Álemde Qazaqstannyń Ulttyq quryltaıy sııaqty ınstıtýt qaı elderde bar
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda 2022 jylǵy maýsym aıynda Prezıdenttiń jarlyǵymen Ulttyq quryltaı quryldy. Buǵan deıin qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog alańy qyzmetin atqarǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi taratylyp, onyń ornyna osy jańa formattaǵy keńesshi organ jumysyn bastady.
Sodan beri Ulttyq quryltaıdyń otyrystary Túrkistan, Atyraý, Ulytaý jáne Býrabaı qalalarynda ótti. Ár jıynda el damýyna qatysty ózekti máseleler kóterilip, qoǵamdyq pikirge negizdelgen usynystar aıtyldy. Ulttyq quryltaı memleket pen qoǵam arasyndaǵy ashyq ári ınstıtýtsıonaldyq dıalogti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan alań retinde qalyptasyp keledi.
Qazaqstandaǵy Ulttyq quryltaıdan bólek, álemniń kóptegen elderinde memleket bastamasymen qurylǵan, áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatty talqylaýǵa arnalǵan ulttyq deńgeıdegi turaqty keńesshi organdar jumys isteıdi. Mundaı qurylymdar, ádette, úkimet, jumys berýshiler, kásipodaqtar, azamattyq qoǵam, ǵylymı orta jáne ózge de múddeli taraptardyń pikirin toǵystyryp, kelisim qalyptastyrý men saıasatty ońtaılandyrýdy kózdeıdi. Kóbine olar «Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńes» (Economic and Social Council) nemese «úshjaqty áleýmettik dıalog organy» (tripartite social dialogue body) formatynda qyzmet atqarady.
Tómende halyqaralyq tájirıbede keń taralǵan birqatar mysaldar keltiriledi.
Qyrǵyzstannyń Halyqtyq quryltaıy (Eldık Kýrýltaı)
Qyrǵyz Respýblıkasynyń Halyqtyq quryltaıy 2022 jyly Prezıdent Sadyr Japarovtyń «Halyqtyq quryltaıdy shaqyrý týraly» jarlyǵymen qurylǵan keńesshi jáne qoǵamdyq baqylaý fýnktsııalary bar organ bolyp sanalady. Ol tikeleı sheshim qabyldaý ókilettigine ıe emes, alaıda zańnamalyq bastama quqyǵy bar. Negizgi maqsaty – memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalogty damytý, azamattardyń memlekettik basqarýǵa qatysýyn keńeıtý jáne el damýyna qatysty usynystardy keń qoǵamdyq qoldaýmen ázirleý.
Quryltaıdyń basty mindetteri – ulttyq birlikti saqtaý, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı, ekologııalyq damý men azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý salalarynda ornyqty damýǵa yqpal etý. Onyń quramyna aýyldyq jáne qalalyq qaýymdastyqtardan, Bishkek pen Osh qalalarynan, sheteldegi eńbek mıgranttarynan jáne dinı birlestikterden saılanǵan 1074 ókil kiredi. Quryltaı jylyna bir ret ótkiziledi.
Týnıstiń Ulttyq áleýmettik dıalog keńesi (National Council for Social Dialogue, NCSD)
Týnıstiń Ulttyq áleýmettik dıalog keńesi 2017 jyly zań negizinde qurylǵan ulttyq deńgeıdegi turaqty keńesshi organ. Ol elde qalyptasqan úshjaqty dıalog dástúrine súıenedi jáne úkimet, jumys berýshi uıymdar men kásipodaqtar ókilderinen turady.
NCSD eńbek qatynastary, áleýmettik saıasat, ekonomıkalyq reformalar men zań jobalary boıynsha qoǵamdyq talqylaýlar uıymdastyryp, úkimetke usynymdyq sıpattaǵy qorytyndylar beredi. Keńes zań shyǵarýǵa nemese atqarýǵa tikeleı qatyspaǵanymen, saıasatty daıyndaý kezeńinde áleýmettik toptar arasyndaǵy kelispeýshilikterdi jumsartatyn «úılestirýshi» ról atqarady. Saıası ótpeli kezeńde bul organ áleýmettik turaqtylyqty saqtaýdyń mańyzdy tetigi retinde tanyldy.
Frantsııanyń Ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq keńesi (Conseil économique, social et environnemental, CESE)
Frantsııanyń CESE keńesi 1958 jyly Besinshi respýblıkanyń Konstıtýtsııasynda bekitilgen konstıtýtsııalyq organ bolyp tabylady. Onyń quramyna úkimet, jumys berýshiler, kásipodaqtar, úkimettik emes uıymdar, ekologııalyq jáne aýyl sharýashylyǵy uıymdarynyń ókilderi kiretin 233 múshe bar, ókilettik merzimi – 5 jyl.
Keńes úkimet pen parlamentke ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq saıasat boıynsha keńes beredi. Zań qabyldamasa da, iri reformalar kezinde túrli múddeler arasyndaǵy dıalogti qamtamasyz etetin mańyzdy alań sanalady. Frantsııada ol jıi «úshinshi palata» dep atalyp, ınklıýzıvti saıasat qalyptastyrýda eleýli ról atqaryp keledi.
Nıderlandynyń Áleýmettik-ekonomıkalyq keńesi (Sociaal-Economische Raad, SER)
Nıderlandynyń SER keńesi 1950 jyly «Ónerkásipti uıymdastyrý týraly» zańǵa sáıkes qurylǵan. Ol úkimet, jumys berýshiler jáne kásipodaqtardan teń úleste quralǵan 33 músheden turady.
SER eńbek naryǵy, jalaqy, áleýmettik qamsyzdandyrý, zeınetaqy jáne turaqty damý máseleleri boıynsha úkimetke usynym beredi ári áleýmettik áriptester arasyndaǵy kelisimderge yqpal etedi. Ol Nıderlandynyń «Reın modeli» dep atalatyn kelisimge negizdelgen ekonomıkalyq júıesiniń negizgi tirekteriniń biri sanalady.
Portýgalııanyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesi (Conselho Económico e Social, CES)
Portýgalııada CES 1991 jylǵy konstıtýtsııalyq reforma negizinde qurylǵan. Keńes úkimet, jumys berýshiler, kásipodaqtar jáne ózge de áleýmettik top ókilderin biriktiredi.
CES eńbek saıasaty, áleýmettik qorǵaý, ekonomıkalyq reformalar jáne daýlardy retteý máseleleri boıynsha keńes berip, demokratııalyq damý men Eýropalyq odaqqa ıntegratsııa úderisinde áleýmettik dıalogtiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge yqpal etti.
Ońtústik Afrıkanyń Ulttyq ekonomıkalyq damý jáne eńbek keńesi (National Economic Development and Labour Council, NEDLAC)
NEDLAC 1994 jyly aparteıd júıesi joıylǵannan keıin zań júzinde qurylǵan. Onyń quramyna úkimet, jumys berýshiler, kásipodaqtar jáne qaýymdastyq uıymdary kiredi.
Bul keńes áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat pen eńbek zańnamasyn úshjaqty negizde talqylap, eldiń demokratııalyq transformatsııasy kezinde áleýmettik qaqtyǵystardyń aldyn alýda mańyzdy ról atqardy.
Marokkonyń Ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq keńesi (Conseil Économique, Social et Environnemental, CESE)
Marokkoda CESE 2011 jylǵy konstıtýtsııalyq reforma nátıjesinde qurylǵan. Keńes ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq saıasatty úılestirýmen aınalysady.
2011 jylǵy «Arab kókteminen» keıingi kezeńde bul organ qoǵamdyq kelisimdi saqtaýda mańyzdy býferge aınalyp, eldiń jańa damý modelin ázirleýge aıtarlyqtaı úles qosty.
Jalpy alǵanda, álemniń kóptegen elderinde ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńester nemese úshjaqty, kópjaqty áleýmettik dıalog ınstıtýttary jumys isteıdi. Olardyń ortaq sıpaty – turaqty ári ınstıtýtsıonaldanǵan qurylym bolýy, ártúrli áleýmettik toptardyń múddesin qamtýy jáne jumysynyń sheshim qabyldaýdan góri keńes berý men kelisim qalyptastyrýǵa baǵyttalýy. Bul modelder ulttyq saıasattyń áleýmettik legıtımdiligin arttyrýǵa qyzmet etedi jáne fýnktsııalyq turǵydan Qazaqstandaǵy Ulttyq quryltaıdyń qyzmetimen úndes.
Aıta keteıik, bıyl 20 qańtar kúni Ulttyq quryltaıdyń besinshi otyrysy Qyzylorda qalasynda ótedi dep josparlanyp otyr. Jıynǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qatysady.