim men munaı baǵasyna qatysty boljamdardyń ózinde suranystyń tómendeýi usynystaǵy shyǵyndardy óteýge jetkiliksiz bolyp otyr. Bul qosymsha suranys shekteýleri engizilmese, munaı baǵasy boljamdaǵy deńgeıden áldeqaıda joǵary kóterilýi múmkin degendi bildiredi. Sonymen qatar naryqtyń tepe-teńdikke kelýi úshin jahandyq ekonomıkanyń jaǵdaıy odan ári nasharlaýy yqtımal, — dep túıindedi Bosonı.
Saýda baǵyttarynyń ózgerýi jáne jańa ınvestıtsııalar
Oksford energetıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Basam Fattýh qazirgi jaǵdaı tek shıki munaı naryǵyna ǵana emes, munaı ónimderi sektoryna da áser etip otyrǵanyn aıtty.
Onyń aıtýynsha, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memleketteri yntymaqtastyq keńesine múshe elder álemdik munaı óńdeýdiń mańyzdy ortalyǵy bolyp qala beredi. Alaıda óńirdegi óńdeý kólemi aıtarlyqtaı qysqarǵan.
— Birinshiden, shıkizat satyp alý shyǵyndary kúrt ósti. Ekinshiden, Azııadaǵy munaı óńdeý zaýyttary buryn tıimdi óńdelip kelgen ortasha kúkirtti munaı sorttarynyń bir bóliginen aıyryldy. Úshinshiden, óndiristik protsesterdi ońtaılandyrý múmkindikteri barǵan saıyn shektelip keledi. Sonymen qatar kólik jáne logıstıka shyǵyndary aıtarlyqtaı artty. Buǵan qosa, keıbir memleketter munaı ónimderin eksporttaýǵa shekteýler engize bastady, — dedi sarapshy.
Fattýh amerıkalyq munaıdyń Azııa naryǵyna jetkizilimi artyp kele jatqanyn rastaǵanymen, daǵdarys aıaqtalǵannan keıin Azııanyń Parsy shyǵanaǵy arqyly ótetin dástúrli baǵyttardan bas tartýy ekitalaı ekenin aıtty.
— Menińshe, bul óte tómen yqtımaldyqtaǵy stsenarıı. Parsy shyǵanaǵy baǵyttary Azııadaǵy munaı óńdeý zaýyttary úshin negizgi shıkizat kózi bolyp qala beredi, — dedi ol.
Sonymen qatar sarapshy jańa ınfraqurylymdyq jobalar men ınvestıtsııalyq sheshimderdiń paıda bolýyn kútetinin jetkizdi.
— Biz naryqtaǵy birqatar túbegeıli ózgeristerdi baıqap otyrmyz. Mysaly, balamaly qubyr baǵyttary odan ári damýy múmkin. Tutynýshy elderge jaqyn ornalasqan qosymsha munaı qoımalary salyna bastaýy yqtımal, bul protsess qazirdiń ózinde júrip jatyr. Sondaı-aq Parsy shyǵanaǵy elderiniń ulttyq munaı kompanııalary Azııadaǵy óńdeý jáne ótkizý aktıvterine ınvestıtsııany ulǵaıtýy múmkin. Bul úrdis daǵdarysqa deıin bastalǵanymen, endi aıtarlyqtaı jedeldeýi yqtımal, — dedi Fattýh.
Jańa energetıkalyq qaýipsizdik dáýiri
Energetıka máseleleri jónindegi keńesshi Sara Vahshýrı qazirgi jaǵdaıda naryqty retteý tetikteri túbegeıli ózgergenin jáne tipti OPEK uıymynyń ózi burynǵy yqpalyn tolyq qalpyna keltire almaıtynyn aıtty.
— COVID-19 kezindegi daǵdarysty eske túsirsek, OPEK óndiris pen naryq teńgerimin saqtaýda sheshýshi ról atqardy. Alaıda búginde uıymnyń óndiristik kvotalary burynǵydaı mańyzǵa ıe emes. Óıtkeni naryqtaǵy tepe-teńdik tek óndiris kólemin baqylaýmen emes, jetkizilim aǵyndaryn baqylaýmen de anyqtalady. Al jetkizilim baǵyttaryn basqarý óndiristi baqylaýmen birdeı mańyzdy faktorǵa aınaldy, — dedi ol.
Sarapshy bul pikirdi OPEK-tiń álsireýi emes, energetıkalyq naryqtaǵy erejelerdiń ózgerýi retinde qarastyrý kerektigin atap ótti.
— Men bul OPEK dáýiriniń aıaqtalýyn bildiredi dep otyrǵan joqpyn. Biraq búgingi tańda kóp nárse ózgerdi. Biz jańa energetıkalyq qaýipsizdik tujyrymdamasynyń qalyptasýyn, jańa naryqtyq mehanızmderdiń, jańa baǵa belgileý júıeleriniń, jańa saýda geografııasynyń jáne jańa jetkizý baǵyttarynyń paıda bolýyn kórip otyrmyz. Munyń bári jahandyq energetıkalyq qaýipsizdik pen geosaıasattyń sıpatyn ózgertýde, — dep qorytyndylady Sara Vahshýrı.
Buǵan deıin sarapshylar Birikken Arab Ámirlikteriniń OPEK-ten shyǵýyn álemdik energetıkadaǵy aýqymdy ózgeristerdiń belgisi retinde baǵalap, onyń munaı naryǵyndaǵy kúshter tepe-teńdigine, baǵa belgileý júıesine jáne energııa resýrstarynyń jetkizilý baǵyttaryna áser etýi múmkin ekenin aıtqan bolatyn.
