Álemde qaqtyǵys aımaqtaryndaǵy sý nysandaryna shabýyl jıilep ketti – ıÝNISEF
ASTANA. KAZINFORM — 2021–2025 jyldar aralyǵynda álemdegi qaqtyǵys aımaqtarynda sýmen jabdyqtaý jáne sanıtarııa júıelerine jasalǵan shabýyl sany úsh ese artqan. Sonyń saldarynan balalar arasynda juqpaly aýrýlardyń taralý, ashyǵý jáne zorlyq-zombylyqqa tap bolý qaýpi kúsheıdi. Mundaı qorytyndy ıÝNISEF-tiń beısenbi kúni jarııalanǵan «Oq astyndaǵy sý» (Water Under Fire) atty baıandamasynda aıtylǵan. Bul týraly BUU jańalyqtar qyzmeti habarlady.
Baıandamada 23 el men aýmaqtaǵy sý qubyrlary, tazartý stantsııalary men sanıtarlyq nysandarǵa jasalǵan áýe soqqylary jáne ózge de shabýyldar týraly derekter qamtylǵan. Sondaı-aq mundaı shabýyldardan sý júıelerine qyzmet kórsetetin mamandar men sol júıelerge táýeldi jergilikti turǵyndar da zardap shekken. 2021 jyly segiz elde osyndaı 45-ten az oqıǵa tirkelse, 2025 jyly 15 elde shabýyl sany 135-ten asqan. ıÝNISEF atqarýshy dırektory Ketrın Rassel mundaı shabýyldar balalardy taza aýyzsýdan jáne sýǵa táýeldi mańyzdy qyzmetterden aıyratynyn aıtty.
Shabýyldyń jeti túri
«Oq astyndaǵy sý» baıandamasynyń tórtinshi shyǵarylymynda 2021 jylǵy qańtar men 2026 jylǵy maýsym aralyǵyndaǵy derekter qamtylǵan. Onda álemniń túrli aımaǵynda sý ınfraqurylymyna jasalǵan shabýyldardyń jıilegeni kórsetilgen.
Zertteýshiler shabýyldyń jeti túrin anyqtaǵan. Olardyń qatarynda sý tazartý stantsııalary, qubyrlar men qudyqtardy atqylaý, sý kózderin lastaý, sondaı-aq sýdy tazartýǵa qajetti qosalqy bólshekter men hımııalyq zattardy jetkizýge kedergi keltirý bar.
Baıandamada Sýdan men Gaza sektoryndaǵy jaǵdaıǵa da nazar aýdarylǵan. 2024 jylǵy naýryzda Sýdannyń Hartým shtatyndaǵy 13 sý tazartý stantsııasynyń bireýi ǵana tolyq jumys istegen. Al Gaza sektorynda 2023 jylǵy qazannan beri káriz jelileriniń 130 myń metrden astam bóligi qıraǵan.
Sondaı-aq sý qubyrlary men sorǵylar búlinbese de, elektr energııasynyń úzilýi saldarynan sýmen jabdyqtaý toqtaýy múmkin. Máselen, 2025 jylǵy qarashada Iraktyń Kúrdistan aımaǵyndaǵy gaz ken ornyna jasalǵan dron shabýylynan keıin óńirde elektr energııasyn óndirý kólemi shamamen 80 paıyzǵa azaıǵan. Sonyń saldarynan bılik sý nysandary, aýrýhanalar men qalalarǵa beriletin elektr energııasyn shekteýge jáne ony qaıta bólýge májbúr bolǵan.
Sý tapshylyǵy basqa da aýyr zardaptarǵa ákeledi
Aýyzsý tapshylyǵy – mundaı shabýyldardyń jalǵyz saldary emes. ıÝNISEF mundaı jaǵdaıdyń balalar men jergilikti turǵyndarǵa uzaq merzimdi zııan keltiretinin jáne onyń zardaby birtindep basqa salalarǵa da áser etetinin atap ótti.
Taza sý bolmaǵan jaǵdaıda aýrýhanalar medıtsınalyq quraldardy zararsyzdandyra almaıdy. Sondaı-aq bosandyrýdy jáne tamaq tapshylyǵyna ushyraǵan balalarǵa arnalǵan emdik sút qospalaryn daıyndaý qıyndaıdy.
Baıandamada sý alý úshin kezek kútken kezde qaza tapqan, jaralanǵan nemese qaýip-qaterge tap bolǵan balalar týraly da derekter keltirilgen. Mundaı jaǵdaılar Gaza sektorynda birneshe ret tirkelgen.
Sý tasý kóbine áıelder men qyzdardyń mindeti bolǵandyqtan, olardyń qaýipsizdigine tónetin qater de erekshe alańdaýshylyq týǵyzady. Atap aıtqanda, olar jynystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraýy nemese bilim alý múmkindiginen aıyrylýy múmkin.
Sý ınfraqurylymynyń mamandary da shabýyldardan zardap shegedi. BUU málimetinshe, 2024 jylǵy Lıvandaǵy qaqtyǵys kezinde sýmen jabdyqtaý kásiporyndarynyń 14 qyzmetkeri qaza tapqan.
ıÝNISEF ne usynady?
ıÝNISEF qaqtyǵysýshy taraptardy, BUU-ǵa múshe memleketterdi, donorlardy, gýmanıtarlyq jáne damý uıymdaryn birqatar shara qabyldaýǵa úndedi:
-
qaqtyǵys aımaqtaryndaǵy sý, sanıtarııa jáne gıgıena júıelerin, ásirese balalardyń ómirin saqtap qalý úshin asa mańyzdy ınfraqurylym retinde qorǵaý;
-
qaqtyǵys jaǵdaıynda sanıtarııa jáne gıgıena nysandaryna jasalǵan shabýyldar týraly derekterdi júıeli jınaıtyn tetik qurý;
-
sý jáne sanıtarııa qyzmetterin paıdalanatyn balalar men jergilikti qaýymdastyqtardy, sondaı-aq sý jáne energetıka salasynyń mamandaryn qorǵaý;
-
gýmanıtarlyq qyzmetkerler men sý jáne energetıka salasynyń mamandaryna muqtaj adamdarǵa jáne qajetti resýrstarǵa qaýipsiz ári kedergisiz qol jetkizýge múmkindik berý;
-
qaqtyǵys jaǵdaıyna tótep bere alatyn sheshimderge ınvestıtsııa salyp, qyzmetterdiń úzdiksiz jumys isteýine arnalǵan jergilikti tetikterdi qoldaý.
Nysandardy qalpyna keltirýden buryn qorǵaý mańyzdy
Baıandamada qarjylandyrýdyń qysqarýy halyqty taza sýmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan gýmanıtarlyq jumystarǵa kedergi keltiretini aıtylǵan. Sý, sanıtarııa jáne gıgıena salasynda úılestirilgen gýmanıtarlyq kómekke muqtaj elderde 137,9 mıllıon adam qoldaýǵa zárý. Alaıda bıylǵa qajetti qarajattyń ázirshe tek 26 paıyzy ǵana jınalǵan.
— Shabýyl sany artqanyna qaramastan, gýmanıtarlyq qyzmetkerler sýdyń úzdiksiz berilýi úshin qoldan kelgenniń bárin jasap jatyr. Alaıda nysandardy jóndeý halyqaralyq gýmanıtarlyq quqyqta kózdelgen olardy qorǵaý sharalarynyń ornyn basa almaıdy, — dedi Ketrın Rassel.
Eske salaıyq, buǵan deıin Gazada atys toqtaǵanyna qaramastan, 300 bala kóz jumǵanyn habarlaǵan edik.