Álemde sırek metaldarǵa suranystyń artýy: Qazaqstan shıkizatty óńdeýge bet burdy

Qazaqstannyń mıneraldyq-shıkizat bazasynda temir, mys, hrom, marganets, myrysh, qorǵasyn jáne basqa da paıdaly qazbalardyń mol qory bar. Olardyń quramynda halyqaralyq tájirıbede tabıǵatta sırek bolatyn mańyzdy shıkizat sanatyna jatatyn birqatar metaldar kezdesedi. Endigi mindet bul resýrstardy tek óndirýmen shektelmeı, el ishinde tereń óńdep, joǵary qosylǵan quny bar ónim shyǵarýǵa kóshý.

Qazaqstannyń eksporttyq áleýeti

Qazaqstan qazirgi ýaqytta álemdik naryqtarǵa mıneraldyq shıkizat pen bastapqy óńdeýden ótken ónimderdi jetkizetin elderdiń biri. Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń málimetinshe, 2023-2026 jyldardyń birinshi jartyjyldyǵy aralyǵynda Qazaqstannan Eýropalyq odaq elderine ken men kontsentrattardyń 6 túri eksporttalǵan.

2023 jyly eksporttyń tabıǵı kólemi 3 262,7 tonnany qurap, jalpy quny 60,5 mln AQSh dollaryna jetti. Onyń negizgi úlesi molıbden keni men kontsentratyna tıesili boldy. Eksport kólemi 3 144,7 tonna, al quny 60,2 mln AQSh dollaryn qurady.

– 2025 jyly hrom keni men kontsentratynyń eksporty da aıtarlyqtaı ósti. Atap aıtqanda, Shvetsııaǵa 129 290,5 tonna hrom keni men kontsentraty jóneltilip, olardyń jalpy quny 44,2 mln AQSh dollaryn qurady. Bul baǵyttaǵy eksport 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda da jalǵasyn tapty, – delingen Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabynda.

Qazaqstanda qazirdiń ózinde orta deńgeıde óńdelgen birqatar ónimder óndirilip, syrtqy naryqqa shyǵarylyp otyr. Olardyń qatarynda tıtan, tantal, berıllıı, nıobıı, renıı, vısmýt, selen, tellýr jáne joǵary suryptaǵy marganets sýlfatynyń monogıdraty (HPMSM) bar.

Sonymen qatar tıtan, volfram, molıbden jáne sýrma shıkizat túrinde eksporttalady. Memleket endigi kezeńde shıkizatty óńdeý deńgeıin arttyrýǵa basymdyq bermek.

Mınıstrliktiń málimetinshe, joǵary qosylǵan quny bar óndiristerdi damytý aıasynda 2026 jyly gallıı men sýrma óndiretin jańa óndiristerdi iske qosý josparlanǵan. Bul mıneraldyq shıkizatty tereńirek óńdeýge jáne óńdeý deńgeıi joǵary ónimderdiń eksportyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Qazaqstan men EO yntymaqtastyǵy

Sırek mıneraldar salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy áriptestik.

2022 jylǵy 7 qarashada Qazaqstan men EO arasynda shıkizattyń turaqty jetkizý tizbekteri, akkýmýlıator jasaýǵa paıdalanylatyn materıaldar jáne jańartylatyn sýtegi salasyndaǵy strategııalyq áriptestik týraly ózara túsinistik jónindegi memorandýmǵa qol qoıyldy.

2023 jyly taraptar memorandýmdy iske asyrýǵa arnalǵan jol kartasyn júzege asyrýǵa kiristi. Al 2025 jyly 2025–2026 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyqtyń jańa jospary bekitildi.

– Osy baǵyttaǵy jobalardyń biri Germanııanyń HMS Bergbau AG kompanııasynyń Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy jobasy. Kompanııa quramynda sırek metaldar, onyń ishinde lıtıı bar keshendi kenderdi barlaý, óndirý jáne qaıta óńdeýdi kózdeıtin jobalardy júzege asyryp jatyr. Onyń quramyna «Alataý Lıtıı», «Qazaq Lithium» jáne «Bergbau Altai» kompanııalary kiredi, – delingen qujatta.

Qazaqstan men EO-nyń krıtıkalyq shıkizat salasyndaǵy yntymaqtastyǵy geologııalyq barlaý, jańa ken oryndaryn ıgerý, qosylǵan qun tizbekterin damytý, akkýmýlıator ónerkásibine qajetti materıaldar óndirý, shıkizatty óńdeý jáne baıytý, ESG standarttaryn engizý, ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq pen kadr daıarlaý baǵyttaryn qamtıdy.

Jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn alý tártibi

Qazaqstanda qatty paıdaly qazbalardy barlaý jáne óndirý quqyǵy lıtsenzııa negizinde beriledi. Qoldanystaǵy tártip boıynsha mundaı quqyqtyń bir bóligi aýktsıon arqyly rásimdeledi. 2026 jyly bekitilgen jańa qaǵıdalar paıdaly qatty qazbalardy barlaý men óndirýge arnalǵan aýktsıondardy ótkizý jáne olardyń nátıjeleri boıynsha lıtsenzııa berý tártibin naqtylap berdi. Investor úshin negizgi kezeńderdiń biri geologııalyq barlaý. Eger onyń nátıjesinde ken orny anyqtalsa, jer qoınaýyn paıdalanýshyǵa sol ýchaskede paıdaly qatty qazbalardy óndirýge lıtsenzııa alýǵa aıryqsha quqyq berilýi múmkin.

Jer qoınaýyn paıdalanýshyǵa birqatar mindet júkteledi. Olardyń qatarynda eń tómengi shyǵystardy qamtamasyz etý, jer qoınaýyn utymdy paıdalaný, óndiristik jáne ekologııalyq qaýipsizdik talaptaryn saqtaý, qazaqstandyq kadrlardy daıarlaý jáne ǵylymı-zertteý jumystaryna qatysý bar.

Memleket óndiristi el ishinde damytýǵa baǵyttalǵan ónerkásiptik-ınnovatsııalyq jobalarǵa da arnaıy múmkindik qarastyrǵan. 2025 jylǵy zańnamalyq ózgeristerge sáıkes, quny 14,5 mln AEK-ten asatyn, Biryńǵaı ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jáne óndiristik protsesi jer qoınaýyn paıdalanýmen baılanysty jobalarǵa belgili bir aýmaqta ýran men kómirden basqa qatty paıdaly qazbalardy barlaý nemese óndirý úshin jer qoınaýy ýchaskesin alý múmkindigi berilgen.

Mundaı jobalarǵa lıtsenzııa berilgen kezde ınvestorǵa qosymsha mindettemeler qoıylady. Olar ınvestıtsııa kólemine, eńbekaqy deńgeıine, óndirilgen paıdaly qazbalardy qaıta óńdeýge, qazaqstandyq kadrlardy daıarlaýǵa jáne tehnologııalar transfertine qatysty bolýy múmkin.

Qazaqstandaǵy jer qoınaýyn paıdalaný saıasaty tek ken óndirýge ruqsat berýmen shektelmeıdi. Memleket ınvestordan barlaý men óndirýmen qatar, shıkizatty óńdeýdi, tehnologııa engizýdi, kadr daıarlaýdy jáne óndiristiń el ekonomıkasyna qosatyn qunyn arttyrýdy kútedi.

Sırek metaldar salasyn damytýǵa basymdyq berilmek

Qazaqstanda sırek kezdesetin metaldar salasyn damytýdyń júıeli sharalary 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar aıasynda júzege asyrylyp jatyr. Qujat mıneraldyq-shıkizat bazasyn keńeıtýge, óndiristi jańǵyrtýǵa, jańa ónim túrlerin ıgerýge, zamanaýı tehnologııalardy engizýge jáne salanyń normatıvtik bazasyn jetildirýge baǵyttalǵan.

Keshendi josparda geologııalyq barlaý jumystarynyń jetkiliksizdigi, tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi baǵalaý men paıdalaný deńgeıiniń tómendigi, kásiporyndardyń negizgi qorlarynyń tozýy, zamanaýı tehnologııalardyń jetispeýi jáne normatıvtik-quqyqtyq bazanyń damymaýy salanyń negizgi problemalary retinde kórsetilgen.

Qujatqa sáıkes, Qazaqstanda 120-dan astam sırek kezdesetin metaldar ken orny anyqtalǵan. Olardyń qatarynda vanadıı, tıtan, tsırkonıı, tantal, nıobıı, lıtıı, molıbden, volfram jáne berıllıı ken oryndary bar. Sala úshin tehnogendik mıneraldyq túzilimder de mańyzdy resýrs sanalady. Memlekettik balansta sırek kezdesetin metaldar bar shamamen 41 TMT obektisi esepte tur, onyń 31-i jer qoınaýyn paıdalanýǵa berilgen.

Keshendi josparda ken oryndarymen qatar TMT, óndiristik qaldyqtar men elektrondyq synyqtardy qaıta óńdeý arqyly mıneraldyq-shıkizat bazasyn keńeıtý kózdelgen. Budan bólek, Shyǵys Qazaqstandaǵy Qalba-Narym aımaǵynda, Baıankól alańynda, sondaı-aq Aral men Kaspıı óńirlerinde lıtııdiń perspektıvaly kózderin anyqtaý jumystary qarastyrylǵan.

Sonymen birge salada ımporttyq shıkizatqa táýeldilik, kásiporyndardaǵy tehnologııalar men jabdyqtardyń tozýy sııaqty máseleler bar. 2024-2028 jyldary kásiporyndardy tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý, tehnologııalar transferti negizinde bes jańa óndiristi iske qosý jáne sırek metaldardan bes jańa ónim túrin ıgerý josparlanǵan.

Keshendi jospar aıasynda barlaý men óndirýge baǵyttalǵan otandyq jáne sheteldik ınvestıtsııalar kólemin 40%-ǵa, al sırek jáne jerde sırek kezdesetin metaldar óndirisin keminde 40%-ǵa arttyrý kózdelgen. Sonymen qatar bes jańa tehnologııany óndiriste engizý josparlanyp otyr.

Álemdik naryqtaǵy sırek metaldar

Sırek jer metaldary joǵary tehnologııaly óndirister úshin mańyzdy shıkizattyń birine aınalyp otyr. Olar turaqty magnıtter, akkýmýlıatorlar, katalızatorlar, keramıka men shyny óndirisinde, metallýrgııada jáne basqa da salalarda paıdalanylady. Al magnıt óndirisi álemdik deńgeıde sırek jer metaldaryn tutynýdyń negizgi baǵyty bolyp qalmaq.

AQSh Geologııalyq qyzmetiniń (USGS) 2026 jylǵy deregine sáıkes, 2025 jyly álemde shamamen 390 myń tonna sırek jer metaly óndirilgen. Bul 2024 jylǵy 380 myń tonnadan joǵary. Óndiris kólemi boıynsha Qytaı aıqyn kósh bastap tur: 2025 jyly elde 270 myń tonna sırek jer metaly óndirildi. Bul álemdik óndiristiń shamamen 69%-yna teń.

Іri óndirýshiler qatarynda AQSh, Avstralııa, Mıanma jáne Brazılııa bar. 2025 jyly AQSh-ta 51 myń tonna, Avstralııada 29 myń tonna, Mıanmada 22 myń tonna, Brazılııada 2 myń tonna óndirildi.

USGS derekterindegi taǵy bir mańyzdy kórsetkish – qorlardyń elder boıynsha shoǵyrlanýy jaıly. Qytaıdyń sırek jer metaldary boıynsha qory 44 mln tonna, AQSh-ta 1,9 mln tonna dep baǵalanǵan. Avstralııa boıynsha USGS-tiń 2026 jylǵy kestesinde 3,3 mln tonna dep kórsetilgen.

Qytaı faktory jáne baǵa dınamıkasy

Sırek jer metaldary naryǵyndaǵy negizgi táýekelderdiń biri óndiris pen óńdeýdiń jekelegen elderde shoǵyrlanýy. 2025 jyly Qytaı samarıı, gadolınıı, terbıı, dısprozıı, lıýtetsıı, skandıı jáne ıttrııge qatysty eksporttyq baqylaýdy kúsheıtti. Keıin eksporttyq shekteýler basqa da sırek jer elementterine de engizildi. Qarashada olardyń bir bóligi bir jyl merzimge toqtatylǵanymen, sáýirde engizilgen negizgi baqylaý sharalary kúshinde qaldy.

Baǵa naryǵynda da ózgeris baıqaldy. USGS málimetine sáıkes, 2025 jyly neodım oksıdiniń ortasha baǵasy kılogramyna 73 dollar, prazeodım oksıdiniki 74 dollar boldy. 2024 jyly bul kórsetkishter tıisinshe 56 jáne 56 dollar bolǵan. Osylaısha, magnıt óndirisinde keń qoldanylatyn eki metall baǵasynyń ortasha jyldyq kórsetkishi bir jyl ishinde ósti.

Qazaqstan úshin qandaı múmkindik bar

Álemdik sırek jer metaldary naryǵynda óndiris kólemi ósip kele jatqanymen, negizgi óndiris pen óńdeý qýattarynyń jekelegen elderde shoǵyrlanýy jetkizý tizbekteriniń turaqtylyǵyna qatysty táýekelderdi kúsheıtip otyr. Qytaıdyń eksporttyq baqylaýdy kúsheıtýi bul táýekeldiń tek ekonomıkalyq emes, strategııalyq sıpatqa ıe ekenin kórsetti.

Qazaqstan úshin bul jaǵdaı jańa múmkindik terezesin ashady. Eldiń artyqshylyǵy mıneraldyq-shıkizat bazasynyń bolýy ǵana emes, krıtıkalyq shıkizatty barlaý, óndirý, óńdeý jáne daıyn ónim shyǵarýdy bir tizbekke biriktirý múmkindigi.

Alaıda álemdik naryqta básekege qabiletti bolý úshin ken qorynyń bolýy jetkiliksiz. Geologııalyq barlaýdy kúsheıtý, ınvestıtsııa tartý, zamanaýı tehnologııalardy engizý, óndiristik qýattardy jańǵyrtý jáne joǵary qosylǵan quny bar ónim shyǵarýdy jolǵa qoıý qajet.

Qazaqstannyń aldynda turǵan negizgi mindet sırek kezdesetin shıkizatty jaı ǵana eksporttaý emes, onyń negizinde jańa óndirister men qosylǵan qun tizbekterin el ishinde qalyptastyrý. Bul bir jaǵynan syrtqy naryqtaǵy jetkizý tizbekterin ártaraptandyrýǵa úles qosa alady, ekinshi jaǵynan Qazaqstannyń mıneraldyq resýrstardan alatyn ekonomıkalyq qaıtarymyn arttyrýǵa múmkindik beredi.