Álemdegi eń kóne almurt baǵy: Qytaı 500 jyldyq tabıǵı murasyn qalaı saqtap otyr

Bes ǵasyr boıy jemis túıgen aǵashtar

Shıchýandaǵy almurt ósirý dástúri Mın áýletiniń Tszıatszın dáýirinen (1522-1566 jyldar) bastaý alady. Sodan beri bes ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, baq óziniń tarıhı kelbeti men baǵbandyq dástúrin saqtap keledi. Búginde kóne baqtyń jalpy aýmaǵy 800 gektar. Onyń 263 gektary arnaıy qorǵalatyn negizgi aımaq retinde belgilengen. Munda 100 jyldan asqan 9423 almurt aǵashy ósedi. Onyń ishinde 6700-den astam aǵash 100-300 jyl buryn egilse, 2 myńnan astamy – 300 jyl burynǵy tarıhtyń kýágeri. Jalpy aǵashtardyń ortasha jasy 280 jyl.

Baqtaǵy eń kóne aǵashty jergilikti turǵyndar «Almurt patshasy» dep ataıdy. Onyń jasy 500 jyldan asady. Birneshe ǵasyrlyq aǵashtardyń bıiktigi 7-9 metrge deıin jetedi. Keıbir alyp aǵashtardyń dińiniń jýandyǵy 4 metrge jýyq, al jaıylǵan butaqtarynyń dıametri 15 metrge deıin barady. Soǵan qaramastan olar áli kúnge deıin jyl saıyn ónim beredi. Bir aǵashtan orta eseppen 500 keliden astam almurt jınalady.

Shıchýan baǵynda keıbir dástúrli ádister áli kúnge deıin saqtalǵan. Sonyń biri – jergilikti halyq «aspan baspaldaǵy» dep ataıtyn uzyn aǵash satylar. Baǵbandar sol satylar arqyly birneshe metr bıiktikke kóterilip, aǵash butaqtaryn retteıdi, gúlderdi sıretedi, aýyr butaqtarǵa tireý qoıady jáne ónim jınaıdy.

Shıchýan baǵynda negizinen Dýngolı (qysqy almurt) men Jýanerlı (jumsaq hosh ıisti almurt) suryptary ósiriledi. Jalpy munda almurttyń 20-dan astam túri saqtalǵan. Osy ereksheliginiń arqasynda halyqaralyq botanıka mamandary Shıchýandy «tiri ósimdikter mýzeıi» dep baǵalaıdy.

Ár aǵashtyń óz «tólqujaty» bar

Shıchýanda kóne aǵashtardy qorǵaý tek sýarý men kútim jasaýmen shektelmeıdi. Sońǵy jyldary munda tabıǵı murany saqtaýdyń tsıfrlyq júıesi engizilgen jáne árbir aǵash ǵylymı esepke alynǵan. Baqtyń ortofotokartasy, aǵashtardyń ornalasý syzbasy men keshendi tsıfrlyq kartasy ázirlenip, barlyq basqarý jumysy biryńǵaı aqparattyq júıege biriktirilgen.

2018-2019 jyldary jasy 100 jyldan asqan barlyq 9423 aǵash tolyq túgendeýden ótti. Mamandar ár aǵashtyń naqty ornyn GPS arqyly anyqtap, biryńǵaı elektrondyq bazaǵa engizdi. Árqaısysyna jeke nómir men QR-kod berilip, arnaıy qorǵaý taqtaıshasy ornatyldy. Osylaısha ár aǵashtyń ózindik elektrondyq «tólqujaty» jasaldy.

2022 jyly baq aýmaǵynda arnaıy kóshet tálimbaǵy quryldy. Munda jyl saıyn shamamen 2000 kóshet ósirilip, eski aǵashtardy almastyrý men qalpyna keltirýge paıdalanylady. Tálimbaq iske qosylǵaly myńnan astam jas kóshet otyrǵyzylyp, 135-ten astam almurt aǵashy qaıta jańǵyrtylǵan. Erte kóktemde aǵash qabyǵy tazartylyp, túbi qopsytylady, tabıǵı tyńaıtqysh engiziledi. Zııankestermen kúreste hımııalyq preparattardy barynsha azaıtyp, bıologııalyq jáne fızıkalyq ádisterge basymdyq beriledi. Al álsiregen kóne aǵashtardy saqtaý úshin kópirshe qoıý sııaqty dástúrli agrotehnıkalyq tásilder qoldanylady.

Jergilikti bılik aǵashtardy qorǵaýǵa turǵyndardy da tartyp otyr. Sebebi kóne baq – jaı ǵana týrıstik oryn emes. Shıchýan aýmaǵynda ǵasyrlar boıy tutas aýyl halqy aǵashtarmen birge tirshilik etip keledi. Olar týrısterge qyzmet kórsetip, ónimderin satyp, qosymsha tabys taba alady. Sondyqtan jyl saıyn jergilikti sharýalarmen jáne baq aýmaǵyndaǵy týrıstik nysandar ıelerimen 1760-tan astam kelisimshart jasalady.

Qujatta ár taraptyń aǵashtardy qorǵaý, kútip-baptaý jáne tabıǵı ortany saqtaý jónindegi mindetteri naqty kórsetiledi. Mundaı tásil árbir aǵashtyń jaı-kúıin turaqty baqylaýǵa, kútim jumystaryn der kezinde júrgizýge jáne tabıǵı murany saqtaýǵa múmkindik berip otyr.

Jemis baǵy aýyl ekonomıkasyn qalaı ózgertti

Búginde Shıchýan tek tarıhı mura emes, jergilikti halyqtyń turmysymen tyǵyz baılanysqan ekonomıkalyq ortalyqqa aınalǵan. Kóne baqty qorǵaý men tıimdi paıdalanýdyń arqasynda jergilikti halyq úshin jańa tabys kózderi qalyptasty. Kásipkerler almurttan tabıǵı shyryn, shárbat, shaı, kofe qospalary jáne basqa onnan astam ónim túrin shyǵarady.

Arnaıy saqtaý qoımalarynyń salynýy jemisti maýsym kezinde ǵana emes, jyl boıy satýǵa múmkindik berdi. Qazir Shıchýan almurty Beıjiń, Shanhaı, Gýanchjoý sııaqty Qytaıdyń iri qalalarynyń naryǵyna jetkiziledi.

Al kóne baqtyń ózi aýyl týrızminiń tartymdy baǵytyna aınalǵan. Munda ár mezgildiń ózindik ereksheligi bar: kóktemde týrıster aq gúlge oranǵan almurt aǵashtaryn tamashalaýǵa kelse, jazda alyp aǵashtardyń saıasynda demalady. Kúzde kelýshiler jemis jınaý dástúrine qatysyp, jergilikti mádenıetpen tanysady, al qysta dástúrli ádispen saqtalǵan almurttyń erekshe dámin kóredi.

Shıchýanda tabıǵı murany tanytý maqsatynda jyl saıyn «Almurt áýeni – Shıchýan» festıvali, Hýanhe jaǵalaýyndaǵy mádenı sharalar, eginshiler merekesi sııaqty 200-den astam is-shara uıymdastyrylady. Bul sharalar týrıst tartýmen shektelmeı, jergilikti dástúrlerdiń saqtalýyna da septigin tıgizedi. Sonymen birge baraban óneri, halyq ánderi, temir qańqaly teatr qoıylymdary, Hýanhe tastaryn óńdeý jáne aǵash túbirinen buıym jasaý sııaqty mádenı mura elementteri kópshilikke tanystyrylady.

Resmı málimetke sáıkes, búginde Shıchýan jyl saıyn 1 mıllıonnan astam týrısti qabyldaıdy. Al týrızm salasynan túsetin tabys 200 mıllıon ıýannan asady. Osylaısha bes ǵasyrlyq almurt baǵy tabıǵı murany saqtap qana qoımaı, jergilikti halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jáne óńirdiń týrıstik áleýetin damytýǵa da úles qosyp otyr.

Aıta keteıik, Qazaqstan men Qytaı gýmanıtarlyq jáne týrıstik yntymaqtastyqty nyǵaıtyp keledi. Buǵan deıin Kazinform tilshisi Gannan-Tıbet avtonomııalyq okrýginiń týrıstik áleýetine sholý usynǵan edi.

Sondaı-aq Qytaı 300 jyldyq Labrang ǵıbadathanasyn jańǵyrtyp, mádenı muralardy restavratsııalaýǵa basymdyq berip keledi.