Álemde parlamenttegi áıelder úlesi eń kóp ósken elder anyqtaldy

ASTANA. KAZINFORM — Dúnıejúzi boıynsha áıelderdiń parlamenttegi úlesi baıaý ósip keledi. Áıelder áli kúnge deıin ulttyq parlamentterdiń tek tórtten birinen sál astam oryndaryn ıelenedi, dep habarlaıdy AZERTADJ.

Ótken jyly áıelderdiń parlamenttegi qatysýy 2017 jyldan beri eń baıaý ósim kórsetti.

Halyqaralyq parlamenttik odaqtyń (HPO) jańa esebi boıynsha 2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha álemdegi parlamenttik oryndardyń 27,5%-yn áıelder quraıdy, bul bir jyl burynǵy 27,2%-dan sál joǵary.

Esep 2025 jyly parlament quramyn jańartqan 49 eldegi 62 palatany qamtıdy.

Eń úlken ósim Qyrǵyzstanda tirkelgen: el parlamentinde áıelderdiń úlesi 12,9 paıyzdyq pýnktke ósken. Odan keıingi oryndarda Sent-Vınsent jáne Grenadınder (+12,3 pýnkt) jáne Sent-Lıýsııanyń joǵarǵy palatasy (+9,1 pýnkt) tur.

Globaldy progress baıaý bolsa da, keıbir elder rekordtyq kórsetkishterge jetti:

• Aýstralııada 2025 jylǵy saılaýdan keıin áıelder parlament oryndarynyń 46%-yn ıelendi – bul el tarıhyndaǵy eń joǵary kórsetkish.

• Chehııada tómengi palatadaǵy áıelder úlesi 25%-dan úshten birine deıin ósti.

• Ekvadorda áıelder Ulttyq Assambleıadaǵy oryndardyń 45%-yn ıelendi.

• Japonııada alǵash ret premer-mınıstr laýazymyna áıel saılandy, al joǵarǵy palatadaǵy áıelderdiń úlesi rekordtyq 29,4%-ǵa jetti.

2025 jyl Japonııa úshin tarıhı boldy: alǵash ret el tarıhynda premer-mınıstr laýazymyna áıel saılandy. Shilde aıyndaǵy saılaýdan keıin joǵarǵy palatadaǵy áıelderdiń úlesi el úshin rekordtyq deńgeıge – 29,4%-ǵa jetti.

Sonymen qatar álemde parlament spıkerleri arasyndaǵy áıelderdiń úlesi azaıǵan. Qazirgi tańda ol 19,9% (54 spıker), bir jyl burynǵy 23,7% kórsetkishinen tómen. 2025 jyly jańa saılanǵan nemese taǵaıyndalǵan 75 spıkerdiń tek 12-si áıelder.

Eń joǵary áıelder úlesi Amerıka elderinde baıqalady. 2025 jyly eldiń 13 óńirinde 20 parlament palatasynda áıelder 36,1%-y depýtat boldy. 2026 jyldyń basynda Amerıka elderindegi parlamenttik oryndardyń 35,6%-yn áıelder ıelenedi.

Sondaı-aq, álemde genderlik teńdikke jetken nemese áıelder parlamentte erlerden kóp elder de bar: Bolıvııa, Kýba, Nıkaragýa jáne Meksıka, basqa aımaqtarda – Rýanda, Andorra jáne Birikken Arab Ámirlikterin atap ótýge bolady.

Eń tómen áıelder úlesi Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka elderinde, munda áıelder orta eseppen parlament oryndarynyń 16,2%-yn ıelenedi. Úsh elde – Oman, Tývalý jáne Iemende tómengi palatalarda nemese birpalataly parlamentterde áıel depýtattar joq.

Áıel depýtattardyń kvotasy

Esep kórsetkendeı, kvotalar áıelderdiń parlamenttegi qatysýyn arttyrýda eń tıimdi quraldardyń biri bolyp qala beredi. 2025 jyly kvota bar parlamentterde áıelder orta eseppen 30,9% oryn ıelense, kvota joq parlamentterde bul kórsetkish 23,3% bolǵan.

Eń úlken kedergi bolyp áıel saıasatkerlerge jasalatyn zorlyq pen qysym qala beredi. HPO zertteýi kórsetkendeı, Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy parlamenttegi áıelderdiń 76%-y psıhologııalyq qysymǵa ushyraǵan. Áıel depýtattar qoǵam tarapynan – onlaın da, oflaın da – qorqytý men qaýip-qaterge jıi tap bolady. Bul tájirıbeni 76% áıel jáne 68% er azamattar rastaǵan.

Mamandardyń pikirinshe, bul qaýip-qaterler áıelderdi saıasatqa aralasýdan ustap qalýy múmkin jáne parlamenttik bılikte genderlik teńdikke qol jetkizý protsesin baıaýlatýy yqtımal.

Keıbir elder osy máseleni sheshý úshin sharalar qabyldaýda:

• Fılıppınderde saılaý komıssııasy er kandıdattardyń áıel saıasatkerlerge qatysty qorlaýshy sózderine aralasty.

• Kolýmbııa parlamenti áıelderge qarsy zorlyqty boldyrmaýǵa jáne jazalaýǵa baǵyttalǵan zań qabyldady.

Aıta keteıik, Halyqaralyq parlamenttik odaq – ulttyq parlamentterge arnalǵan ǵalamdyq uıym, 1889 jyly qurylǵan. Qazirgi tańda onyń quramyna 183 ulttyq parlament jáne 15 aımaqtyq parlament uıymy kiredi. HPO demokratııany damytýǵa jáne parlament músheleriniń quqyqtaryn qorǵaýǵa at salysady.

Budan buryn «Ádil sóz» halyqaralyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova Qyzylordada ótip jatqan V Ulttyq quryltaıda Paralmenttegi áıelder kvotasyn saqtaýdyń mańyzy jóninde pikir bildirdi.