Álemde beıbitshilik ornatý úshin ne qajet: sarapshylar pikir bildirdi
ALMATY. KAZINFORM — Beıbitshilik tek soǵystyń bolmaýymen shektelmeıdi. Óıtkeni odan bólek memleketter arasyndaǵy senim, bilim berý, ǵylymı yntymaqtastyq jáne qaqtyǵystardyń aldyn alý tetikteri qajet. Ortalyq Azııa bul baǵytta halyqaralyq dıalogtyń mańyzdy ortalyǵyna aınala alady. Muny sarapshylar Almatyda ótken MIND FOR PEACE halyqaralyq konferentsııasynda aıtty.
Konferentsııada halyqaralyq uıymdar men ýnıversıtetterdiń ókilderi beıbitshilikti nyǵaıtýdaǵy akademııalyq ortanyń rólin, jasandy ıntellektini basqarý máselelerin jáne Ortalyq Azııanyń jahandyq úderisterge qosatyn úlesin talqylady.
Beıbitshilik — soǵystyń bolmaýy ǵana emes
Djordj Meıson ýnıversıtetiniń Djımmı jáne Rozalın Karter atyndaǵy Beıbitshilik jáne qaqtyǵystardy retteý mektebiniń dekany Alpaslan Ózerdem beıbitshilikti qalyptastyrý bilim men tájirıbeni qatar qajet etetin sala ekenin atap ótti.
— Biz beıbit ómirge qol jetkizý úshin jaı ǵana soǵystyń bolmaýy emes, qaqtyǵystardyń qalaı týyndaıtynyn, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastyń qalaı ózgeretinin jáne qoǵamnyń óz ishindegi qaıshylyqtardy zorlyq-zombylyqsyz sheshý qabiletin túsiný mańyzdy, — dedi ol.
Alpaslan Ózerdem ýnıversıtet ol úshin jumysyn tek teorııalyq bilim berýmen shektemeý keregin jetkizdi. Onyń sózinshe, bilim berý, zertteý, medıatsııa, dıplomatııa jáne qaqtyǵystardy retteý tájirıbesi ózara ushtasýy qajet.
Ol jasandy ıntellekt qaqtyǵystardyń týyndaýyna da, olardyń aldyn alýǵa da yqpaly artyp kele jatqanyn aıtty. Sondyqtan ýnıversıtetter osy baǵyttaǵy zertteýler men praktıkalyq jumystardy keńeıtýi qajet.
Ortalyq Azııa qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa qalaı úles qosa alady?
Halyqaralyq qatynastar jónindegi professor, Global Governance Institute uıymynyń JI basqarý baǵdarlamasynyń jetekshisi Krıstofer Lamont kópjaqty ınstıtýttardyń beıbitshilikke qosatyn negizgi úlesiniń biri — qaqtyǵystardyń aldyn alý ekenin aıtty.
Onyń pikirinshe, BUU-nyń beıbitshilik pen qaýipsizdik salasyndaǵy qyzmeti tek bitimgerlik operatsııalarmen shektelmeýi kerek. Medıatsııa, preventıvti dıplomatııa jáne óńirlik senimdi nyǵaıtý baǵyttaryna kóbirek kóńil bólinýi qajet.
— Aldyn alý — tek dıplomatııa emes. Bul — saýda, ınvestıtsııa, ınfraqurylym, sý resýrstaryn birlesip basqarý, mádenı yntymaqtastyq jáne akademııalyq almasý. Munyń bári qıyn kezeńderden aman ótetin ózara múddeler men qarym-qatynastardy qalyptastyrady, — dedi Krıstofer Lamont.
Ol Ortalyq Azııada mundaı yntymaqtastyqtyń birneshe mysaly bar ekenin atap ótti. Atap aıtqanda, C5+ formattary, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi (AÓSShK), Ashhabadtaǵy BUU-nyń Preventıvti dıplomatııa jónindegi óńirlik ortalyǵy jáne Tashkentte qurylǵan Ortalyq Azııa jasandy ıntellekt qaýymdastyǵy óńirlik ózara is-qımyldy damytýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar sarapshy BUU qyzmetin ortalyqsyzdandyrý qajet ekenine nazar aýdardy.
Onyń aıtýynsha, halyqaralyq sheshimderdiń barlyǵy Nıý-Iork nemese Jenevada qabyldanbaýy kerek. Óńirlik jáne ulttyq deńgeıdegi bastamalarǵa, qalalarmen, bıznes ókilderimen, ýnıversıtettermen jáne azamattyq qoǵammen seriktestikke kóbirek múmkindik berilýi qajet.
Áskerı shyǵynnyń ornyna adamzattyń damýyna ınvestıtsııa qajet
BUU Chronicle bas redaktory jáne BUU Academic Impact bastamasynyń jetekshisi Ramý Damodaran beıbitshilikti tek saıası nemese áskerı kelisimder arqyly túsindirý jetkiliksiz ekenin aıtty.
Ol 2024 jyly álemdegi áskerı shyǵyn 2,7 trıllıon dollarǵa jetkenin atap ótti. Onyń sózinshe, osy qarý-jaraqqa jumsalatyn resýrstardy áleýmettik, ekonomıkalyq jáne adamı damýǵa baǵyttaýǵa bolar edi.
Sarapshy sózinde Abaı Qunanbaıulynyń adam aqyly men oı birligi týraly tujyrymdaryn eske aldy. Onyń pikirinshe, ár adamnyń jeke oılaý qabileti bolǵanymen, odan joǵary turatyn ortaq qundylyq — beıbitshilikke umtylý.
— Men jáne sahnadaǵy árqaısymyz, árqaısyńyz óz oıyńyzdy sheshýge jáne paıymdaýǵa qabiletti óz sanańyzdyń kúshine ıesiz. Biraq bul jeke sanalardyń ústinen túsetin nárse — Birikken Ulttar Uıymynyń júreginde jatqan beıbitshiliktiń ámbebap sanasy. Bul jaı ǵana saıası nemese áskerı beıbitshilik emes, bul — ózińizben-ózińiz bolatyn jan tynyshtyǵy men sabyrlyq. Aqyldardyń birligi beıbitshilik sanasynyń birligine aınalady degen ıdeıa, — dedi Ramý Damodaran.
Sózinshe, osy baǵytta jyljı alsaq, onda álemde qarý ustap júrgen sarbazdan góri, oıshyldyń kúshine kóbirek súıenetin jaǵdaıǵa jetemiz.
Sonymen qatar Qazaqstannyń geografııalyq orny men tarıhı tájirıbesi mundaı pikirtalastardy ótkizýge qolaıly ekenin atap ótti.
Sarapshy Uly Jibek joly boıyndaǵy kóshpeli qoǵamdardyń túrli mádenıet pen kózqaras ókilderin qabyldaý dástúrin mysalǵa keltirdi.
Onyń aıtýynsha, ózge mádenıet pen dúnıetanymǵa qurmetpen qaraý, adamdardy ortaq qundylyqtar tóńiregine biriktirý — beıbitshilik mádenıetiniń mańyzdy bóligi.
Eske salsaq, Ortalyq Azııa jasandy ıntellektini basqarýda qandaı ról atqara alatynyn jazǵanbyz.
